Tài liệu VỀ XÂY DỰNG THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM ppt

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Tài liệu VỀ XÂY DỰNG THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM ppt

VỀ XÂY DỰNG THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

TS. LÊ XUÂN BÁ – Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương
1. Bản chất của “thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” ở Việt
Nam
Trên thực tế, lý luận về mô hình thể chế kinh tế thị trường ở các quốc gia hết sức đa
dạng, phong phú và phức tạp. Hầu như không thể tìm được hai quốc gia nào có hệ
thống thể chế kinh tế hoàn toàn giống nhau và cũng không thể áp dụng mô hình thể
chế kinh tế thị trường của nước này cho nước khác. Vì vậy, mỗi một quốc gia phải
tự chủ động nghiên cứu, tìm tòi mô hình thể chế riêng phù hợp với điều kiện, hoàn
cảnh cụ thể về kinh tế, xã hội, chính trị, truyền thống văn hóa… của quốc gia mình,
dân tộc mình và xu thế khách quan của thời đại.
Ở Việt Nam, mô hình thể chế kinh tế do Đảng khởi xướng và lãnh đạo thực hiện đã có
những thay đổi lớn cùng với những đổi mới trong hoạt động kinh tế – xã hội của đất
nước. Sau 20 năm đổi mới, nhận thức của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta về kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã ngày càng trở nên sáng tỏ. Những nét cơ bản của
một hệ thống lý luận về mục tiêu và bản chất của một nền kinh tế hoạt động theo cơ chế
thị trường tự do cạnh tranh, nhưng vẫn bảo đảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa đã
bước đầu được hình thành; trong đó, bước đầu đã xác định phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm:
Thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh”. Giải
phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, huy động và sử dụng có hiệu
quả mọi nguồn lực, nâng cao đời sống nhân dân. Đẩy mạnh xóa đói, giảm nghèo, khuyến
khích mọi người dân vươn lên làm giàu chính đáng, giúp đỡ người khác thoát nghèo và
từng bước khá giả hơn.
Phát triển nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần, trong đó, kinh tế nhà
nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền
tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân.
Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát
triển; tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển xã hội, văn hóa, y tế, giáo dục và đào
tạo…, giải quyết tốt các vấn đề xã hội vì mục tiêu phát triển con người. Hoàn thiện chế
độ phân phối theo lao động, hiệu quả kinh tế, mức đóng góp vốn cùng các nguồn lực
khác và thông qua phúc lợi xã hội.
Phát huy quyền làm chủ xã hội của nhân dân, bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết nền kinh
tế của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng
(1)
.
Như vậy, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự kết hợp giữa cái
chung là kinh tế thị trường với cái đặc thù là định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Kinh tế thị trường phải vừa là động lực, vừa là công cụ, phương tiện để phát triển kinh tế,
định hướng xã hội chủ nghĩa giữ vai trò dẫn dắt quá trình phát triển nền kinh tế. Thể chế
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ là công cụ hướng dẫn cho các chủ thể
trong nền kinh tế vận động theo đuổi mục tiêu kinh tế – xã hội tối đa, chứ không chỉ đơn
thuần theo đuổi mục tiêu lợi nhuận tối đa. Sự lựa chọn mô hình phát triển “kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa” – được khẳng định tại Đại hội IX của Đảng: “phát
triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, coi đó là đường lối chiến lược nhất
quán trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” – đã thể hiện quyết tâm
khắc phục triệt để (đoạn tuyệt) hệ thống kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp để xây
dựng hệ thống kinh tế thị trường hiện đại.
2. Thực trạng quá trình xây dựng và vận hành thể chế kinh tế ở Việt Nam những
năm qua.


