Tài liệu Đề tài "Vai trò của khoa học và kỹ thuật trong sự phát triển lực lượng sản xuất" pptx



TRƯỜNG..........................
KHOA……………………

TIỂU LUẬN
Đề tài
Vai trò của khoa học và kỹ thuật
trong sự phát triển lực lượng sản
xuất
Lời mở đầu

Tính cấp thiết của đề tài:
Bước vào thiên niên kỷ thứ ba, khoa học và kỹ thuật đã trở thành yếu tố
cốt tử của sự phát triển, là lực lượng sản xuất trực tiếp của nền kinh tế toàn cầu.
Điều này được phản ánh rõ trong việc hoạch định các chính sách và chiến lược
phát triển khoa học, kỹ thuật và kinh tế của nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên
tuỳ thuộc vào trình độ sự phát triển cụ thể của từng nước mà xây dựng chiến
lược, chính sách phát triển khoa học kỹ thuật mang tính đa dạng và đặc thù đối
với từng giai đoạn phát triển cụ thể phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện cơ sở vật
chất của mỗi quốc gia. Và điều nỗi bật rút ra ở các chiến lược, chính sách đó ở
tất cả các nước trên thế giới từ những nước có nền kinh tế hiện đại đứng hàng
đầu thế giới như Mỹ, Nhật, Pháp,...cho đến những nước có nền kinh tế chậm
phát triển và lạc hậu như Việt Nam , Lào , Campuchia, một số nước Trung Đông
...đó chính là quan điểm:"Sự phát triển khoa học và kỹ thuật là một phương
hướng quan trọng mới , có tính quyết định trong việc phát triển kinh tế quốc
gia…"Bởi vậy việc nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng các chính sách và chiến
lược phát triển khoa học và kỹ thuật của các nước trên thế giới và trong khu vực
để áp dụng và phát huy một cách sáng tạo vào hoàn cảnh của đất nước mình có ý
nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước trên con đường công nghiệp hoá- hiên
đại hoá nói chung và đối với Việt Nam nói riêng hiện nay.
Trong thời đại ngày nay, khi nền văn minh nông nghiệp dần dần nhường
chỗ cho nền văn minh công nghiệp thì tương ứng với nó thuật ngữ ''công nghiệp
hoá - hiện đại hoá" cũng ít được sử dụng mà thay thế vào đó là các thuật ngữ
khoa học mang tính chất hiện đại ,phù hợp với xu thế của một thời đại mới "thời
đại tri thức" như "tăng trưởng", "phát triển"," cất cánh theo lối hoá rồng"…Mặc
dù vậy,chúng ta không thể phủ nhận công nghiệp hoá- hiện đại hoá luôn luôn là
vấn đề hàng đầu trong các lí luận về sự phát triển kinh tế của các quốc gia trên
thế giới .Thật vậy ,lịch sử phát triển của nhân loại trong vài trăm năm trước đó
đã cho thấy con đường mà các nước chậm tiến cần phải đi theo,không thể là cái
gì khác ngoài việc biến đổi nền kinh tế theo cơ cấu hợp lý ,phát triển năng động
1
dựa trên cơ sở khoa học kỹ thuật hiện đại .Để đạt được mục đích đó,điều tất yếu
là phải đưa đất nước đi lên con đường công nghiệp hoá- hiên đại hoá bởi đó là
phương thức duy nhất để phát triển kinh tế thế giới, và bất kì một quốc gia nào
bỏ qua quá trình này đều sẽ trở nên quá chậm , quá lạc hậu so với bước đi của
thế giới.Có thể coi đó là quy luật Việt Nam không thể đứng ngoài.
Chúng ta đều biết ,công nghiệp hoá được coi là sản phẩm trực tiếp của
cuộc cách mạng công nghiệp cuối thế kỷ
XVII,
còn hiện đại hoá là sản phẩm tất
yếu của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật giữa thế kỷ
XX
. Ngày nay, trong bối
cảnh của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại, công nghiệp hoá gắn liền
với hiện đại hoá được xem là nấc thang đánh dấu trình độ phát triển mới của nền
văn minh nhân loại. Chúng ta không thể phủ nhận những thành tựu về khoa học
cũng như nhiều lĩnh vực khác trong đời sống kinh tế xã hội .Chẳng hạn, việc sử
dụng năng lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời đã làm giảm sự phụ thuộc của
con người vào nguồn năng lượng khoáng sản, việc chế tạo ra các tên lửa với
công suất cực lớn dùng nhiên liệu hoá học, hỗn hợp ở dạng lỏng hoặc rắn. Với
hệ thống động lực mới này, con người đã tạo ra được tốc độ vũ trụ cấp một
(7,9km/s),phóngvệ tinh nhân tạo đầu tiên của trái đất (năm 1957), tốc độ vũ trụ
cấp hai (11,2 km/s) phóng các tàu vũ trụ thám hiểm các hành tinh thuộc hệ mặt
trời như mặt trăng, Sao hoả, Sao kim…(năm 1959) và đặc biệt là đưa con người
đặt chân lên mặt trăng (năm 1981) mở ra kỷ nguyên chiến lược chinh phục vũ
trụ. Sự ra đời của các vật liệu tổng hợp không những giúp con người giảm sự
phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên không tái sinh được mà cung cấp cho con
người nguồn vật liệu mới có tính năng ưu việt hơn và tái sinh được…Do đó vấn
đề đặt ra cho mỗi quốc gia trên con đường thực hiện công nghiệp hoá- hiên đại
hoá là ở chỗ cần nắm bắt xu thế phát triển tất yếu, khách quan của thời đại, khai
thác tối đa những thời cơ, thuận lợi và hạn chế đến mức thấp nhất mọi nguy cơ,
bất lợi để thực hiện thành công nghiệp sự nghiệp đó.
