Xem bản đẹp trên 123doc.vn

Từ láy trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
------------------------




HOÀNG THỊ LAN




TỪ LÁY TRONG THƠ VĂN
NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU

Chuyên ngành: NGÔN NGỮ
Mã số: 60 22 34





L
L
U
U


N
N


V
V
Ă
Ă
N
N


T
T
H
H


C
C


S
S
Ĩ
Ĩ


K
K
H
H
O
O
A
A


H
H


C
C


N
N
G
G
Ô
Ô
N
N


N
N
G
GỮ



Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM VĂN HẢO






THÁI NGUYÊN - 2009
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
LỜI CẢM ƠN
Với lòng kính trọng sâu sắc và tình cảm chân thành tác giả xin trân trọng cảm ơn:
Khoa Sau đại học - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên cùng các thầy
giáo, cô giáo đã trực tiếp giảng dạy và góp ý cho tác giả trong suốt quá trình học
tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Các đồng chí lãnh đạo, chuyên viên Sở GD&ĐT tỉnh Quảng Ninh, Ban Giám
hiệu trường THPT Mông Dương - Quảng Ninh đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả
trong suốt quá trình thực hiện đề tài.
Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đối với
PGS Phạm Văn Hảo, PGS Hà Quang Năng, TS Hoàng Cao Cương đã nhiệt tình,
trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tác giả nghiên cứu hoàn thành luận văn.
Những người thân trong gia đình và bạn bè thường xuyên động viên, khích lệ
tác giả yên tâm học tập, nghiên cứu.
Mặc dù tác giả có nhiều cố gắng nhưng chắc chắn luận văn không tránh khỏi
những thiếu sót. Rất mong nhận được sự góp ý của quý Thầy Cô và bạn bè đồng
nghiệp quan tâm đến đề tài này.
Thái Nguyên, tháng 10 năm 2009
Tác giả


Hoàng Thị Lan

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
DANH MỤC CÁC ĐƠN VỊ VIẾT TẮT

STT KÝ HIỆU DIỄN GIẢI
1 PNNB Phương ngữ Nam Bộ
2 LVT Lục Vân Tiên
3 NTYTVĐ Ngư tiều y thuật vấn đáp
4 DTHM Dương Từ Hà Mậu
5 VTNSCG Văn tế nghĩa sỹ Cần Giuộc
6 VTNSTVLT Văn tế nghĩa sỹ trận vong lục tỉnh
7 VTTCĐ Văn tế Trương Công Định
8 TĐTCĐ Thơ điếu Trương Công Định
9 TĐPTG Thơ điếu Phan Thanh Giản
10 TĐPCT Thơ điếu Phan Công Tòng
11 C Câu (thứ)
12 Đ Đoạn
13 P Phần
14 Tr Trang
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 0
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................... 5
3.1. Đối tượng nghiên cứu ................................................................................ 5
3.2. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................... 5
4. Mục đích nghiên cứu ........................................................................................ 5
5. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 6
5.1. Phương pháp thống kê, phân loại ............................................................... 6
5.2. Phương pháp phân tích ngôn từ nghệ thuật ................................................ 6
5.3. Phương pháp đối chiếu, so sánh ................................................................. 6
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn ............................................................................. 6
6.1. Ý nghĩa lý luận .......................................................................................... 6
6.2. Đóng góp về mặt thực tiễn ......................................................................... 7
7. Cấu trúc của luận văn ....................................................................................... 7
NỘI DUNG
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ............. 8
1.1. Vấn đề từ láy trong tiếng Việt ....................................................................... 8
1.1.1. Các khái niệm và các quan niệm xung quanh vấn đề về từ láy ................ 8
1.1.2. Sự phân loại từ láy trong tiếng Việt ...................................................... 12
1.1.2.1. Quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành tố trong từ láy ........................... 12
1.1.2.2. Phân loại từ láy về mặt cấu tạo ....................................................... 15
1.1.2.3. Phân loại từ láy về mặt ngữ nghĩa .................................................. 18
1.2. Vài nét về PNNB và từ láy trong PNNB...................................................... 20
1.2.1. Đặc điểm của PNNB ............................................................................. 20
1.2.1.1. Đặc điểm ngữ âm ........................................................................... 20
1.2.1.2. Đặc điểm từ vựng ........................................................................... 21
1.2.2. Từ láy trong PNNB ............................................................................... 23
1.2.2.1. Từ láy đôi ....................................................................................... 23
1.2.2.2. Từ láy ba, tư ................................................................................... 25
1.3. Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Đình Chiểu ....................... 26
1.3.1. Con người và cuộc đời .......................................................................... 26
1.3.2. Sự nghiệp văn chương .......................................................................... 28
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1.3.2.1. Quan điểm sáng tác ........................................................................ 28
1.3.2.2. Nội dung sáng tác ........................................................................... 28
1.3.2.3. Đặc điểm ngôn ngữ văn chương ..................................................... 32
1.4. Tiểu kết chương 1 ....................................................................................... 35
Chƣơng 2. ĐẶC ĐIỂM TỪ LÁY TRONG CÁC TÁC PHẨM CỦA
NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU ................................................................. 37
2.1. Kết quả khảo sát thống kê chung ................................................................. 37
2.2. Đặc điểm cấu tạo ......................................................................................... 37
2.2.1. Phân loại từ láy trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu ............................... 37
2.2.1.1. Phân loại từ láy theo số lượng âm tiết ............................................. 37
2.2.1.2. Phân loại từ láy theo quy tắc điệp và đối ........................................ 37
2.2.2. Thanh điệu trong từ láy ......................................................................... 44
2.3. Đặc điểm ngữ nghĩa .................................................................................... 45
2.3.1. Quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành tố trong từ láy ................................. 45
2.3.1.1. Từ láy xác định được thành tố gốc ................................................. 45
2.3.1.2. Từ láy không xác định được thành tố gốc ....................................... 48
2.3.1.3. Những từ láy mà cả hai thành tố đều có nghĩa ................................ 49
2.3.2. Sự biến đổi nghĩa của từ láy theo tiến trình lịch sử ................................ 51
2.3.2.1. Những từ láy hiện nay không còn được sử dụng ............................. 51
2.3.2.2. Những từ láy có sự biến đổi về ý nghĩa .......................................... 55
2.3.2.3. Những từ láy có sự khác biệt về khả năng kết hợp .......................... 59
2.4. Đặc điểm ngữ pháp ..................................................................................... 63
2.4.1. Đặc điểm về từ loại ............................................................................... 63
2.4.1.1. Danh từ .......................................................................................... 63
2.4.1.2. Tính từ ........................................................................................... 66
2.4.1.3. Động từ .......................................................................................... 67
2.4.2. Sự kết hợp và chức năng cú pháp của từ láy.......................................... 68
2.4.2.1. Từ láy với chức năng là chủ ngữ và trạng ngữ ................................ 69
2.4.2.2. Từ láy với chức năng cú pháp là vị ngữ .......................................... 69
2.4.2.3. Từ láy với chức năng cú pháp là bổ ngữ ......................................... 70
2.4.2.4. Từ láy với chức năng cú pháp là định ngữ ...................................... 71
2.4.2.5. Từ láy với các chức năng khác ....................................................... 72
2.5. Phạm vi sử dụng.......................................................................................... 73
2.5.1. Những từ láy là PNNB trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu .................... 73
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2.5.2. Từ láy giả thuyết được tác giả sáng tạo trong quá trình sáng tác............ 77
2.5.2.1. Nhóm từ do tác giả tạo ra trong việc vận dụng từ với dụng ý
nghệ thuật ..................................................................................... 77
2.5.2.2. Nhóm do tác giả sáng tạo dựa trên sự gần gũi với từ địa phương ............. 79
2.6. Tiểu kết chương 2 ....................................................................................... 81
Chƣơng 3. ĐÓNG GÓP VỀ MẶT NGÔN NGỮ VĂN CHƢƠNG CỦA
NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU QUA VIỆC SỬ DỤNG TỪ LÁY .......... 84
3.1. Nguyễn Đình Chiểu đối với việc phát triển ngôn ngữ văn chương của dân tộc ....... 84
3.2. Hiệu quả đặc biệt của từ láy trong tư duy hình tượng .................................. 86
3.3. Vai trò của từ láy trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu ................................... 89
3.3.1. Từ láy với nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trung tâm ............ 89
3.3.1.1. Hình tượng con người nghĩa khí, tiết hạnh ..................................... 90
3.3.1.2. Hình tượng người nghĩa binh ....................................................... 100
3.3.2. Từ láy trong nghệ thuật miêu tả thiên nhiên ........................................ 103
3.3.3. Từ láy trong việc thể hiện tâm trạng, thái độ nhà thơ trước thời cuộc ............ 106
3.3.3.1. Từ láy với giá trị gợi tả, biểu cảm trong các bài văn tế ................. 107
3.3.3.2. Từ láy với giá trị gợi tả, biểu cảm trong thơ luật Đường ............... 110
3.3.3.3. Từ láy với giá trị gợi tả, biểu cảm trong Hịch ............................... 113
3.3.4. Từ láy với các biện pháp tu từ ............................................................. 115
3.3.4.1. Biện pháp so sánh ........................................................................ 115
3.3.4.2. Biện pháp đảo ngữ ....................................................................... 117
3.3.4.3. Biện pháp đối ............................................................................... 118
3.4. Vấn đề giảng dạy thơ văn và ngôn ngữ văn chương Nguyễn Đình
Chiểu trong nhà trường ........................................................................... 122
3.5. Tiểu kết chương 3 ..................................................................................... 124
KẾT LUẬN ........................................................................................................ 127
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ................................................. 131
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 132
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ có một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo nên các tác phẩm văn học
nghệ thuật, bởi nó là đơn vị chất liệu cơ bản của ngôn ngữ dùng để tạo ra các thông
điệp. Khi sáng tác, các nhà văn, nhà thơ đều hết sức chú trọng đến việc lựa chọn,
thậm chí đắn đo cân nhắc kỹ lưỡng trước khi quyết định dùng một từ nào đó. Lịch
sử văn học đã chứng minh một tác phẩm văn học có tồn tại với thời gian hay không
là tuỳ thuộc vào những giá trị mà tác phẩm đó mang lại, trong đó có khả năng sử
dụng ngôn từ của tác giả.
Láy là một phương thức cấu tạo từ quan trọng của tiếng Việt. Trong hệ thống
từ vựng tiếng Việt từ láy chiếm một số lượng phong phú. Mấy thập kỷ qua, từ láy
tiếng Việt luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và
ngoài nước bởi tính đa diện, phức tạp nhưng cũng đầy lý thú của nó. Đối với các
sáng tác văn chương thì sự tồn tại của từ láy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi giá
trị tượng thanh, tượng hình, cũng như giá trị biểu cảm rõ rệt mà nó tạo ra. Vì vậy
khi nói về tác dụng của từ láy Đỗ Hữu Châu có nhận định “Mỗi từ láy là một nốt
nhạc về âm thanh chứa đựng trong mình một bức tranh cụ thể của các giác quan: thị
giác, thính giác, xúc giác, khứu giác… làm theo những ấn tượng chủ quan, những
cách đánh giá, những thái độ của người nói trước sự vật, hiện tượng đủ sức thông
qua các giác quan hướng nội và hướng ngoại của người nghe mà tác động mạnh mẽ
đến họ…” [7, tr.54]. Có thể nói từ láy là một công cụ đặc biệt của các nhà văn, nhà
thơ trong quá trình sáng tác.
Trong nền văn học viết Việt Nam đã có nhiều tác phẩm lớn được tìm hiểu về
giá trị của lớp từ láy như: “Quốc âm thi tập” của Nguyễn Trãi; “Truyện Kiều” của
Nguyễn Du; một số khúc ngâm thế kỷ XIX; các tác phẩm thơ Nôm truyền tụng của
Hồ Xuân Hương, thơ Nôm Nguyễn Khuyến, thơ Tú Xương, thơ Xuân Diệu, Thơ Tố Hữu…
và không phải ngẫu nhiên mà chúng tôi chọn tác gia Nguyễn Đình Chiểu làm đối
tượng nghiên cứu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