Thực tiễn quá trình đổi mới hệ thống thể chế kinh tế trong hai thập niên qua cho thấy,
Việt Nam đang thực hiện theo phương thức “tiến dần từng bước” và “điều chỉnh từng
bước”. Phương thức này đã tỏ ra hữu hiệu nhằm giúp Việt Nam tránh được các “cú sốc”
về kinh tế – xã hội, bảo đảm mục tiêu kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với ổn định
và duy trì trật tự xã hội. Cùng với cải cách kinh tế, quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nhất định.
Tổ hợp ba hệ thống “con” của cả hệ thống thể chế kinh tế gồm: các quy tắc quy định
“luật chơi” kinh tế; các chủ thể tham gia “trò chơi” kinh tế và cơ chế tổ chức thực thi
“luật chơi” kinh tế – đã được xây dựng tương đối đầy đủ và đang dần hoàn thiện.
- Bàn về hệ thống “con” liên quan đến “luật chơi” kinh tế: Thời gian qua ở Việt Nam,
điểm nổi bật là đã thiết lập rất nhiều văn bản pháp luật và dưới luật… Nội dung pháp luật
kinh tế ngày càng phù hợp hơn với cơ chế thị trường, với thông lệ quốc tế. Đặc biệt,
khung pháp luật đã cho phép thực hiện những bước đi đầu tiên trong quá trình chuyển đổi
hoạt động quản lý về kinh tế của Nhà nước từ can thiệp trực tiếp sang tác động gián tiếp
vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh đó, một loạt cải tiến trong công tác soạn
thảo, thẩm định, ban hành văn bản cũng như kiểm tra, rà soát và hệ thống hóa các văn
bản pháp luật trên diện rộng và việc phổ biến thông tin pháp luật một cách tích cực đã
góp phần làm cho “luật chơi” đi nhanh vào cuộc sống và chấp hành nghiêm chỉnh hơn.
Có thể nói, toàn bộ hệ thống “luật chơi” kinh tế hiện nay đã không chỉ tạo hành lang pháp
lý cho việc thực hiện quyền tự do kinh doanh, phát triển kinh tế nhiều thành phần, khai
thác hiệu quả các nguồn lực của toàn xã hội, giúp cho thị trường các yếu tố sản xuất quan
trọng (thị trường lao động, thị trường bất động sản, thị trường tài chính, thị trường khoa
học – công nghệ,…) hình thành và vận hành hiệu quả hơn, mà còn tạo dựng và thúc đẩy
nhanh quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Tuy đã có những cố gắng và đạt được những kết quả quan trọng trong hệ thống “luật
chơi”, song cũng phải thừa nhận rằng, hệ thống này hiện vẫn chưa theo kịp nhu cầu, đòi
hỏi của công cuộc đổi mới để phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa. Nhiều văn bản luật pháp quan trọng còn thiếu hoặc không đầy đủ, đặc biệt là
những luật liên quan đến điều chỉnh hành vi cạnh tranh, đến bảo hộ quyền sở hữu, đến xử
lý các vấn đề tranh chấp khác nhau (nhất là tranh chấp về các quyết định hành chính).
Trong một số luật đã ban hành có biểu hiện không nhất quán, nội dung của nhiều luật còn
thiếu tính cụ thể, dồn những vấn đề cho các văn bản dưới luật xử lý, nên dễ làm giảm tính
ổn định của luật. Nội dung một số luật còn mang nặng tư duy chủ quan, bao cấp, cục bộ,
không còn phù hợp với cơ chế thị trường và lợi ích toàn xã hội.
Tính khả thi của một số luật chưa cao do quá trình nghiên cứu xây dựng dự luật chưa
được thực hiện nghiêm túc và cặn kẽ, chưa hình dung được đầy đủ các khả năng có thể
phát sinh trong quá trình thực hiện luật. Tính khả thi của luật chưa cao cũng có phần còn
do quy trình lập pháp chưa được thực hiện một cách hợp lý với một số lý do khác nhau
như: quá trình xây dựng dự luật chưa có thời gian thỏa đáng để được thảo luận công khai,
nhất là ít tiếp thu được ý kiến đầy đủ của những đối tượng bị điều chỉnh; dự án luật thông
thường được xây dựng với tư duy hướng về phía thuận lợi cho công tác quản lý của các
cơ quan nhà nước và thường được chính các cơ quan quản lý chuyên ngành soạn thảo.
Bởi vậy, không ít luật và các văn bản pháp luật mới đưa ra đã xuất hiện những bất hợp lý
cần chỉnh sửa, thậm chí khó đi vào cuộc sống.
- Bàn về các chủ thể tham gia “trò chơi” kinh tế: hai trong ba chủ thể rất quan trọng là