Đối vớiViệt Nam hiện nay, công nghiệp hoá- hiên đại hoá không chỉ là
quá trình mang tính tất yếu mà đó còn là một đòi hỏi bức thiết. Đứng trước thực
trạng đất nước từ một nền kimh tế tiểu nông đang phấn đấu vươn lên đạt đến
mục tiêu:" Dân giàu ,nước mạnh,xã hội công bằng dân chủ văn minh" lại vốn là
một nước nghèo bị chiến tranh tàn phá nhiều năm, tình trạnh khủng khoảng kinh
tế xã hội vẫn chưa chấm dứt, lạm phát còn ở mức cao, sản xuất chưa ổn định,
bội chi ngân sách lớn, lao động thất nghiệp hoặc không đủ việc làm ngày càng
tăng (riêng ở thành thị chiếm tới 7%), tổng sản phẩm quốc dân (GNP) tính theo
đầu người thấp nhất thế giới: 220$ (tháng9/1993) thấp hơn cả Lào, Băngladesh,
chỉ bằng 1/9 Thái Lan, bằng 1/4 của Malaixia, bằng 1/45 của Đài Loan…Gắn
liền với nền kinh tế đó lại là lối làm ăn tản
mạn, tuỳ tiện của sản xuất nhỏ;
những thói quen cũ của thời kì bao cấp trong sản xuất, kinh doanh vẫn còn tồn
tại cho tới ngày nay, ảnh hưởng không nhỏ tới sự tăng trưởng của nền kinh tế
đất nước trong quá trình toà cầu hoá. Vì vậy công nghiệp hoá- hiên đại hoá còn
là quy luật tất yếu của quá trình phát triển kinh tế-xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu,
lợi ích của các tầng lớp nhân dân và cả dân tộc.
Nhận thức rõ vai trò đó, Đảng và nhà nước, ta đã có nhiều nghị quyết
quan trọng về khoa học - kỹ thuật và khẳng định: "Cùng với giáo dục, đào tạo
khoa học và kỹ thuật là quốc sách hàng đầu, là động lực phát triển kinh tế -xã
hội, là điều kiện cần thiết để giữ vững độc lập dân tộc và xây dựng thành công
chủ nghĩa xã hội. Công nghiệp hoá- hiên đại hoá đất nước bằng cách dựa vào
khoa học, kỹ thuật" Như vậy, vai trò động lực, là lực lượng sản xuất hàng đầu
của khoa học và kỹ thuật đã được Đảng ta nhất quán khẳng định và là điều tất
yếu không thể thay đổi được. Song vấn đề đặt ra là làm sao để khoa học và kỹ
thuật đảm nhận được vai trò đó? Hay nói cách khác, trong điều kiện đất nước ta
hiện nay để phát triển khoa học và kỹ thuật phù hợp với vài trò "Là lực lượng
sản xuất hàng đầu trong quá trình công nghiệp hoá- hiên đại hoá " thì chúng ta
phải làm gì? Đó là một vấn đề rất bức bách hiện nay trước thực trang khoa học -
kỹ thuật của đất nước còn phát triển chậm và chưa đi vào cuộc sống mặc dù tiềm
năng là không nhỏ.
Nghiên cứu về vấn đề khoa học và kỹ thuật trong sự nghiệp công nghiệp
hoá- hiện đại hoá không chỉ là công trình khoa học của các cơ quan, tổ chức, cá
nhân, mà còn là của toàn thể xã hội. Và cho tới nay, chúng ta cũng đã thu được
nhiều kết quả không nhỏ trong việc nghiên cứu, góp phần giúp cho đất nước
hoàn thành mục tiêu là một nước công nghiệp vào những năm 2020. Là một sinh
viên, em cũng muốn góp một phần nhỏ công sức của mình vào sự nghiệp nghiên
cứu khoa học của đất nước. Nghiên cứu về đề tài "Vai trò của khoa học và kỹ
thuật trong sự phát triển lực lượng sản xuất" là một vấn đề lớn cần có thời
gian và sự hiểu biết cũng như sự đầu tư nhiều. Mặc dù rất cố gắng nhưng em
không thể tránh khỏi những thiếu sót trong việc thu thập thông tin . Song với sự
giúp đỡ tận tình của thầy em đã hoàn thành bài viết này.
Em xin chân thành cảm ơn thầy !