2
Nguyễn Đình Chiểu là một trong những tác giả lớn của nền văn học Việt Nam
cận đại, một tấm gương đạo đức cao cả trong quan hệ đời sống hằng ngày cũng như
trong quan hệ với dân với nước. Nói đến Nguyễn Đình Chiểu là nói đến một cây bút
có sự thống nhất chặt chẽ giữa nói và làm, giữa văn và người, giữa sống và viết.
Tiếp cận với Nguyễn Đình Chiểu là tiếp cận với lá cờ đầu của văn thơ yêu nước
chống Pháp cuối thế kỷ XIX, một cây bút Nam Bộ tiêu biểu và một sự nghiệp văn
thơ chở đạo cứu đời, một thứ văn trữ tình đạo đức có ảnh hưởng to lớn đối với đời
sống tinh thần dân tộc, đặc biệt là nhân dân Nam Bộ. Đúng như cố thủ tướng
Phạm Văn Đồng nói “Đời sống và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu là một tấm
gương sáng, nêu cao địa vị và tác dụng văn học, nghệ thuật, nêu cao sức mạnh của
người chiến sĩ trên mặt trận văn hoá và tư tưởng” [58, tr.74]. Vì vậy nghiên cứu về
vấn đề ngôn ngữ văn chương của ông là một việc làm có ý nghĩa.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về thơ văn Nguyễn Đình Chiểu nói chung
và về ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương của ông nói riêng. Tuy nhiên về ngôn
ngữ trong các tác phẩm văn chương các tác giả nghiên cứu mới dừng lại ở một vài
khía cạnh của việc sử dụng từ ngữ ở tác phẩm cụ thể chứ chưa có công trình nào
nghiên cứu hệ thống từ vựng tiếng Việt xuyên suốt toàn bộ sáng tác văn chương của
Nguyễn Đình Chiểu. Đặc biệt việc sử dụng từ láy trong tác phẩm văn chương của
ông thì còn ít được đề cập tới.
Đối với chương trình Văn học thuộc phạm vi nhà trường ở mọi cấp học thì thơ
văn Nguyễn Đình Chiểu được đưa vào giảng dạy với số lượng kiến thức tương đối
lớn. Tuy nhiên từ trước tới nay việc giảng dạy tác phẩm trong nhà trường cũng như
các sách dành cho nghiên cứu giảng dạy đặc điểm ngôn ngữ văn chương của
Nguyễn Đình Chiểu cũng chưa thực sự quan tâm, chưa khai thác và thấy hết được
giá trị nghệ thuật, nét riêng của từ láy cũng như sự đắc dụng của nó để tạo nên
phong cách văn chương Nguyễn Đình Chiểu.
Vì những lẽ đó chúng tôi chọn đề tài “Từ láy trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu”
để tìm hiểu với hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ giúp chúng ta nhìn nhận một cách
toàn diện hơn, đầy đủ hơn về sự phát triển của ngôn ngữ văn học, về sự phong phú
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3
đa dạng và khả năng biểu đạt tinh tế, chính xác, linh hoạt của lớp từ láy tiếng Việt,
đồng thời góp phần hỗ trợ việc giảng dạy ngôn ngữ văn thơ Nguyễn Đình Chiểu
trong nhà trường.
2. Lịch sử vấn đề
Trong cuốn “Hoạt động của từ tiếng Việt” tác giả Đái Xuân Ninh cho biết về
lịch sử phát triển của từ láy tiếng Việt qua kết quả nghiên cứu của mình như sau: Từ
láy xuất hiện từ thế kỷ thứ XII sau khi hệ thống thanh điệu được hình thành. Nhờ có
hệ thống thanh điệu phong phú nên phép láy từ dễ dàng phát triển. Nó phát triển
đỉnh cao ở thế kỷ XVII-XVIII trong nhiều tác phẩm tiêu biểu viết bằng chữ Nôm
của nền văn học cổ điển Việt Nam như: “Truyện Kiều” (Nguyễn Du), “Chinh phụ
ngâm” (Đoàn Thị Điểm), “Cung oán ngâm khúc” (Nguyễn Gia Thiều), “Thơ Nôm
truyền tụng Hồ Xuân Hương”… Đến giai đoạn sau từ láy phát triển với nhịp độ
chậm hơn, nó nhường bước cho các phương pháp tạo từ mới đáp ứng sự phát triển
của khoa học kỹ thuật, phù hợp với cách biểu đạt những khái niệm chính xác. Tuy
nhiên đến nay láy vẫn là một phương pháp cấu tạo từ cơ bản và có vai trò quan
trọng trong việc tạo ra các giá trị về nghĩa.
Trong lĩnh vực ngôn ngữ học việc nghiên cứu về từ láy tiếng Việt đã được
các tác giả như: Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Tài Cẩn, Hoàng Tuệ, Hoàng Văn Hành,
Đái Xuân Ninh, Hà Quang Năng, Hoàng Cao Cương, Diệp Quang Ban, Nguyễn Thiện Giáp,
Phi Tuyết Hinh, Đào Thản, Nguyễn Thị Hai, Hữu Đạt, Nguyễn Đức Tồn… chú ý
nghiên cứu về các đặc điểm như: đặc điểm cấu tạo, đặc trưng ngữ nghĩa, giá trị biểu
trưng, giá trị gợi tả âm thanh, hình ảnh, giá trị biểu cảm của từ láy.
Những công trình nghiên cứu tiêu biểu bao gồm: các sách nghiên cứu về tiếng
Việt trong đó có từ láy, những chuyên luận về từ láy các tác phẩm là các bài nghiên
cứu trên các tạp chí. Có thể kể đến như: Cách sử lí những hiện tượng trung gian
trong ngôn ngữ của Đỗ Hữu Châu in trong tạp chí ngôn ngữ số 1, 1971. Trường từ
vựng ngữ nghĩa và việc dùng từ ngữ trong tác phẩm nghệ thuật của Đỗ Hữu Châu
đăng trong tạp chí ngôn ngữ số 3, 1974. Từ láy trong phương ngữ Nam Bộ của
Trần Thị Ngọc Lang in trong tạp chí ngôn ngữ số 3, 1992. Từ láy trong tiếng việt và
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