doanh nghiệp và các tổ chức xã hội dân sự đã ngày càng thể hiện vai trò to lớn, tích cực
trên thị trường. Doanh nghiệp nhà nước đang được đổi mới trên cơ sở xác định rõ chức
năng sở hữu nhà nước với chức năng quản lý nhà nước để bảo đảm minh bạch quyền của
chủ sở hữu và đang phải cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp thuộc mọi thành
phần kinh tế khác. Doanh nghiệp ngoài quốc doanh, đặc biệt là khối doanh nghiệp trong
nước, cũng đang thực sự đóng góp có chiều sâu vào phát triển kinh tế của đất nước. Khối
các tổ chức xã hội dân sự ngày càng thể hiện vai trò trong việc tham gia tích cực vào các
hoạt động cung cấp dịch vụ công, thay thế dần vị trí của các cơ quan công quyền trong
việc bảo đảm một số dịch vụ công cộng.
Một chủ thể đặc biệt quan trọng là Nhà nước, với đặc thù vừa tham gia điều hành hoạt
động kinh tế và vừa tham gia hoạt động kinh tế, thời gian qua cũng có nhiều đổi mới tích
cực, đó là: đổi mới cơ cấu hệ thống bộ máy quản lý nhà nước; đổi mới chức năng kinh tế,
nhà nước theo hướng gần hơn với cơ chế thị trường. Tuy nhiên, do chưa xác định và lý
giải thấu đáo vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế, nên việc xác định chức năng của bộ
máy nhà nước nói chung và của từng cơ quan nói riêng gặp nhiều khó khăn. Chính vì
vậy, quá trình sắp xếp lại bộ máy tỏ ra còn nhiều lúng túng trong suốt 20 năm qua. Cũng
vì lý do này, sự can thiệp của Nhà nước nhiều khi còn chưa đúng chỗ và chưa đúng lúc,
do đó nhiều biện pháp thực thi còn kém hiệu quả, thậm chí còn có tác động ngược lại với
mong đợi.
Yếu tố quan trọng trong hệ thống tổ chức là yếu tố con người. Chuyển sang nền kinh tế
thị trường, bộ máy nhà nước vẫn tiếp tục sử dụng những công chức của cơ chế cũ. Việc
thay đổi tư duy, trang bị kiến thức mới còn rất chậm chạp. Chất lượng đội ngũ công chức
cho đến nay vẫn chưa đáp ứng được những yêu cầu của công cuộc cải cách về cả tư duy
lẫn kiến thức, điều đó đã cản trở đáng kể tiến trình cải cách và sự phát triển của đất nước.
- Bàn về “cơ chế tổ chức thực thi” luật chơi kinh tế: ở đâu cũng vậy, dù là thực thi cơ chế
tự do cạnh tranh thị trường; cơ chế phân cấp quản lý kinh tế; cơ chế phân bổ nguồn lực;
cơ chế phối hợp hay cơ chế tham gia, báo cáo, giải trình,… bị ảnh hưởng rất lớn trước hết
bởi tư duy của các cơ quan hoạch định chính sách. Ở nước ta tư duy phân biệt đối xử, lợi
ích cục bộ, đùn đẩy trách nhiệm, ôm đồm nhiều nhiệm vụ quá khả năng, đặc biệt tư duy
“công chức” đóng vai trò là “quan”… vẫn còn tồn tại trong một bộ phận không nhỏ cán
bộ, công chức. Vì vậy, với các cách tư duy này đã đẩy doanh nghiệp và người dân luôn ở
vào thế “người đi xin” và công chức là “người cho” – ban phát, hạn chế rất nhiều sáng
kiến kinh doanh trong xã hội cũng như làm nảy sinh thêm nhiều chi phí giao dịch dẫn đến
làm xấu môi trường đầu tư kinh doanh. Ngoài ra, việc giám sát thực thi luật thực hiện rất
lỏng lẻo ở nhiều lĩnh vực dẫn đến xuất hiện rất nhiều hiện tượng lừa đảo, tham nhũng gây
hậu quả nghiêm trọng trong đời sống kinh tế – xã hội. Trong điều kiện đội ngũ công chức
ở một số lĩnh vực còn hạn chế cả về chất lượng và số lượng, việc giám sát càng trở nên
rất khó khăn. Trong khi đó, chúng ta vẫn chưa hình thành được một cơ chế khuyến khích
sự giám sát của các tổ chức ngoài nhà nước, của cộng đồng. Để thực hiện điều này đòi
hỏi phải thúc đẩy nhanh hơn nữa quá trình dân chủ và công khai, minh bạch các chính
sách, các quyết định từ các cơ quan công quyền.
Đi liền với việc xác định nhiệm vụ của Nhà nước trong nền kinh tế là quá trình
phân cấp
quản lý. Trong thời gian qua, việc phân cấp hầu như dựa chủ yếu vào tiêu thức quy mô, ít

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Tài liệu VỀ XÂY DỰNG THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM ppt