CHƯƠNG I

NGUỒN GỐC VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1. Lực lượng sản xuất trong lý luận hình thái kinh tế - xã hội của
Mác:
Xuất phát từ quan niệm cho rằng lịch sữ xã hội loài người là quá trình
con người thường xuyên sản xuất và tái sản xuất, Mác đã xây dựng nên học
thuyết về hình thái kinh tế -xã hội . Hoạt động sản xuất bao gồm: sản xuất vật
chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra chính bản thân con người là đặc trưng
vốn có của xã hội loài người mà trong đó sản xuất vật chất đóng vai trò cực kì
quan trọng. Nó là động lực, là nền tảng của các hoạt động sản xuất còn lại của
xã hội. Trong quá trình sản xuất vật chất, con người sử dụng các công cụ lao
động thích hợp và tác động cải tạo giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất
để thoả mãn nhu cầu của mình. Trong sản xuất, con người không chỉ quan hệ
với giới tự nhiên mà giữa những con người cần phải có mối liên hệ và quan
hệ nhất định với nhau, tức là việc sản xuất chỉ diễn ra trong khuôn khổ của
những mỗi liên hệ và quan hệ xã hội. Có như vậy con người mới có thể biến
đổi được giới tự nhiên, biến đổi đời sống xã hội đồng thời biến đổi chính bản
thân con người.Trong biện chứng tự nhiên, Ănghen đã viết "Lao động là điều
kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người và như thế đến một mức
mà trên một ý nghĩa nào đó ta phải nói :lao động đã sáng tạo ra bản thân con
người ". Như vậy theo quan niệm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác, trong
lịch sử sản xuất vật chất của nhân loại đã hình thành nên mối quan hệ phổ
biến đó là: lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất hợp thành phương thức sản
xuất. Trong đó lực lượng sản xuất "biểu hiện cho mối quan hệ giữa con người
với tự nhiên, thể hiện năng lực thực tiễn của con người trong qúa trình sản
xuất ra của cải vật chất". Lực lượng sản xuất bao gồm người lao động với kĩ
năng lao động của họ và tư liệu sản xuất mà trước hết là công cụ lao động .
Sức lao động của con người và tư liệu sản xuất, kết hợp với nhau tạo thành
lực lượng sản xuất. Và quan hệ sản xuất là "quan hệ giữa người với người
trong qúa trình sản xuất". Mỗi phương thức sản xuất đặc trưng cho một hình
thái kinh tế -xã hội nhất định, nó là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất ở
một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng, đóng vai trò quyết
định đối với tất cả các mặt của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, văn hoá và
xã hội. Và lịch sử xã hội loài người chẳng qua là lịch sử phát triển kế tiếp
nhau của các phương thức sản xuất. Phương thức sản xuất cũ, lạc hậu được
thay thế bằng phương thức sản xuất mới tiến bộ hơn. Trong mỗi phương thức
sản xuất thì lực lượng sản xuất là yếu tố động đóng vai trò quyết định. Lực
lượng sản xuất là thước đo năng lực thực tiễn của con người trong quá trình
cải tạo tự nhiên nhằm đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển xã hội loài người,
làm thay đổi mối quan hệ giữa người với người và từ đó dẫn tới sự thay đổi
các mối quan hệ xã hội. Trong tác phẩm "Sự khốn cùng của triết học", Mác
viết: " Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết với những lực lượng sản
xuất mới, loài người thay đổi phương thức sản xuất, cách kiếm sống của
mình, loài người thayđổi tất cả những mối quan hệ xã hội của mình". Khi lực
lượng sản xuất trước hết là tư liệu sản xuất thay đổi và phát triển thì quan hệ
sản xuất tất yếu cũng thay đổi và phát triển theo, khi đó bắt đầu thời đại của
một cuộc cách mạng xã hội. Như vậy, lực lượng sản xuất không chỉ là yếu tố
khách quan, năng động nhất của phương thức sản xuất mà còn là yếu tố cấu
thành nền tảng vật chất của toàn thể nhân loại.
Trong sự phát triển của lực lượng sản xuất, khoa học đóng vai trò ngày
càng to lớn. Sự phát triển của khoa học gắn liền với sản xuất và là động lực
mạnh mẽ thúc đẩy sản xuất phát triển. Ngày nay, khoa học phát triển và đạt
được nhiều thành tựu to lớn. Khi mà con người đã trải qua ba cuộc đại cách
mạng công nghiệp lần thứ nhất, lần thứ hai và lần thứ ba thì khoa học trở thành
nguyên nhân trực tiếp của nhiều biến đổi to lớn trong sản xuất, trong đời sống và
trở thành "lực lượng sản xuất hàng đầu", là yếu tố không thể thiếu được để làm
cho lực lượng sản xuất có động lực để tạo nên những bước phát triển nhảy vọt
tạo thành cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật hiện đại. Có thể nói rằng :"khoa
học và kỹ thuật hiện đại là đặc trưng cho lực lượng sản xuất hiện đại. CacMác
đã từng dự báo: " Theo đà phát triển của đại công nghiệp, việc tạo ra của cải
thực tế trở nên ít phụ thuộc vào trình độ chung của khoa học và vào số lượng lao
động đã chi phí hơn vào sức mạnh của những tác nhân được khởi động trong
thời gian lao động, và bản thân những tác nhân, đến lượt chúng ( hiệu quả to lớn
của chúng ) tuyệt đối không tương ứng với thời gian lao động trực tiếp cần thiết
để sản xuất ra chúng mà đúng ra chúng phụ thuộc vào trình độ chung của khoa
học và vào sự tiến bộ của kỹ thuật, hay là phụ thuộc vào việc ứng dụng khoa học
ấy vào sản xuất …" và trong thời đại ngày nay đã khẳng định: phát triển xã hội
hội không thể dựa trên nền tảng vững chắc của khoa học- kỹ thuật hiện đại.