4
sự cần thiết phải nhận diện nó của Phan Văn Hoàng đăng trong tạp chí ngôn ngữ số
4, 1985. Về một hiện tượng láy trong phương ngữ miền Nam của Trịnh Sâm in trong
tập những vấn đề về ngôn ngữ học và các ngôn ngữ phương Đông, Viện ngôn ngữ
học xb 1986. Từ láy trong tiếng Việt của Hoàng Văn Hành Nxb Khoa học Xã hội,
1985. Về một hiện tượng láy trong tiếng Việt của Hoàng Văn Hành, đăng trong tạp
chí ngôn ngữ số 2, 1979. Vấn đề cấu tạo từ của tiếng Việt hiện đại của Hồ Lê,
Nxb Khoa học Xã hội, 1976. Về từ lấp láy của văn học thế kỷ XVII đăng trong cuốn
“Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt về mặt từ ngữ”, tập 2 Nxb Khoa học Xã hội
1981, Vấn đề từ láy trong tiếng Việt của Hà Quang Năng in trong Từ láy những vấn
đề còn bỏ ngỏ, Nxb Khoa học Xã hội, 1998… Cũng có một số đề tài nghiên cứu về
vấn đề từ láy trong các tác phẩm văn học Việt Nam như: “Hệ thống từ láy tiếng Việt
trong một số khúc ngâm thế kỷ XIX” luận văn thạc sĩ ngữ văn của Nguyễn Thị Hường
Đại học Sư phạm Hà Nội (2004), “Tìm hiểu giá trị từ láy trong sử dụng (Khảo sát
qua thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương)” luận văn thạc sĩ ngữ văn
của Nguyễn Thị Thu Hương Đại học Sư phạm Hà Nội…
Nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu ngoài học giả Pháp thì 50 năm sau ngày
mất của ông, năm 1938, Phan Văn Hùm là người Việt Nam đầu tiên đứng ở góc độ
khoa học đã lý giải mối quan hệ giữa sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu với cuộc đời
ông. Trong những dịp kỷ niệm ngày mất của nhà thơ, 75 năm, 150 năm đã có nhiều
bài nghiên cứu trong đó có các vấn đề ngôn ngữ văn chương có thể kể đến: Để có
một văn bản “Lục Văn Tiên” gần với nguyên tác hơn của Lê Hữu in trong Văn nghệ
thành phố Hồ Chí Minh số 22, ngày 2 -7-1998. Góp phần tìm hiểu ngôn ngữ truyện
(Lục Vân Tiên) của Trịnh Sâm in trong Nguyễn Đình Chiểu, kỷ yếu hội nghị khoa
học về Nguyễn Đình Chiểu do viện khoa học xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh
bến tre phối hợp tổ chức nhân kỷ niệm lần thứ 160 ngày mất của nhà thơ (sđd). Nguyễn
Đình Chiểu, cái mốc lớn trên tiến trình của tiếng Việt văn học của Hồng Dân, (sđd).
Mấy nhận xét tổng quát về ngôn ngữ trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu của Nguyễn
Thạch Giang, (sđd). Mấy ý kiến về công tác văn bản nhân đọc cuốn “Thơ văn
Nguyễn Đình Chiểu” của Trần Nghĩa in trong tạp chí Văn học, H, số 4 (7, 8/1972).
Một số vấn đề cần quan tâm trong công tác văn bản của Nguyễn Đình Chiểu, bài viết của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

5
Bùi Đức Tịnh in trong cuốn: Nguyễn Đình Chiểu về tác gia và tác phẩm, Nhà xuất
bản giáo dục, 1998. Lời nói đầu bản dịch Lục Vân Tiên của Ô Bare (Gabriel Auba
ret) in trong: Kỷ yếu Châu á, loại thứ 6, tập III, 1864. Vài nét về từ phương ngôn
trong ngôn ngữ Nguyễn Đình Chiểu của Nguyễn Công Đức, (sđd). Vài nhận xét về
tiếng địa phương Nam Bộ trong tác phẩm “Lục Vân Tiên” của Nguyễn Công Lư,
(sđd). Văn bản Nôm với vấn đề phương ngữ trong “Lục Vân Tiên” của Trần Kim Anh
và Hoàng Thị Ngọ, (sđd). Tiếng địa phương miền Nam trong tác phẩm của Nguyễn
Đình Chiểu của Hoàng Tuệ viết cùng Phạm Văn Hảo và Lê Văn Trường in trong Tạp chí
ngôn ngữ 1984…
Trước đó ít lâu, tập thư mục về Nguyễn Đình Chiểu đã được ấn hành, tóm
lược nội dung của 551 đơn vị tài liệu giúp vào việc nghiên cứu về nhà thơ từ nhiều
phương diện.
Qua các công trình tiêu biểu nói trên cũng như một số chuyên luận khảo cứu
sau đó cho chúng ta thấy việc nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu đã ngày càng được
mở rộng và đào sâu trên cơ sở tư liệu về nhiều mặt. Chúng tôi thiết nghĩ công việc
nghiên cứu về ngôn ngữ thơ văn Nguyễn Đình Chiểu vẫn cần được tiếp tục đề tài
này của chúng tôi là một cố gắng theo hướng đó.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là toàn bộ các từ láy và việc sử dụng
chúng trong tất cả các sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm từ láy ở các mặt cấu trúc, ngữ nghĩa
và giá trị sử dụng của chúng trong tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu.
4. Mục đích nghiên cứu
- Điều tra khảo sát để thống kê phân loại từ láy Nguyễn Đình Chiểu sử dụng
trong thơ văn.
- Khảo sát nghiên cứu đặc điểm của từ láy trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu
về các phương diện cấu tạo, đặc điểm ngữ pháp và đặc trưng ngữ nghĩa, phạm vi
sử dụng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