Theo quan niệm của Mác, mỗi hình thái kinh tế-xã hội được hình thành từ
nhiều yếu tố, nhiều mối quan hệ như: mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và
quan hệ sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng…Các yếu tố, các
mối quan hệ này luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau tạo thành động lực nội tại
của sự phát triển xã hội, thúc đẩy tiến bộ xã hội. Xuất phát từ quan niệm đó,
CacMác đã cho rằng ngay trong cùng một hình thái kinh tế-xã hội thì không
phải bất cứ lúc nào nó cũng được thể hiện dưới một hình thức giống nhau. Chính
vì lẽ đó, Mác đòi hỏi phải vận dụng phương pháp phân tích lịch sử cụ thể khi sử
dụng phạm trù hình thái kinh tế-xã hội vào vệc xem xét, phân tích một xã hội cụ
thể, phải làm rõ được vai trò, vị trí và sự tác động của những quan hệ xã hội đó
trong đời sống xã hội. Chỉ có như vậy chúng ta mới có thể rút ra những kết luận
có tính quy luật của một xã hội cụ thể khi áp dụng phạm trù hình thái kinh tế-xã
hội vào việc nghiên cứu xã hội đó. Và xét cho đến cùng, thì sự sản xuất và tái
sản xuất ra đời sống hiện thực xã hội mới là yếu tố quyết định tiến trình phát lịch
sử của nhân loại hàng nghìn năm qua. Ph.Anghen nói: '' Theo quan niệm duy vật
về lịch sử, nhân tố quyết định trong quá trình lịch sử xét đến cùng là sản xuất và
tái sản xuất đời sống hiện thực. Cả tôi lẫn Mác chưa bao giờ khẳng định gì hơn
thế…". Lịch sử phát triển của xã hội loài người trải qua nhiều giai đoạn khác
nhau, ứng với mỗi giai đoạn của sự phát triển đó là một hình thái kinh tế xã hội
nhất định, và sự tiến bộ xã hội chính là sự vận động theo hướng hoàn thiện dần
của các hình thái kinh tế xã hội, là sự thay đổi hình thái kinh thái kinh tế lạc hậu
lỗi thời bằng hình thái kinh tế xã hội tiến bộ, hiện đại hơn mà gốc rễ sâu xa của
nó là sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất. Nó là nền tảng, là cơ sở
vật chất-kĩ thuật, là yếu tố quyết định sự hình thành, phát triển và thay thế lẫn
nhau của các hình thái kinh tế-xã hội. Mác viết: ''Tôi coi sự phát triển của những
hình thái kinh tế-xã hội là một qúa trình lịch sử tự nhiên" nhưng sự phát triển xã
hội chẳng những có thể diễn ra bằng con đường phát triển tuần tự từ hình thái
kinh tế-xã hội này lên hình thái kinh tế - xã hội khác, mà còn có thể diễn ra bằng
con đường bỏ qua một giai đoạn phát triển nào đó, một hình thái kinh tế-xã hội
nào đó trong những điều kiện khách quan và hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Dựa trên những tư tưởng cụ thể của học thuyết Mác về hình thái kinh tế-
xã hội với vai trò then chốt của lực lượng sản xuất là cơ sở lý luận cho phép
chúng ta khẳng định sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hướng
XHCN
là nhiệm vụ trung tâm xuyên suốt trong thời kỳ quá độ lên
CNXH
bỏ qua
giai đoạn phát triển
CNTB
, là quy luật khách quan trong quá trình phát triển của
dân tộc ta.
2. Khoa học và kỹ thuật trong nền kinh tế toàn cầu.
Trong nửa thế kỷ qua, việc duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế và tạo ra công
ăn việc làm luôn luôn đứng ở vị trí cao trong trong danh mục những ưu tiên
hàng đầu của nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển. Kết
quả của nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đã cho thấy rằng ít
nhất một nửa mức tăng trưởng kinh tế toàn cầu là nhờ những tiến bộ khoa học-
kỹ thuật đem lại thông qua việc chúng góp phần làm tăng thêm hiệu quả đầu tư
của các nguồn vốn và năng suất lao động xã hội cũng như tạo ra sản phẩm và
dịch vụ mới thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của xã hội. Chính vì vậy khoa học
và kỹ thuật đóng vai trò rất lớn trong các chiến lược tăng trưởng kinh tế của các
nước phát triển va đang phát triển. Sự thành công của các nước trong việc đạt tới
những mục tiêu về khoa học kỹ thuật để tạo ra tăng trưởng kinh tế đã tác động
trực tiếp tới sức cạnh tranh và dẫn tới kết quả là làm tăng tốc độ tăng trưởng
kinh tế. Nếu như trong thiên niên kỷ thứ nhất, than đá, sức gió, sức nước, sức
mạnh cơ bắp của người và gia súc là nguồn năng lượng chủ yếu thì tới gần thiên
niên kỷ thứ hai, đó là dầu khí, máy hơi nước, điện, năng lượng nguyên tử phân
hạch. Hiện nay nhân loại đang tiến vào thiên niên kỷ thứ ba dựa trên nền tảng
của các nghành công nghiệp cao như kỹ thuật thông tin, kỹ thuật năng lượng hạt
nhân, tổng hợp nhiệt hạch, kỹ thuật nanô… Có thể nói rằng từ vị trí đi sau, tổng
hợp các kinh nghiệm ở hai thiên niên kỷ đầu, khoa học và kỹ thuật đã trở thành
động lực phát triển hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới, là lực lượng dẫn
đường và là lực lượng sản xuất trực tiếp của nền kinh tế toàn cầu hoá. Có thể nói
đây là cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật mới nhất trong khoa học tự nhiên, là
cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại. Để làm rõ vai trò của khoa học kỹ
thuật trong nền kinh tế toàn cầu, ta cần tìm hiểu thế nào là khoa học, kỹ thuật, là
cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại.