6
- Bước đầu phân tích làm sáng tỏ vai trò, giá trị của từ láy được sử dụng trong
thơ văn Nguyễn Đình Chiểu trong việc xây dựng, khắc họa các hình tượng văn học,
gợi tả tâm trạng, thái độ của nhà thơ trước thời cuộc, từ láy với các biện pháp tu từ.
Trên cơ sở đó rút ra một số nhận xét về nét đặc sắc của từ láy trong thơ văn ông.
- Đóng góp bước đầu cho việc tìm hiểu những tác giả, tác phẩm văn chương
ở địa phương gắn với việc dạy học về thơ văn Nguyễn Đình Chiểu trong trường
phổ thông.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong luận văn này chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau đây:
5.1. Phương pháp thống kê, phân loại
Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng để cung cấp những số liệu chính xác về
từ láytạo cơ sở thực tế đáng tin cậy để từ đó đưa ra những nghiên cứu tiếp theo. Sử
dụng phương pháp này chúng tôi đưa ra những con số thống kê về từ láy trong toàn
bộ sáng tác của nguyễn Đình Chiểu, phân loại chúng về kiểu láy, tần số xuất hiện,
khả năng biểu đạt giá trị nội dung của chúng.
5.2. Phương pháp phân tích ngôn từ nghệ thuật
Đây là phương pháp xuyên suốt luận văn. Chúng tôi sẽ trực tiếp phân tích các
từ láy thể hiện trong các câu, trong đoạn văn, đoạn thơ. Khi nhận xét, đánh giá về từ
láy chúng tôi đồng thời đưa ra những dẫn chứng cụ thể để chứng minh về những
đặc điểm và giá trị của từ láy trong các sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu.
5.3. Phương pháp đối chiếu, so sánh
Vận dụng phương pháp này chúng tôi đối chiếu, so sánh các từ láy đang xem
xét với các từ láy có trong một số cuốn từ điển mà chúng tôi sử dụng nghiên cứu và
làm một số thống kê cần thiết.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Luận văn góp phần tìm hiểu thêm về từ láy tiếng Việt và từ láy phương ngữ.
Đây cũng là lớp từ đặc biệt quan trọng được sử dụng nhiều trong ngôn ngữ nghệ
thuật, tạo nên những giá trị đặc sắc cho những tác phẩm văn chương, ngôn ngữ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

7
văn chương nói chung và ngôn ngữ của tác giả, trong đó có Nguyễn Đình Chiểu
nói riêng.
Luận văn góp phần nghiên cứu đặc điểm ngữ nghĩa, giá trị sử dụng của một lớp
từ khi tham gia vào các văn bản cụ thể, để thấy rõ tài năng, nét riêng của tác giả văn
học nói chung và nguyễn Đình Chiểu nói riêng trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ.
6.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
Việc tìm ra những đặc điểm của từ láy trong văn thơ Nguyễn Đình Chiểu giúp
cho việc nghiên cứu và phân tích ngôn ngữ các tác phẩm văn chương của ông được
đầy đủ, chính xác và toàn diện hơn.
Đề tài sẽ là tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu về ngôn ngữ Nguyễn
Đình Chiểu và có đóng góp nhất định trong việc giảng dạy tác phẩm văn thơ của
các tác giả trong nhà trường ở các cấp học.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Phụ lục, luận văn gồm ba chương với
những nội dung chính sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và những vấn đề có liên quan
Chương 2: Đặc điểm từ láy trong các tác phẩm của nguyễn đình chiểu
Chương 3: Những đóng góp về mặt ngôn ngữ văn chương của Nguyễn Đình
Chiểu qua việc sử dụng từ láy
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

8
NỘI DUNG
Chƣơng 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN
1.1. Vấn đề từ láy trong tiếng Việt
1.1.1. Các khái niệm và các quan niệm xung quanh vấn đề về từ láy
Láy là một phương thức cấu tạo từ quan trọng của tiếng Việt. Nói đến từ láy là
nói đến một lớp từ có giá trị đặc biệt bởi khả năng gợi tả, gợi cảm, tạo âm thanh hình
ảnh cao của nó. Trong Việt ngữ học đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, đồng thời
cũng có nhiều cách lý giải khác nhau về hiện tượng láy và từ láy. Ở đây chúng tôi xin
nêu ra các khái niệm tiêu biểu với những quan niệm của các nhà nghiên cứu về hiện
tượng láy tiếng Việt. Đây là một công việc cần thiết để hiểu rõ hơn cũng như thấy
được tầm quan trọng, sự quan tâm đặc biệt của các nhà ngôn ngữ đối với lớp từ này.
Những quan điểm nêu sau đây sẽ là cơ sở để chúng tôi lựa chọn một quan điểm nhất
quán tạo sự thuận lợi cho việc thống kê, phân loại từ láy trong đề tài.
Như đã đề cập, xung quanh vấn đề về từ láy tiếng Việt có rất nhiều công trình
nghiên cứu đề cập đến từ láy và hiện tượng láy, các đặc trưng của của từ láy như:
đặc điểm cấu tạo, đặc trưng ý nghĩa, giá trị gợi tả âm thanh, hình ảnh, giá trị biểu
cảm… Những kết quả đạt được cho thấy sự khám phá về hiện tượng láy trong tiếng
Việt là hết sức khả quan. Tuy nhiên bên cạnh kết quả đó còn tồn tại không ít vấn đề còn
đang được bàn cãi, tranh luận do còn có nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên
cứu. Ngay trong khái niệm về từ láy cũng đã tồn tại nhiều tên gọi khác nhau: từ phản
điệp (Đỗ Hữu Châu, 1962); từ lắp láy (Hồ Lê, 1976); từ lấp láy Nguyễn Nguyên Trứ,
1970); Từ láy âm (Nguyễn Tài Cẩn,1975; Nguyễn Văn Tu, 1976); từ láý (Đào Thản,
1970; Hoàng Văn Hành, 1979, 1985; Nguyễn Thiện Giáp, 1985; Đỗ Hữu Châu,
1986; Diệp Quang Ban, 1989). Có thể nêu ra một vài định nghĩa tiêu biểu cho các
tên gọi trên như sau:
Nguyễn Tài Cẩn cho rằng: “Từ láy âm là loại từ ghép trong đó, theo con mắt
nhìn của người Việt hiện nay, các thành tố trực tiếp được kết hợp lại với nhau chủ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