Khoa học là một khái niệm thể hiện ở nhiều nội dung khác nhau: khoa học
là một hình thái ý thức xã hội, là một công cụ nhận thức; khoa học là một lĩnh
vực hoạt động xã hội; khoa học là một hệ thống tri thức của nhân loại được thể
hiện bằng những khái niệm, phán đoán, học thuyết…Tuy nhiên định nghĩa cho
rằng khoa học là một hệ thống chỉnh thể các tri thức của tiến trình lịch sử xã hội
được coi là định nghĩa đầy đủ nhất dưới góc độ lịch sử phát triển của khoa học.
Ngoài ra, khoa học còn được hiểu là quá trình hoạt động của con người để có
được hệ thống tri thức về thế giới với chức năng làm cho con người nắm được
những quy luật của hiện thực khách quan ,ngày càng làm chủ được những điều
kiện sinh hoạt tự nhiên và xã hội
Kỹ thuật trước hết là tập hợp tri thức gắn liền và tương ứng với một tập
hợp kỹ thuật (Như máy móc, thiết bị, phương tiện…) bao gồm các tri thức về
phương pháp, kỹ năng, bí quyết, kinh nghiệm…được sử dụng theo một quy trình
hợp lý để vận hành, tập hợp kỹ thuật đó, tác động vào đối tượng lao động tạo ra
sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người. Kỹ thuật từ chỗ chỉ dùng trong
các hoạt động lao động sản xuất ra của cải vật chất theo sự phát triển mạnh mẽ
của nền kinh tế toàn cầu thì giờ đây khái niệm đó được sử dụng với nghĩa rộng
hơn và trong nhiều lĩnh vực hoạt động của con người .
Nếu như trong nhiều thế kỷ trước đây khoa học chỉ phát triển một cách
độc lập riêng rẽ thì tới đầu thế kỷ 20 mối quan hệ mật thiết giữa khoa học- kỹ
thuật đã tạo nên cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại của xã hội loài
người, đánh dấu "quá trình khoa học kỹ thuật biến thành lực lượng sản xuất trực
tiếp là điều kiện cần để đưa lực lượng sản xuất lên một bước phát triển mới".
Cho tới nay chưa có một công trình nào đưa ra định nghĩa cụ thể về cuộc cách
mạng khoa học kỹ thuật hiện đại, song về đại thể ta có thể hiểu đó là sự thay đổi
căn bản trong bản thân các lĩnh vực khoa học kỹ thuật cũng như mối quan hệ và
chức năng xã hội của chúng, khiến cho cơ cấu và động thái phát triển của các
lực lượng sản xuất cũng bị thay đổi hoàn toàn. Ở nét khái quát nhất có thể định
nghĩa cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại là sự biến đổi tận gốc lực
lượng sản xuất của xã hội hiện đại, được thực hiện với vai trò dẫn đường của
khoa học kỹ thuật trong toàn bộ chu trình: "khoa học - kỹ thuật - sản xuất- con
người - môi trường ". Có thể nói rằng sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã đưa
văn minh nhân loại quá độ sang một giai đoạn phát triển mới về chất. Đó là kết
quả của quá trình tích luỹ lâu dài các kiến thức khoa học của việc đổi mới kỹ
thuật sản xuất, và việc tăng quy mô sử dụng kỹ thuật mới. Trong đó sự phát
triển có tính tiến hoá và các dịch chuyển có tính chất có tính cách mạng đã cùng
tạo điều kiện cho nhau phát triển. Trong lĩnh vực sản xuất cũng như trong các
ngành tri thức khoa học đều có thể quan sát thấy những sự luân phiên đặc sắc
của cuộc nhảy vọt và sự phát triển tuần tự trong nhiều lĩnh vực như :
Trong ngành năng lượng, sử dụng năng lượng nước, cơ bắp, gió, than,
điện, dầu lửa rồi năng lượng nguyên tử và hiện nay chính là năng lượng nhiệt
hạch.