9
yếu theo quan hệ ngữ âm. Quan hệ ngữ âm được thể hiện ra ở chỗ là các thành tố
trực tiếp phải tương ứng với nhau về hai mặt: mặt yếu tố siêu âm đoạn tính (thanh
điệu) và mặt yếu tố âm đoạn tính (phụ âm đầu, âm chính giữa, vần và âm cuối vần”
[4, tr.109].
Đỗ Hữu Châu định nghĩa: “Từ láy là những từ được cấu tạo theo phương thức
láy, đó là phương thức lặp lại toàn bộ hay bộ phận hình thức âm tiết (với những thanh
điệu giữ nguyên hay biến đổi theo quy tắc biến thanh, tức là quy tắc thanh điệu, biến
đổi theo hai nhóm, nhóm cao: thanh hỏi, thanh sắc, thanh ngang và nhóm thấp: thanh
huyền, thanh ngã, thanh nặng) của một hình vị hay đơn vị có nghĩa” [7, tr.41].
Nguyễn Thiện Giáp nêu: “Ngữ láy âm là những cụm từ được hình thành do sự
lặp lại hoàn toàn hay lặp lại có kèm theo sự biến đổi ngữ âm nào đó của từ đã có.
Đặc trưng ngữ nghĩa nổi bật của ngữ láy âm là giá trị gợi tả (biểu cảm, mô phỏng,
tượng hình, tượng thanh)” [23, tr.188].
Hoàng Văn Hành quan niệm: “Từ láy, nói chung, là từ được cấu tạo bằng cách
nhân đôi tiếng gốc theo những quy tắc nhất định, sao cho quan hệ giữa các tiếng
trong từ vừa điệp, vừa đối, vừa hài hoà với nhau về âm và về nghĩa, có giá trị biểu
trưng hoá” [32, tr.27].
Hồ Lê nêu: “Từ đơn lắp láy là một loại từ khá đặc biệt, xét về mặt cấu tạo. Nó
có tính chất của từ đơn nhưng không phải hoàn toàn là từ đơn; nó được tạo ra theo
phương thức lắp láy. Nhưng trong không ít trường hợp, quan hệ lắp láy về mặt ngữ
nghĩa lại không được hiện ra một cách rõ ràng” [49, tr.206].
Nguyễn Nguyên Trứ lại cho rằng: “Từ láy đôi trong tiếng Việt hiện đại là một
loại từ đơn trong đó có sự láy lại hoặc là toàn bộ âm tiết, hoặc là phần phụ âm đầu
hay phần vần trong kết cấu âm tiết của hai yếu tố tạo thành. Giữa hai âm tiết thường
có mối quan hệ thanh điệu theo những quy luật nhất định” [76, tr.52].
Sự tồn tại nhiều tên gọi khác nhau về cùng một khái niệm như trên cũng cho
thấy quan niệm về từ láy còn có nhiều điểm chưa thống nhất. Có hai cách nhìn khác
nhau về hiện tượng láy của các nhà nghiên cứu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10
* Cách nhìn thứ nhất coi láy là ghép: Lê Văn Lý xem từ láy là một trong hai
kiểu từ ghép trong tiếng Việt (1972). Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê đã gộp từ
láy và từ ghép vào một khái niệm chung, bao quát hơn là từ kép (1963). Nguyễn Văn Tu
gọi là từ ghép láy âm, coi đó là “Những từ ghép vì thực chất chúng được cấu tạo ra
bởi một từ tố với bản thân nó không bị biến âm hoặc bị biến âm” [78, tr.68].
Nguyễn Tài Cẩn có quan niệm rộng về từ láy, ông cho rằng “Từ láy là loại từ ghép,
trong đó theo con mắt nhìn của người Việt hiện nay, các thành tố trực tiếp được kết
hợp lại với nhau chủ yếu là theo quan hệ ngữ âm. Quan hệ ngữ âm được thể hiện ra
ở chỗ là các thành tố trực tiếp phải có sự tương ứng với nhau về hai mặt: Mặt yếu tố
siêu âm đoạn tính (thanh điệu) và mặt yếu tố âm đoạn tính (phụ âm đầu, âm chính
giữa vần và âm cuối vần). Sở dĩ trong định nghĩa tác giả phải nói “trong con mắt
nhìn của người Việt hiện nay” là vì có nhiều tổ hợp vốn trước đây thuộc vào kiểu
ghép nghĩa, nhưng hiện nay đứng trên diện đồng đại mà xét thì chuyển sang thành
kiểu láy âm [4, tr.109-111]. Đây là một quan niệm rộng, nhưng xét theo quan niệm
này thì các loại từ sau cũng bị loại ra khỏi phạm vi của lớp từ này. Đó là những từ
mà hai yếu tố chỉ có sự láy lại ở riêng thanh điệu, VD: tình cờ, vững chãi, bẩn
thỉu…; những từ mà chỉ có sự láy lại ở riêng âm chính trong hai yếu tố, VD: ton
hót, tun hút, vườn tược..; những tổ hợp mà sự láy lại chỉ là cách lặp của lời nói,
không có khả năng tạo đơn vị cho ngôn ngữ, VD: vâng vâng, không không, dạ dạ…
Một số nhà nghiên cứu khác cũng coi láy là ghép nhưng lại đưa ra khỏi phạm
vi từ láy những loại từ sau:
- Những từ vốn là từ ghép, nhưng một trong hai yếu tố hiện không còn rõ
nghĩa, như: chùa chiền, chim chóc, tuổi tác…
- Những từ vốn là từ gốc Hán, đó là các từ: bàng hoàng, hỗn độn, hùng hổ…
- Những từ là danh từ định danh sự vật. Đó là các từ: ba ba, cào cào, chuồn
chuồn, tu hú…
- Những tổ hợp thực chất chỉ là sự lặp lại của một đơn vị từ vựng. Đó là các
từ: ai ai, đêm đêm, ngày ngày, người người…
Theo sự loại trừ như trên, từ láy chỉ bao gồm những từ được tạo ra bằng
phương thức láy, trong đó mỗi từ có nhiều nhất là có một tiếng gốc. Vì đặc điểm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

11
của từ láy là có sự hài hòa về ngữ âm và có sự biểu cảm, gợi tả, nhưng xét đặc điểm
các đơn vị cấu tạo từ láy so với từ ghép, Nguyễn Thiện Giáp thừa nhận: “Có thể coi
từ láy cũng là một hiện tượng ghép đặc biệt, một đơn vị được ghép với chính nó để
tạo ra một đơn vị mới” [22, tr.92]. Hồ Lê coi “từ láy là một loại từ ghép thực bộ
phận gồm hai từ tố” một từ tố vốn là nguyên vị thực và một từ tố vốn không phải là
nguyên vị thực có quan hệ lắp láy với nhau. Có thể gọi nó là từ ghép thực bộ phận
lắp láy, hoặc gọn hơn từ ghép lắp láy” [49, tr.261].
* Cách nhìn thứ hai coi láy là sự hòa phối ngữ âm có giá trị biểu trưng hóa.
Đại diện cho cách nhìn này là Đỗ Hữu Châu, Hoàng Tuệ, Hoàng Văn Hành. Cách
nhìn này thể hiện ở sự nhận định cho rằng trong từ láy có sự chi phối của quy luật
hài âm hài thanh. Theo Hoàng Tuệ, từ láy nên được xem xét cả về mặt cơ trình cấu
tạo của nó chứ không phải chỉ về mặt cấu trúc. “Nên hiểu láy là phương thức cấu
tạo những từ mà trong đó có một tương quan âm-nghĩa nhất định. Tương quan ấy có
tính chất tự nhiên, trực tiếp như: gâu gâu, cu cu… Nhưng tương quan ấy tinh tế hơn
nhiều, được cách điệu hóa trong những từ: lác đác, bâng khuâng, long lanh… Sự
cách điệu ấy chính là sự biểu trưng hóa ngữ âm. Cho nên láy là sự hòa phối giữa
ngữ âm có tác dụng biểu trưng hóa” [79, tr.21-24].
Khi thừa nhận láy là sự hòa phối ngữ âm có giá trị biểu trưng hóa, thì chính là
đã coi “láy là một cơ chế”. Quá trình cấu tạo từ láy là một cơ trình phức tạp. Cơ
trình này quán xuyến cả hai mặt ngữ âm và ngữ nghĩa. Cơ trình cấu tạo từ láy được
Hoàng Văn Hành coi là có chịu sự chi phối của xu hướng hòa phối ngữ âm có giá
giá trị biểu trưng hóa [32, tr.22].
“Xét về nhiều mặt, có thể nhận định rằng quan điểm coi láy là sự hòa phối
âm có tác dụng biểu trưng hóa có nhiều ưu điểm hơn quan điểm coi từ láy là
ghép” [32, tr.23]. Trước hết cách nhìn này chú ý đến cả mặt âm và nghĩa, tín hiệu
ngôn ngữ. Nếu chỉ xét từ láy về mặt cấu tạo, thì hoàn toàn có thể lý giải láy là ghép.
Nhưng như vậy sẽ không giải thích được mục đích của hiện tượng láy: láy để làm
gì, và vì sao cùng một tiếng gốc lại có thể tạo ra nhiều từ láy khác nhau.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

12
VD:
xinh > xinh, xinh xẻo, xinh xắn
xốp > xôm xốp, xốp xộp, xốp xồm xộp
Mặt khác cách nhìn này vừa xem xét láy trong cơ trình cấu tạo nó, vừa xem
xét nó trong hành chức với tư cách một tín hiệu đặc thù của ngôn ngữ. Do đó cách
nhìn coi “láy là sự hòa phối ngữ âm có tác dụng biểu trưng hóa” khác về bản chất so
với cách nhìn coi “láy là ghép”. Bởi nếu như cách nhìn coi láy là ghép cố gắng đi
tới một sự khái quát hóa khoa học thiên về mặt hình thức, cấu trúc, thì cách nhìn thứ
hai cố gắng đi tới một sự khái quát hóa quán xuyến cả mặt cấu trúc và mặt chức
năng của từ láy.
1.1.2. Sự phân loại từ láy trong tiếng Việt
1.1.2.1. Quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành tố trong từ láy
Đa số các nhà nghiên cứu đều quan niệm từ láy như một đơn vị từ vựng gồm
hai thành tố: thành tố gốc và thành tố láy, trong đó thành tố gốc sản sinh ra thành tố
láy, còn thành tố láy chính là thành tố gốc bị biến dạng đi ít nhiều theo những quy
tắc nhất định trong quá trình láy.
VD:
đỏ (thành tố gốc) → đo đỏ (đo là thành tố láy)
rối (thành tố gốc) → bối rối (bối là thành tố láy)
“Phương thức cấu tạo nên các từ phức theo cách tạo ra hình vị láy là hình vị cơ
sở” [5, tr.55]. Trong tiếng Việt, có những tiếng có giá trị như những hình vị, gọi là
tiếng-hình vị. Để cấu tạo từ láy người ta nhân đôi tiếng-hình vị theo quy tắc nhất
định. Tiếng-hình vị được dùng làm cơ sở để mà nhân đôi gọi là tiếng gốc, còn tiếng
xuất hiện trong quá trình nhân đôi ấy gọi là tiếng láy [32, tr.85].
Những nhà nghiên cứu chủ trương có thành tố gốc (hay đơn vị cơ sở, hình vị
cơ sở) để tạo ra từ láy đều cho rằng: hễ có thành tố nào trong từ láy có hình thức
đồng nhất với một đơn vị từ riêng tự nhiên có nghĩa tồn tại độc lập ở bên ngoài thì
đó là thành tố gốc, phần còn lại được xem là thành tố láy. Theo cách hiểu của nhiều
nhà nghiên cứu, thành tố gốc là một tín hiệu có nghĩa, độc lập như lạnh, bàn, có khi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

13
là một tín hiệu có nghĩa nhưng không độc lập như khệ, hỗn, trong khệ nệ, hỗn độn”
[9, tr.55].
Trong tiếng Việt có rất nhiều từ láy mà trong thành phần cấu tạo dễ dàng xác
định được những yếu tố tự thân có nghĩa, có khả năng hoạt động độc lập như một
từ. Đó chính là những thành tố gốc hay hình vị cơ sở tạo nên các từ láy kiểu như:
lành lặn, nhỏ nhen, bập bồng, đẹp đẽ, sáng sủa, vội vàng…[84, tr.8-9].
Bên cạnh đó tiếng Việt còn có rất nhiều từ láy, mà trên quan điểm đồng đại,
rất khó và dường như không xác định được thành tố gốc. Đó là những từ láy kiểu:
đủng đỉnh, bâng khuâng, thình lình, băn khoăn, mang máng… [84, tr.10]. Lý giải
của các nhà nghiên cứu về vấn đề này không giống nhau:
Chỉ thừa nhận các từ láy được tạo ra bằng phương thức láy lại một tín hiệu
đơn âm tiết cơ bản (tức là một tín hiệu có ý nghĩa độc lập, hoặc có khi là một tín
hiệu có ý nghĩa nhưng không có tính độc lập) là những từ láy chân chính. Quan
niệm này được thể hiện trong “Giáo trình Việt ngữ” tập I [1962, tr.262] và tập II
[1962, tr.132-133]. Tuy nhiên trong cả hai giáo trình, các tác giả đều thừa nhận
trong thực tế tồn tại khá nhiều trường hợp rất khó xác định hình thức cơ bản như:
chạng vạng, la đà, lê thê… và không được coi là những từ láy chân chính những từ
kiểu như: đu đủ, bìm bịp…
Vấn đề đặt ra là: “Trên cơ sở nào các từ láy xác định được yếu tố gốc là những
từ láy chân chính, còn không xác định được yếu tố gốc là những từ láy không chân
chính, trong khi nói đến hiện tượng láy, người bản ngữ trực cảm trước hết đến
những đặc điểm hình thức ngữ âm đặc thù của nó? Trên thực tế số lượng các từ láy
không thể xác định được thành tố gốc, và do đó, cũng không xác định được thành tố
láy trong tiếng Việt hiện đại là khá lớn. Cho nên, sẽ khó có thể coi là một quan niệm
khoa học về từ láy khi mà theo đó sẽ không giải thích được một số lượng từ lớn mà
hầu như nhà Việt ngữ học nào cũng coi là từ láy, và phải coi chúng là những từ láy
không chân chính [55, tr.12].
Hoàng Văn Hành lý giải: “Coi việc không xác định được thành tố gốc của từ
láy là kết quả của quá trình mờ nghĩa của từ gốc” [32, tr.26]. Tác giả chia từ láy
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

14
thành hai loại: từ láy có lý do và từ láy không có lý do. Từ láy có lý do là từ láy mà
nghĩa của nó được xác định nhờ cấu trúc của bản thân nó, VD: chín chắn, có thể
giải thích được trên cơ sở nghĩa của từ tố chính và khuôn vần [ch-]-ắn. Từ láy
không có lý do là từ láy mà nghĩa của nó không thể giải thích được bằng cấu trúc
bản thân nó. Theo tác giả tính không có lý do của các từ láy loại này là do quá trình
mờ nghĩa của từ tố gốc. Tác giả đã viện dẫn ra một số cứ liệu lịch sử tiếng Việt thế
kỷ XV-XVIII, tiến hành thao tác phục nguyên nhằm lý giải quá trình xuất hiện của
một số từ láy, như: lê thê (< thê thê < thê), vằng vặc (< vặc vặc < vặc), leo lẻo (<
lẻo lẻo <lẻo). Tác giả cũng nêu hiện tượng một số từ tồn tại dưới hai biến thể như:
sẻ/ se sẻ, chuồn/ chuồn chuồn, bướm/ bươm bướm, để khẳng định sẻ, chuồn, bướm
vốn là những từ tố gốc của ba từ láy trên.
Theo Hà Quang Năng, cách lý giải trên cần được thảo luận thêm: “Trước hết
trong vốn từ tiếng Việt hiện đại có rất nhiều từ láy, trên bình diện đồng đại không
thể hoặc không có cơ sở để xác định thành tố gốc và thành tố láy. Theo thống kê,
các từ láy loại này có khoảng 2000 từ. Với một số lượng lớn như vậy, lại rất đa
dạng về cấu tạo, thì chắc chắn sẽ không thể tìm thấy dấu vết quá trình mờ nghĩa của
tất cả các yếu tố ở trong các từ láy nhằm xác định tư cách yếu tố gốc của chúng…”
[55, tr.12]. Từ đó tác giả khuyến cáo rằng: “Cố tìm cách chứng minh ở tất cả các từ
láy đều có yếu tố gốc là điều vừa không phù hợp với thực tế tiếng Việt hiện nay,
vừa mang tính gò ép, khiên cưỡng, do thiếu sức thuyết phục”. Vì vậy nên khảo sát
từ láy trên quan sát tâm và biên. Thuộc tâm là những từ láy thỏa mãn theo tiêu
chuẩn về hình thức và nội dung ý nghĩa (thứ ý nghĩa biểu trưng, ấn tượng chứ
không phải là phép cộng về nghĩa của từng thành tố). Đó là những từ láy xác định
được thành tố gốc và những từ láy không xác định được những thành tố gốc. Thuộc
phạm vi biên là những từ có hình thức giống từ láy, nhưng nội dung ý nghĩa không
có đặc trưng biểu trưng do sự hòa phối ngữ âm tạo ra, kiểu như: ba ba, chôm chôm,
bìm bịp… Và những từ có hình thức giống từ láy nhưng ý nghĩa lại do nghĩa các
tiếng kết hợp với nhau tạo nên giống ý nghĩa các từ ghép hợp nghĩa, VD: bèo bọt,
xơ xác, nghênh ngang, chầu chực…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