Trong lĩnh vực sản xuất, từ hợp tác lao động giản đơn qua giai đoạn công
trường thủ công rồi tiến lên phương thức sản xuất đại cơ khí với các quy trình
sản xuất và kỹ thuật được cơ giới hoá tổng hợp, xuất hiện các hệ thống máy
móc, tạo ra các máy tự động, tự động hoá đồng bộ, hệ thống sản xuất linh hoạt.
Trong sản xuất vật liệu, chuyển từ nguyên liệu nông nghiệp, các loại vật
liệu xây dựng truyền thống ( như gỗ, gạch, đá…), sử dụng kim loại đen ( như sắt
gang…) là chủ yếu sang sử dụng kim loại màu, chất dẻo, bê tông, các vật liệu
kết cấu (omposite), vật liệu thông minh vật liệu siêu dẫn…
Trong kỹ thuật sản xuất, chế tạo từ sản xuất thủ công, tiến lên bán tự động
rồi tới kỹ thuật tự động hoá( tự động hoá thiết kế - chế tạo…), kỹ thuật thông tin
( tin học, viễn thông vũ trụ…) kỹ thuật nano, kỹ thuật sinh học, kỹ thuật hạt
nhân, kỹ thuật không gian, kỹ thuật vật liệu mới…
Sự khởi đầu của cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đã đưa con người
tiến vào một kỉ nguyên mới, kỉ nguyên của tri thức. Đây là bước quá độ trong sự
phát triển khoa học và kỹ thuật hoàn toàn chỉ dựa trên cơ sở khoa học trong mọi
lĩnh vực của đời sống xã hội và các ngành sản xuất vật chất, biến bản thân khoa
học thành nền công nghiệp tri thức trong thời đại tri thức, nền kinh tế công
nghiệp sẽ trở thành nền kinh tế thông tin (hay còn gọi là nền kinh tế tri thức, nền
kinh tế tin học, nền kinh tế mạng…)
Như vậy cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại dựa trên cơ sở cốt lõi
là cuộc cách mạng vi điện tử diễn ra từ đầu thập niên 60 và các thành tựu khoa
học kĩ thuật lớn nhất của thế kỉ XX thì đó là "bước quá độ dưới sự chỉ đạo với
vai trò dẫn đường của khoa học sang quá trình tổ chức lại về căn bản kỹ thuật
sản xuất, điều tiết các quy trình kỹ thuật với quy mô ngày càng tăng, tổ chức lại
tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội dựa trên cơ sở những ngành kỹ thuật cao mà
các cuộc cách mạng trước đó chưa đủ điều kiện tạo ra một cách hoàn chỉnh như
:Kỹ thuật thông tin, kỹ thuật sinh học, kỹ thuật vật liệu mới, kỹ thuật năng lượng
mới kỹ thuật tự động hoá trên cơ sở kỉ thuật vì điện tử ". Thâm nhập vào tất cả
các lĩnh vực của đời sống xã hội, cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đã
tạo điều kiện tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và các nguồn lực xã hội. Cho phép
chi phối tương đối các phương tiện sản xuất để cùng tạo ra cùng một khối lượng
hàng hoá tiêu dùng. Kết quả là kéo theo sự thay đỗi cơ cấu của nền sản xuất xã
hội ,làm thay đổi tận gốc lực lượng sản xuất mà khoa học kỹ thuật là yếu tố hàng
đầu. Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đã tác động sâu sắc mọi lĩnh
vực của đời sống xã hội loài người,đưa con người tiến vào thời đại mới- thời đại
của nền kinh tế tri thức.








CHƯƠNG II
CÔNG NGHIỆP HOÁ -HIỆN ĐẠI HOÁ Ở VIỆT NAM

I: Sự hình thành và phát triển công nghiệp hoá -hiện đại hoá ở Việt Nam.
1.1 Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá là gì ?
Lịch sử loài người trải qua 5 -6 ngàn năm (Trước thế kỷ
XVIII
) thời kỳ
công trường thủ công, gần 300 năm thời kỳ đại công nghiệp cơ khí nhưng chỉ
mất gần 120 năm để hoàn thành thời kỳ công nghiệp hoá đầu tiên, sau đó ở
các nước Mỹ, Tây Âu chỉ tiến hành công nghiệp hoá trong vòng 80 năm, Nhật
Bản 60 năm…và ngày nay Việt Nam cũng như nhiều quốc gia khác trên thế
giới đang tích cực rút ngắn khoảng cách, tiến dần tới nền văn minh nhân loại
cũng chính bằng Công nghiệp hoá-hiện đại hoá. Các nước đã đi qua giai đoạn
phát triển TBCN đi vào thời kỳ quá độ lên CNXH tiến hành thực hiện quá
trình tái công nghiệp nhằm điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện cơ sở vật chất
kỹ thuật và kỹ thuật hiện đại theo yêu cầu của chế độ xã hội hội mới. Các
nước có nền kinh tế phát triển chậm nhất là các nước nông nghiệp lạc hậu thì
tiến lên CNXH để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật nhất thiết phải công
nghiệp hoá để tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật làm tiền đề cho sự phát triển kinh
tế-Xã hội.Vậy ta nên hiểu về phạm trù công nghiệp hoánhư thế nào ?
Quan niệm đơn giản nhất về công nghiệp hoá cho rằng: "công nghiệp
hoá đưa đặc tính công nghiệp cho một hoạt động, trang bị (cho một vùng, một
nước), các nhà máy, các loại công nghiệp…".Quan niệm mang tính triết tự
này được hình thành dựa trên cơ sở khái quát quá trình hình thành lịch sử
công nghiệp hoá ở các nước Tây Âu, Bắc Mỹ.
Nghiên cứu định nghĩa về phạm trù công nghiệp hoá của các nhà kinh
tế Liên Xô (cũ), Cuốn "Giáo khoa về kinh tế chính trị "của Liên Xô được dịch
sang tiếng Việt đã định nghĩa: "công nghiệp hoá XHCN là phát triển đại
công nghiệp, trước hết là công nghiệp nặng, sự phát triển cần thiết cho việc
cải tạo toàn bộ nền kinh tế quốc dân dựa trên cơ sở vật chất kỹ thuật tiên
tiến. Cuốn từ điển tiếng Việt đã giải thích: "Công nghiệp hoá là quá trình xây
dựng nền sản xuất cơ khí lớn trong tất cả các ngành của nền kinh tế quốc dân
và đặc biệt công nghiệp nặng dần tới sự tăng nhanh trình độ trang bị kỹ thuật
cho lao động và nâng cao năng suất lao động. Quan điểm công nghiệp hoá là
quá trình xâydựng và phát triển đại công nghiệp trước hết là công nghiệp
nặng của các nhà kinh tế học Liên Xô (cũ) được chúng ta tiếp nhận, áp dụng
vào Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá của đất nước ngay từ những năm 1960
với nội dung chủ đạo là "Ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp
lý, đồng thời gia sức phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ...nhằm xây
dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho CNXH". Nhưng trên thực tế, chúng ta đã
phải trả giá cho sự nghiệp công nghiệp hoá XHCN theo kiểu đó khi áp đặt
mô hình công nghiệp hoá XHCN ở Liên xô vào nước ta mà không xuất phát
từ thực trạng đất nước là một nước nông nghiệp lạc hậu. Tuy nhiên, dù không
đạt được mục tiêu đề ra trong những năm đầu tiến hành công nghiệp hoá
nhưng cũng nhờ đó mà chúng ta đã xây dựng được một cơ sở vật chất kỹ
thuật nhất định, tạo ra tiềm lực mới về nhiều mặt đặc biệt là kinh tế, quốc
phòng, văn hoá, chính trị…góp phần cho cuộc kháng chiến trường kỳ của dân
tộc, bảo đảm được phần nào đời sống vật chất của nhân dân.
Đến năm 1963, tổ chức phát triển công nghiệp của liên hiệp quốc đã
đưa ra định nghĩa về Công nghiệp hoá là: "Công nghiệp hoá một quá trình
phát triển kinh tế". Trong quá trình này, một bộ phận ngày càng tăng các
nguồn của cải quốc dân được động viên để phát triển cơ cấu kinh tế nhiều
ngành ở trong nước với kỹ thuật hiện đại. Đặc điểm của cơ cấu kinh tế này là
"có một bộ phận luôn thay đổi để sản xuất ra tư liệu sản xuất, hàng tiêu dùng
và có khả năng đảm bảo cho toàn bộ nền kinh tế và xã hội ".Theo quan điểm
này, quá trình công nghiệp hoá được hiểu là quá trình rộng lớn và sâu sắc với
nhiều mục tiêu chứ không phải chỉ nhằm thực hiện một mục tiêu duy nhất là
kinh tế kỹ thuật như trước kia. Dựa trên cơ sở kỹ thuật đó, chúng ta nhận thức
rõ được sai lầm của mình trên con đường công nghiệp hoá XHCN theo kiểu
cũ, cứng nhắc và kém hiệu quả. Cả lý luận và thực tiễn đều chỉ ra rằng: Quá
trình phát triển đầy khó khăn, thử thách từ tình trạng kinh tế lạc hậu sang
trạng thái kinh tế phát triển hiện đại không thể không tiến hành công nghiệp
hoá và cùng với công nghiệp hoá là hiện đại hoá. Công nghiệp hoá phải gắn
liền với hiện đại hoá và là hai quá trình nối tiếp và đan xen lẫn nhau. Trước
đó, ở các nước Mỹ và Tây Âu, họ đã tiến hành công nghiệp hoá khá lâu rồi
mới đi vào hiện đại hoá và cho tới nay, quá trình này vẫn còn đang tiếp tục.
Ta có thể hiểu: Hiện đại hoá là quá trình chống lại sự tụt hậu củạ sự bùng
nổ của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đang diễn ra trên thế giới. Như vậy,
xét về mặt lịch sử quá trình công nghiệp hoá diễn ra trước quá trình hiện đại
hoá. Kinh nghiệm của cuộc đổi mới đất nước theo định hướng XHCN ở nước
ta cho thấy rằng: "công nghiệp hoá nhất thiết phải gắn liền với hiện đại hoá
".Tại hội nghị Trung ương khoá VII (Tháng7/1994) và khoá VIII(Tháng
6/1995) Đảng ta đã khẳng định: "Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá là quá trình
chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và
quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng
một cách phổ biến sức lao động cùng với kỹ thuật và phương pháp tiên tiến,
hiện đại dựa trên sự phát triển của cồng nghiệp và tiến bộ khoa học - kỹ
thuật, tạo ra năng suất lao động xã hội cao "(Văn kiện hội nghị lần thứ 7 Ban
chấp hành Trung Ương khoá VIII ).