15
Cũng như các ngôn ngữ khác, láy trong tiếng Việt cũng có những hiện tượng
trung gian-đó là các từ láy thuộc phạm vi ngoại biên của hiện tượng láy. Vì vậy,
mặc dù đã được nghiên cứu khá công phu và đã đạt được những kết quả đáng trân
trọng, từ láy trong tiếng Việt vẫn cần tiếp tục được tìm tòi, khảo cứu.
Trong sự vận dụng khái niệm từ láy để thực hiện đề tài này, chúng tôi có thể
khái quát về từ láy theo cách hiểu sau: “Từ láy là từ đa âm tiết được cấu tạo theo
phương thức láy, trong đó quan hệ giữa các âm tiết phải thể hiện được sự hòa phối
và lặp lại về mặt ngữ âm, có giá trị biểu trưng và sắc thái hóa về ngữ nghĩa”.
1.1.2.2. Phân loại từ láy về mặt cấu tạo
Từ láy được cấu tạo theo phương thức hòa phối ngữ âm. Phương thức này biểu
hiện ở quy tắc điệp và quy tắc đối. Điệp và đối ở đây được hiểu với nghĩa rộng: điệp
là sự lặp lại, sự thống nhất về âm, nghĩa; đối là sự sai khác, sự dị biệt về âm và
nghĩa. Đồng nhất và dị biệt có quy tắc chứ không phải là tùy tiện, là ngẫu nhiên”
[32, tr.25].
Vì thế khi xem xét từ láy, mặt ngữ âm được coi là dấu hiệu cơ bản. Về mặt cấu
tạo, từ láy tiếng Việt được phân loại trên hai cơ sở sau:
- Số lượng âm tiết trong từ láy
- Sự đồng nhất hay khác biệt trong thành phần cấu tạo của các thành tố trong
từ láy là do cách phối hợp ngữ âm tạo nên.
Căn cứ theo số lượng tiếng trong từ láy, trong tiếng Việt, có các kiểu từ láy
hai tiếng, từ láy ba tiếng, từ láy bốn tiếng mà trong truyền thống tiếng Việt thường
gọi là từ láy đôi, từ láy ba, từ láy tư.
Trong cách phân loại này, theo Hà Quang Năng [55, tr.21] từ láy đôi chiếm vị
trí hàng đầu không chỉ vì nó chiếm số lượng lớn nhất trong tổng số từ láy tiếng Việt,
mà chính là vì ở từ láy đôi, các đặc trưng cơ bản thể hiện bản chất của hiện tượng
láy cả ở bình diện thể hiện âm thanh, lẫn bình diện ngữ nghĩa đều được bộc lộ đầy
đủ, VD: ào ào, phau phau, đo đỏ, hây hẩy, nhàn nhạt, phơn phớt, róc rách…
Từ láy ba là những đơn vị gồm ba tiếng có sự hòa phối ngữ âm, VD: dửng
dừng dưng, cỏn còn con, tất tần tật...
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

16
Từ láy tư là từ láy gồm bốn tiếng trong thành phần cấu tạo của nó. Tuy nhiên
đi vào cụ thể thì quan niệm của các nhà nghiên cứu còn khác nhau khá nhiều.
Nguyễn Văn Tu coi từ láy tư là “những từ ghép láy âm phức tạp” [78, tr.72].
Nguyễn Tài Cẩn lại cho rằng từ láy tư là “loại từ láy xây dựng trên cơ sở từ láy đôi
điệp âm”. VD: lơ thơ lẩn thẩn, lồm nhồm loàm nhoàm, lăng xăng lít xít, hăm hăm
hở hở…[4, tr.134].
Căn cứ vào sự đồng nhất hay khác biệt trong thành phần cấu tạo của các thành
tố trong từ láy do hòa phối ngữ âm tạo nên (quy tắc điệp đối), các từ láy được phân
loại thành từ láy hoàn toàn và từ láy bộ phận.
- Từ láy hoàn toàn
Đó là những từ láy có sự đồng nhất, tương ứng hoàn toàn giữa các thành phần
cấu tạo của hai thành tố, như: đùng đùng, chằn chằn, bừng bừng… Từ láy hoàn
toàn-các thành tố giống hệt nhau về thành phần cấu tạo, chỉ khác nhau về trọng âm,
thể hiện ở độ nhấn mạnh và độ kéo dài trong phát âm đối với mỗi thành tố. Trọng
âm thường rơi vào tiếng thứ hai của từ láy.
Tuy nhiên láy không phải là sự lặp lại âm thanh nguyên vẹn, mà là lặp lại âm
thanh có biến đổi theo những quy tắc hòa phối ngữ âm chặt chẽ, và có tác dụng tạo
nghĩa. Điều này thể hiện ở từ láy hoàn toàn như sau:
+ Từ láy hoàn toàn điệp phụ âm đầu và khuôn vần, thanh điệu được chuyển
đổi để tạo thế đối. Do hiện tượng phát âm lướt nhẹ ở phụ âm đầu nên có thể xẩy ra
hiện tượng biến thanh theo những quy tắc chặt chẽ. VD: đo đỏ, tim tím, mơn mởn,
chồm chỗm…Sự khác biệt về thanh điệu được thể hiện theo hai dấu hiệu (luật phù
trầm): Đối lập bằng-trắc, thanh bằng gồm có thanh ngang và thanh huyền; thanh
trắc gồm thanh hỏi, thanh ngã, thanh sắc, thanh nặng. Đối lập âm vực cao-thấp theo
quy tắc cùng âm vực: thuộc về âm vực cao có thanh không dấu (thanh ngang), hỏi,
sắc; thuộc về âm vực thấp có thanh huyền, ngã, nặng.
+ Từ láy hoàn toàn giữa hai tiếng khác nhau về âm cuối. Do hiện tượng phát
âm lướt nhẹ ở tiếng đầu tiên nên có thể xảy ra hiện tượng biến vần theo quy luật
chặt chẽ: Các phụ âm tắc vô thanh -p, -t, -k (thể hiện bằng con chữ c và ch), sẽ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

17
chuyển thành các phụ âm vang mũi cùng cặp -m, -n, -ŋ (thể hiện bằng con chữ ng
và nh).
VD: p-m: chiếp chiếp → chiêm chiếp
t-n: sát sát → san sát
k-ŋ: vặc vặc → vằng vặc
Sự chuyển đổi âm cuối ở từ láy hoàn toàn, cũng như sự biến đổi nêu trên,
nhằm tăng cường khả năng hòa phối ngữ âm tạo nên sự dễ đọc, dễ nghe, vì vậy
không có tính bắt buộc.
Do quan niệm khác nhau, một số nhà nghiên cứu xem từ láy hoàn toàn là từ
láy trong đó có sự lặp lại hoàn toàn của tiếng [9, tr.56].
- Từ láy bộ phận
Từ láy bộ phận là từ láy trong đó có sự phối hợp ngữ âm của từng bộ phận âm
tiết theo những quy tắc nhất định. “Trong tiếng Việt, kiểu láy bộ phận là kiểu láy
chính, xét cả về số lượng từ, cả về tính đa dạng, phong phú của quy tắc phối hợp âm
thanh” [55, tr.26].
Đặc trưng của từ láy bộ phận là trong cấu của nó tiếng gốc chỉ được lặp lại
một phần ở tiếng láy. Nếu phần được lặp lại là khuôn vần, còn phần dị biệt hóa là
phụ âm đầu, thì chúng ta có phần láy vần (còn gọi là từ láy bộ phận điệp vần). Nếu
phần được lặp lại là phụ âm đầu, còn phần dị biệt hóa là khuôn vần thì chúng ta có
từ láy âm (còn gọi là từ láy bộ phận đối vần).
+ Từ láy vần: là từ láy trong đó phần vần được lặp lại ở cả hai âm tiết của từ
láy đôi, còn phụ âm đầu khác biệt nhau (điệp khuôn vần, đối phụ âm đầu). VD: lác
đác, luẩn quẩn, lò dò, bịn rịn, lất phất, tần ngần… Cả hai yếu tố phải giống nhau
hoàn toàn ở phần vần, và thanh điệu phải phù hợp với luật cùng âm vực.
+ Từ láy âm: Là từ được cấu tạo bằng cách nhân đôi tiếng gốc, vừa bảo tồn
phụ âm đầu, vừa kết hợp một khuôn vần mới từ ngoài vào tiếng láy để tạo thế vừa
điệp vừa đối kiểu như: thật > thật thà, bềnh > bập bềnh, nguýt > ngấm nguýt…
Như vậy có thể thấy từ láy âm gồm có hai loại: một loại tiếng gốc đứng trước, kiểu:
đỏ > đỏ đắn, xinh > xinh xắn; một loại tiếng gốc đứng sau như: lòe > lập lòe, chóe
> chí chóe…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

18
Trong lịch sử nghiên cứu từ láy tiếng Việt, về cơ bản từ láy được phân loại
như trên, nhưng trong từng tiểu loại tồn tại những trường hợp đặc biệt, ngoại lệ, đây
không phải là vấn đề nghiên cứu chính của luận văn này. Việc phân loại từ láy chỉ
là một trong những cơ sở để chúng tôi khảo sát và tìm hiểu những giá trị của chúng
trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu.
1.1.2.3. Phân loại từ láy về mặt ngữ nghĩa
Phần lớn các nhà nghiên cứu về từ láy tiếng Việt khi phân loại hay miêu tả từ
láy đều dựa trên tiêu chí hình thức cấu tạo của nó. Dựa vào tiêu chí nghĩa để phân
loại sẽ gặp nhiều khó khăn dẫn đến trong lịch sử nghiên cứu từ láy tiếng Việt còn
tồn tại nhiều kiểu phân loại khác nhau khi sử dụng tiêu chí này.
Dựa vào “sự tương quan âm-nghĩa” trong từ láy, Hoàng Tuệ chia từ láy thành
3 nhóm khác nhau [79, tr.21-24].
Nhóm thứ nhất gồm những từ như: gâu gâu, cu cu… “nói chung là những từ
mô phỏng tiếng vang”.
Nhóm thứ hai gồm những từ như: làm lụng, mạnh mẽ, loanh quanh… Đó là
những từ “bao gồm một âm tiết-hình vị”.
Nhóm thứ ba gồm những từ như: lác đác, bâng khuâng, bịn rịn, long lanh…
Đó là những từ không bao gồm một âm tiết-hình vị, “nhưng lại là những từ có biểu
cảm rất rõ”.
Hoàng Văn Hành lại căn cứ vào tính có lý do của từ láy để chia từ láy thành
ba nhóm:
- Nhóm từ láy mô phỏng âm thanh như: bồm bộp, thánh thót, tí tách…
- Nhóm từ láy biểu trưng hóa ngữ âm và chuyên biệt hóa về ngữ nghĩa: dãi
dầm, đau đớn, vàng vọt, xanh xao…
- Nhóm từ láy biểu trưng hóa ngữ âm như: lênh đênh, lác đác, bâng khuâng,
lâng lâng…[32, tr.73].
Trong quá trình nghiên cứu trên cơ sở tiếp nhận cách phân loại của các nhà
nghiên cứu khác, tác giả đã hiệu chỉnh lại hệ thống phân loại từ láy trên cơ sở dùng
một tiêu chí thỏa đáng hơn. Tiêu chí ấy theo tác giả là “đặc điểm của hình thái biểu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

19
trưng hóa ngữ âm của từ” vì nó thỏa mãn được ba yêu cầu: Có tính đến mối tương
quan âm-nghĩa trong từ láy; có tính đến vai trò ngữ nghĩa của tiếng gốc và khuôn
vần; có tính đến khả năng làm bộc lộ nghĩa, hay là giá trị ngữ nghĩa của các kiểu từ láy
khác nhau [32, tr.73]. Dựa vào tiêu chí này, từ láy được phân chia thành ba nhóm:
Nhóm 1: Từ láy biểu trưng hóa ngữ âm giản đơn từ “tượng thanh” từ “tiếng vang”.
VD: tí tách, lộp bộp…
Nhóm 2: Từ láy biểu trưng hóa ngữ âm cách điệu.
VD: lênh đênh, lác đác…
Nhóm 3: Từ láy biểu trưng hóa ngữ âm vừa chuyên biệt hóa về nghĩa.
VD: chắc chắn, đỏ đắn, xinh xắn…
Cách phân loại từ láy trên cơ sở ngữ nghĩa của tác giả Hoàng Văn Hành đã
thỏa mãn được mối tương quan giữa âm và nghĩa trong từ láy, tác giả có quan tâm
đến vai trò nghĩa của tiếng gốc và khuôn vần. Đồng thời cách phân loại này cũng
bộc lộ được giá trị ngữ nghĩa của các kiểu láy khác nhau.
Xem xét nghĩa của ba nhóm từ láy trên, tác giả đã nhắc đến vai trò của khuôn
vần. Với loại từ láy nhóm một, VD: lách tách, lộp bộp…, thì “nghĩa của từ láy đối
vần kiểu này cũng là sự mô phỏng âm thanh lặp đi lặp lại với cường độ và âm sắc
khác nhau nhưng sự lặp đi lặp lại ấy là sự lặp đi lặp lại theo chu kỳ. Sự khác nhau
về cường độ, âm sắc cũng như là về tính chất của chu kỳ là do kiểu cấu tạo của từ
và bản chất khuôn vần được kết hợp vào tiếng láy quy định. Từ láy có khuôn vần -i
kết hợp vào tiếng láy để mô phỏng âm thanh diễn ra theo chu kỳ khác với âm thanh
được mô phỏng bằng từ láy có khuôn vần -âm hay -ấp, so sánh: bì bõm, bập bõm,
thì thùng, thập thùng, ì ạch, ậm ạch” [32, tr.76-77].
Với từ láy nhóm 2, VD: lênh đênh, lác đác, bâng khuâng… để tìm ra ý nghĩa
của chúng “có thể dựa ngay vào cơ chế láy để giải thích”. Chẳng hạn, những từ tấp
tểnh, tập tễnh, khấp khểnh… có thể dựa vào kiểu cơ cấu của các từ láy có khuôn vần
-ấp để thể hiện những ấn tượng do tác động khép mạnh của đôi môi, nó biểu trưng
cho trạng thái khép lại, sập xuống, tắt đi, chìm xuống…, hoặc trạng thái bám chặt,
áp sát” [32, tr.86].