Với quan niệm này, về cơ bản đã phản ánh được phạm vi rộng của quá
trình Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá, chỉ ra được cái cốt lõi của nó là cải
biến lao động thủ công, lạc hậu thành lao động sử dụng lao động tiên tiến,
hiện đại để đạt được năng suất lao động cao, gắn công nghiệp hoá với hiện
đại hoá, xác định rõ vai trò của công nghiệp, của khoa học - kỹ thuật trong sự
nghiệp công nghiệp hoá. Như vậy về cơ bản công nghiệp hoá theo định hướng
XHCN: "là một cuộc cách mạng sâu sắc trong tất cả các lĩnh vực của đời sống
xã hội."
1.2 Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá là quá trình tất yếu khách quan
Ngay từ những năm 60, khi bắt đầu tiến hành công cuộc đổi mới đất nước,
Đảng và nhà nước ta đã nhận rõ tính quy luật và vai trò Công nghiệp hoá - Hiện
đại hoá trong tiến hành vận động, phát triển của các nước trên thế giới nói
chung,Việt Nam nói riêng và xác định: "Công nghiệp hoá là nhiệm vụ trung tâm
thời kì quá độ lên CNXH". Với đường lối công nghiệp hoá XHCN chủ trương
phát triển công nghiệp nặng mà trọng tâm là ngành cơ khí chế tạo đã dẫn đến
những sai lầm cơ bản về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Trong suốt hơn một phần tư
thế kỉ, chúng ta đã đặt công nghiệp hoá XHCN ở vị trí đối lập hoàn toàn với
"công nghiệp hoá TBCN", coi việc phát triển công nghiệp là giải pháp đúng đắn
để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho CNXH mà "quên" mất vai trò của nông
nghiệp và công nghiệp nhẹ trong nền kinh tế quốc dân. Chúng ta chỉ đơn giản
coi công nghiệp hoá là "Một quá trình xây dựng nền sản xuất được cơ khí hóa
trong tất cả các ngành kinh tế quốc dân ". Quan niệm này bắt nguồn từ nhận
thức giáo điều, máy móc của Đảng và nhà nước ta về mô hình công nghiệp hoá
XHCN của Liên Xô mà không xuất phát từ thực trạng kinh tế xã hội của đất
nước cũng như bối cảnh quốc tế lúc bấy giờ. Trong những năm đầu tiến hành
công nghiệp hoá đất nước, tuy nền công nghiệp của nước ta đã được đầu tư khá
lớn nhưng với quan niệm như vậy về công nghiệp hoá đã dẫn đến hiệu quả của
quá trình công nghiệp hoá rất thấp ,thậm chí còn kéo theo cả nông nghiệp và
công nghiệp nhẹ cũng rơi vào tình trạng đình trệ nghiêm trọng. Nhiều nhà máy,
xí nghiệp quốc dân làm ăn thua lỗ kéo dài, tỷ trọng cuả ngành công nghiệp trong
tổng sản phẩm quốc dân không đáng kể, nợ nước ngoài chồng chất, đời sống của
nhân dân gặp rất nhiều khó khăn. Nghiêm trọng hơn, nền kinh tế lâm vào tình
trạng thiếu hụt lớn, mất cân đối một cách căn bản, không có tích luỹ và rơi vào
tình trạng khủng hoảng kinh tế -xã hội kéo dài. Sự phát triển kinh tế chỉ chú
trọng vào chiều rộng đã không tạo ra được những yếu tố cần thiết để phát triển
theo chiều sâu, tính năng động và sáng tạo của cá nhân cũng như tập thể bị kìm
hãm và không có cơ hội được thể hiện và điều tất yếu là chúng ta phải trả một
giá quá đắt cho đường lối công nghiệp hoá XHCN theo kiểu đó .
Nhận thức được hậu quả đó, Đảng và nhà nước ta đã kịp thời đưa ra
chiến lược công nghiệp hoá mới phù hợp với hoàn cảnh đất nước. Thế nhưng
khi loại bỏ đường lối "công nghiệp hoáXHCN" theo lối cũ, người ta bỏ luôn
cả công nghiệp hoá chỉ nhắc đến "phát triển ", "tăng trưởng", "cất cánh
"…chứ không đề cập tới công nghiệp hoá nữa. Nhưng thử hỏi những khái
niệm đó đặt trong điều kiện cụ thể của nước ta hiện nay sẽ là gì nếu không
phải chính là công nghiệp hoá. Việc chúng ta từ bỏ một quan điểm sai lầm về
công nghiệp hoá và cách thức tiến hành công nghiệp hoá theo lối chủ quan
duy ý chí, kém hiệu quả hoàn toàn không có ý nghĩa là phủ nhận tính tất yếu
khách quan của công nghiệp hoá. Mọi lý thuyết về phát triển trên thế giới
hiện thời đều không bỏ qua một trong những nội dung chủ yếu không thể
thiếu của nó là công nghiệp hoá. Đảng và nhà nước ta xác định: "Xây dựng
đất nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại,