Hành động cầu khiến trong ngôn ngữ kịch của Lưu Quang Vũ

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Hành động cầu khiến trong ngôn ngữ kịch của Lưu Quang Vũ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
-------------------

CHU THỊ THÙY PHƢƠNG



HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN TRONG NGÔN NGỮ KỊCH CỦA
LƢU QUANG VŨ










L
L
U
U


N
N


V
V
Ă
Ă
N
N


T
T
H
H


C
C


S
S
Ĩ
Ĩ


N
N
G
G
Ô
Ô
N
N


N
N
G
G




H
H


C
C











Thái Nguyên – 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
-------------------

CHU THỊ THÙY PHƢƠNG



HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN TRONG NGÔN NGỮ KỊCH CỦA
LƢU QUANG VŨ



Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
Mã số : 60.22.01






L
L
U
U


N
N


V
V
Ă
Ă
N
N


T
T
H
H


C
C


S
S
Ĩ
Ĩ


N
N
G
G
Ô
Ô
N
N


N
N
G
G




H
H


C
C





Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. PHẠM HÙNG VIỆT



Thái Nguyên – 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

MỤC LỤC
Trang

PHẦN MỞ ĐẦU .......................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................... 6
2. Lịch sử vấn đề ........................................................................................... 7
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................... 10
4. Đối tƣợng và phạm vi tƣ liệu nghiên cứu .............................................. 10
5. Phƣơng pháp nghiên cứu ....................................................................... 11
6. Đóng góp của luận văn ........................................................................... 11
7. Cấu trúc của luận văn ............................................................................ 11
Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỂ TÀI ... 12
1.1. Lý thuyết về hành động ngôn ngữ ...................................................... 12
1.1.1. Khái niệm về hành động ngôn ngữ (hành vi ngôn ngữ) .............. 12
1.1.1.1. Hành động tạo lời. ................................................................ 14
1.1.1.2. Hành động mượn lời. ............................................................ 14
1.1.1.3. Hành động ở lời .................................................................... 14
1.1.2. Điều kiện sử dụng các hành động ở lời ........................................ 17
1.1.3. Hành động ở lời trực tiếp – gián tiếp ........................................... 18
1.1.3.1. Hành động ở lời trực tiếp ...................................................... 18
1.1.3.2. Hành động ở lời gián tiếp ..................................................... 19
1.2. Hành động cầu khiến ........................................................................... 21
1.2.1. Khái niệm về hành động cầu khiến .............................................. 21
1.2.2. Các thành tố của hành động cầu khiến. ....................................... 23
1.3. Hành động cầu khiến và câu cầu khiến .............................................. 28
1.3.1. Khái niệm câu cầu khiến .............................................................. 28
1.3.2. Mối quan hệ giữa hành động cầu khiến và câu cầu khiến .......... 31
TIỂU KẾT .................................................................................................. 32
Chƣơng 2: PHƢƠNG TIỆN NGÔN NGỮ THỂ HIỆN HÀNH
ĐỘNG CẦU KHIẾN TRỰC TIẾP TRONG KỊCH CỦA LƢU
QUANG VŨ ................................................................................................ 33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

2.1. Đặc điểm hình thức của câu cầu khiến trực tiếp ............................... 34
2.1.1 Câu cầu khiến dạng đầy đủ. .......................................................... 34
2.1.2 Câu cầu khiến dạng khuyết thiếu .................................................. 36
2.1.2.1 Khuyết chủ ngữ ...................................................................... 36
2.1.2.2. Câu cầu khiến khuyết CN, khuyết ĐTNVCK .......................... 44
2.1.2.3. Khuyết BN
1
........................................................................... 56
2.1.2.4. Khuyết CN + BN
1
.................................................................. 57
2.1.2.5. Khuyết CN + ĐTNVCK + BN
1
.............................................. 58
2.2. Nhận xét về cách sử dụng câu cầu khiến đƣợc dùng đúng mục
đích trong kịch của Lƣu Quang Vũ. .......................................................... 64
TIỂU KẾT .................................................................................................. 66
Chƣơng 3: CÁC PHƢƠNG TIỆN NGÔN NGỮ THỂ HIỆN HÀNH
ĐỘNG CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG KỊCH CỦA LƢU
QUANG VŨ ................................................................................................ 67
3.1. Các kiểu câu đƣợc Lƣu Quang Vũ sử dụng để gián tiếp thực
hiện HĐCK ................................................................................................. 68
3.1.1. Dùng kiểu câu hỏi để thể hiện HĐCK .......................................... 69
3.1.1.1. Hỏi – Khuyên ....................................................................... 70
3.1.1.2. Hỏi – đề nghị, thúc giục, mời, yêu cầu… ............................... 77
3.1.2. Dùng kiểu câu trần thuật để thể hiện HĐCK ............................... 83
3.1.2.1. Trần thuật – nhắc nhở. .......................................................... 84
3.1.2.3. Trần thuật – đề nghị .............................................................. 85
3.1.2.3. Trần thuật - xin .................................................................... 85
3.1.2.4. Trần thuật – ước (điều gì xảy ra) .......................................... 86
3.1.3. Dùng kiểu câu cảm thán để thể hiện HĐCK ................................ 88
3.2 Nhận xét về cách sử dụng hành động cầu khiến đƣợc dùng qua các
kiểu câu không phải là câu cầu khiến trong kịch của Lƣu Quang Vũ. ....... 91
TIỂU KẾT .................................................................................................. 93
KẾT LUẬN ................................................................................................. 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 97
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn


CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT


Sp
1
:

(Speaker 1) Người thực hiện hành vi yêu cầu
Sp
2
: (Speaker 2) Người tiếp nhận hành vi yêu cầu
C
2
: Chủ thể tiếp nhận
C
1
: Chủ thể cầu khiến
Đ
ck
:

Động từ ngữ vi có ý nghĩa cầu khiến
V : Vị ngữ cầu khiến
BN
1
:

Bổ ngữ đối tượng tiếp nhận cầu khiến
BN
2
: Bổ ngữ nội dung cầu khiến
CN: Chủ ngữ
VN: Vị ngữ
ĐTNVCK: Động từ ngữ vi cầu khiến
ĐTCK : Động từ cầu khiến
TVCT: (kịch) Tôi và chúng ta
NSTĐ: (kịch) Nguồn sáng trong đời
HTBDHT : (kịch) Hồn Trương Ba ra hàng thịt





Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Dụng học là một chuyên ngành của ngôn ngữ học nghiên cứu việc sử
dụng ngôn ngữ trong mối tương quan với người nói và với hiện thực, cũng tức
là nghiên cứu những vấn đề liên quan đến việc nói năng. Trong các hành động
nói năng, nhóm cầu khiến là một nhóm thể hiện hành động tương tác rất rõ.
Hành động cầu khiến là hành động ngôn từ có chức năng quan trọng trong
hoạt động giao tiếp, được sử dụng phổ biến trong giao tiếp và cũng là một
trong những đối tượng được ngữ dụng học quan tâm.
Ngữ pháp truyền thống đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến
câu cầu khiến, chủ yếu xoay quanh vấn đề “ phân loại câu theo mục đích phát
ngôn”, đó là việc xác định được mục đích giao tiếp của từng kiểu câu và
những dấu hiệu hình thức điển hình tương ứng để khảo sát đặc điểm ngữ pháp
và ngữ nghĩa của câu. Gần đây, câu cầu khiến trong tiếng Việt đã được xem
xét từ nhiều góc độ hơn, thể hiện trong một số công trình: Gián tiếp và lịch sự
trong cầu khiến tiếng Việt của Vũ Thị Thanh Hương; Quan hệ “Quyền” và
hành động ngôn từ cầu khiến của Nguyễn Thị Thanh Bình, một số công trình
về câu cầu khiến tiếng Việt của Chu Thị Thuỷ An, Đào Thanh Lan; công trình
nghiên cứu về các yếu tố làm biến đổi lực ngôn trung thỉnh cầu của Nguyễn
Văn Độ; công trình nghiên cứu dưới góc độ ngữ dụng học của Vũ Thị Thanh
Hương, v.v. Ở luận văn này, chúng tôi đi vào tìm hiểu các phương tiện ngôn
ngữ thể hiện hành động cầu khiến trong thể loại kịch của một tác giả, đó là
nhà văn, nhà viết kịch nổi tiếng Lưu Quang Vũ.
Là một cây bút sáng tác ở nhiều thể loại, nhưng thành công lớn nhất
của Lưu Quang Vũ vẫn là ở kịch. Tên tuổi của ông được nhắc đến như một
hiện tượng. Có thể nói Lưu Quang Vũ là một tác gia kịch xuất sắc nhất của
nền sân khấu Việt Nam cuối thế kỷ XX.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau đối
với các tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ, tuy nhiên, bình diện ngôn ngữ
chưa được chú ý nhiều, trong đó, hành động cầu khiến trong kịch của ông vẫn
là đề tài chưa từng được nghiên cứu. Người viết đề tài này, từ sự khâm phục
tài năng của tác giả, từ sự yêu thích kịch của ông, nên đã mạnh dạn chọn vấn
đề “Hành động cầu khiến trong ngôn ngữ kịch của Lưu Quang Vũ” làm đề
tài cho luận văn của mình.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Về câu cầu khiến và hành động cầu khiến
Từ cuối những năm 80 trở lại đây, ở Việt Nam vấn đề hành vi ngôn ngữ
đã thu hút được sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học. Các công trình
nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ nói chung và hành động cầu khiến nói riêng
đã được đưa vào giảng dạy trong các trường học. Cầu khiến trở thành vấn đề
ngữ dụng quen thuộc. Câu cầu khiến là một trong bốn kiểu câu phân theo
mục đích nói năng: Câu tường thuật, Câu nghi vấn, Câu cảm thán và Câu
cầu khiến. Việc phân chia như trên được đề cập nhiều trong các tác phẩm
nghiên cứu về ngữ pháp học và cả trong ngữ dụng học. Đó là các công
trình: Ngữ dụng học của Nguyễn Đức Dân, Đại cƣơng ngôn ngữ học, tập
2, phần viết về ngữ dụng học của Đỗ Hữu Châu, Dụng học Việt Ngữ của
Nguyễn Thiện Giáp…
Đến nay đã có nhiều công trình khoa học chọn câu cầu khiến làm đối
tượng nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Có thể kể đến một số công trình
như: Gián tiếp và lịch sự trong cầu khiến tiếng Việt (Vũ Thị Thanh Hương),
Quan hệ “quyền” và hành động cầu khiến (Nguyễn Thị Thanh Bình), Vai trò
của hai động từ mong muốn trong việc biểu thị ý nghĩa cầu khiến trong tiếng
Việt (Đào Thanh Lan), Cách biểu hiện hành động cầu khiến gián tiếp bằng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

câu hỏi cầu khiến (Đào Thanh Lan), Đặc trưng ngữ nghĩa của nội dung mệnh
đề trong phát ngôn cầu khiến trực tiếp (Lê Đình Tường).
Cũng phải kể đến một số luận văn, luận án nghiên cứu về câu cầu
khiến như : Đặc trưng ngữ nghĩa, ngữ pháp của phát ngôn hỏi, cầu khiến
trong tiếng Việt (Nguyễn Thị Thanh Hương), Câu cầu khiến tiếng Việt của
Đào Thanh Lan, Khảo sát hoạt động của các hư từ biểu thị tình thái cầu khiến
trong tiếng Việt (Nguyễn Thị Hoàng Chi), Câu cầu khiến tiếng Việt (Chu Thị
Thuỷ An).
Tác giả Đỗ Hữu Châu trong giáo trình „Đại cương ngôn ngữ học‟ đã
dành trọn chương ba trong tổng số sáu chương cho hành động ngôn từ (hành
vi ngôn ngữ). Ông đã phân tích kỹ lưỡng các dấu hiệu ngôn hành, với động từ
ngữ vi như một dấu hiệu quan trọng và chia động từ nói năng thành ba loại:
động từ nói năng vừa có thể dùng với chức năng ngôn hành vừa có thể dùng
với chức năng miêu tả; động từ chỉ được dùng với chức năng miêu tả; và động
từ chỉ được dùng trong hiệu lực ngôn hành.
Tác Giả Đào Thanh Lan cũng có công trình nghiên cứu với đề tài câu cầu
khiến, việc nghiên cứu các vị từ tình thái (nên, cần, phải, mong, muốn) trong câu
cầu khiến và cách biểu hiện của hành động cầu khiến trực tiếp, gián tiếp…
Tác giả Vũ Thị Thanh Hương cho rằng hành động cầu khiến là „ loại
hành vi ngôn từ được người nói sử dụng nhằm điều khiển người nghe hành
động theo chủ ý của mình‟. Căn cứ vào mức lợi thiệt mà người nói (sp1) và
người nghe (sp2) nhận được, có thể chia thành cầu khiến cạnh tranh và cầu
khiến hòa đồng…
2.2. Về kịch của Lưu Quang Vũ
Lưu Quang Vũ ( 1948 – 1988) là một tác gia thành công ở nhiều
thể loại : văn, thơ, kịch. Ông đã dành được sự ưu ái của khán giả cũng như
giới nghiên cứu kịch trong suốt những năm 80. Với hơn 20 năm cầm bút. Lưu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Quang Vũ đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ của một cây bút đang độ
chín, đầy sáng tạo. Ngay từ khi mới xuất hiện cho tới sau này, Lưu Quang Vũ
được đánh giá là một trong những cây bút tiêu biểu của thời kì chống Mỹ và
là một tác giả có phong cách rõ nét. Trong khoảng 10 năm sáng tác kịch, ông
đã đạt đến những thành công vang dội với hơn 50 vở kịch và được đánh giá là
“nhà viết kịch xuất sắc của thời kì hiện đại”. Đánh giá về tài năng kịch của
Lưu Quang Vũ, tác giả Tất Thắng đã nhận xét: “Vũ đã làm mưa làm gió trên
sân khấu nhất là sân khấu hội diễn, nơi hội tụ, thi tài của nhiều đoàn kịch,
nhiều tác giả từng là sừng sỏ trong dư luận và thực tiễn sân khấu. Sự có mặt
của Vũ đã làm lu mờ đi thậm chí vơi hẳn đi cả một thế hệ tác giả đã từng ngự
trị sân khấu suốt một thời…”[ 33, 256]. Sự ra đi đột ngột của một tài năng
như Lưu Quang Vũ đã gây ra sự hụt hẫng, chới với của người thân và cả khán
giả. Khi đó ta càng nhận rõ hơn vị trí không thể thay thế được của nhà soạn
kịch tài năng này. Tác giả trong cuốn sách trên đã khẳng định “ Khi Lưu
Quang Vũ còn sống dù sự thật trên ai cũng thấy nhưng vẫn thấy như bình
thường. Bởi vì anh vẫn ở đó, đứng đó giữ sân khấu, chứ anh có làm ra một
khoảng trống nào đâu! Bây giờ lúc anh bỗng mất đi, ta mới thấy cái khoảng
trống ấy là quá lớn, là không thể bù đắp được, hoặc ít nhất thì còn lâu mới bù
đắp được”[ 41,465 ].
Nghiên cứu về kịch của Lưu Quang Vũ còn phải kể đến các công trình:
Kịch pháp Lưu Quang Vũ (Phan Ngọc), Đóng góp của Lưu Quang Vũ đối với
nền văn học kịch Việt Nam (Lưu Khánh Thơ), Kịch Lưu Quang Vũ- những
trăn trở về lẽ sống lẽ làm người (Phan Trọng Thưởng), Về một mảng kịch của
Lưu Quang Vũ (Hà Diệp), Lưu Quang Vũ và những vấn đề của đời sống (Cao
Minh)…Có những tác giả chỉ chọn nghiên cứu một tác phẩm kịch của Lưu
Quang Vũ như : Vũ Hà với Tôi và chúng ta và Lưu Quang Vũ, Tuấn Hiệp với
công trình Vẫn con người giữa khoảnh khắc và vô tận, Đặng Hiển, Phan
Trọng Thưởng lại chọn tác phẩm Hồn Trương Ba da hàng thịt làm đối tượng
nghiên cứu…
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Gần đây, đã có những nghiên cứu về kịch Lưu Quang Vũ một cách
chuyên sâu hơn. Tác giả Đinh Thị Hương Giang với đề tài khóa luận: “ Quan
niệm về sự sống và cái chết trong kịch Lưu Quang Vũ”, và tác giả Vũ Thị
Thanh Hoài với đề tài thạc sỹ : “Đặc điểm kịch Lưu Quang Vũ”.
Như vậy có thể khẳng định, tuy đã được nghiên cứu ở nhiều góc
cạnh khác nhau nhưng hành động cầu khiến trong kịch của Lưu Quang
Vũ vẫn chưa được tác giả nào nghiên cứu. Vì những lí do trên, chúng tôi
chọn Hành động cầu khiến trong ngôn ngữ kịch của Lƣu Quang Vũ làm
đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích
Làm rõ các phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến trong
kịch Lưu Quang Vũ, để từ đó thấy được tác dụng của của các phương tiện
này trong việc thể hiện nội dung kịch cũng như phong cách của tác giả.
3.2. Nhiệm vụ
Để đạt được mục đích đề ra, luận văn cần thực hiện các nhiệm vụ:
- Trình bày các vấn đề lí thuyết liên quan đến đề tài.
- Tìm hiểu các phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến trong kịch
Lưu Quang Vũ.
- Phân tích để thấy được cách sử dụng các phương tiện ngôn ngữ thể hiện
hành động cầu khiến trong kịch của Lưu Quang Vũ.
4. Đối tƣợng và phạm vi tƣ liệu nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là “ Hành động cầu khiến trong
ngôn ngữ kịch của Lưu Quang Vũ‟‟
Các ngữ liệu đã khảo sát và trình bầy trong luận văn được thu thập
chủ yếu là ngôn ngữ hội thoại trong “Tuyển tập kịch của Lưu Quang Vũ”
NXB Sân khấu Hà Nội 1994.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp thống kê phân loại: được sử dụng để thống kê và phân loại
các phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến trong kịch của Lưu
Quang Vũ..
- Phương pháp phân tích: được sử dụng để phân tích, miêu tả cách sử dụng
các phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến trong kịch của tác giả,
làm rõ vai trò của các phương tiện này trong kịch của Lưu Quang Vũ.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu: để làm rõ sự giống và khác nhau giữa
các kiểu câu biểu thị trực tiếp hành động cầu khiến với các kiểu câu gián tiếp
biểu thị hành động cầu khiến trong kịch Lưu Quang Vũ.
6. Đóng góp của luận văn
- Về lí luận: làm rõ thêm vai trò của các phương tiện ngôn ngữ trong việc
thể hiện hành động cầu khiến ở thể loại kịch.
- Về thực tiễn: làm rõ thêm những đóng góp của Lưu Quang Vũ ở bình
diện ngôn ngữ học thể hiện qua kịch của tác giả.
Luận văn là tài liệu tham khảo cho giáo viên, học sinh, những người có
nhu cầu tìm hiểu về hành động cầu khiến nói chung và hành động cầu khiến
trong kịch của Lưu Quang Vũ nói riêng.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, kết luận và Thư mục tham khảo, luận văn gồm 3
chương:
Chương một: Một số vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài
Chương hai: Phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến trực tiếp
trong kịch của Lưu Quang Vũ
Chương ba: Phương tiện ngôn ngữ thể hiện hành động cầu khiến gián
tiếp trong kịch của Lưu Quang Vũ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Chƣơng 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỂ TÀI

1.1. Lý thuyết về hành động ngôn ngữ
1.1.1. Khái niệm về hành động ngôn ngữ (hành vi ngôn ngữ)
- Trong giao tiếp, con người thực hiện rất nhiều hoạt động khác nhau
bằng cách sử dụng ngôn ngữ. Các hành động này tuy được thể hiện hết sức đa
dạng nhưng đều được gọi chung là các hành vi ngôn ngữ.
- Mối liên hệ giữa ngôn ngữ - hành vi con người là hiển nhiên, trong
nghiên cứu ngữ dụng học, loại hành vi này không thể bỏ qua.
Hành vi ngôn ngữ là một loại hành động đặc biệt mà phương tiện là
ngôn ngữ.
J.T. Austin một nhà triết học người Anh là người có công đầu trong
việc xây dựng lý thuyết hành động ngôn ngữ. Có thể tóm lược lí thuyết của
ông theo ba bước cơ bản như sau:
Bước 1. Phân biệt câu nhận định và câu ngôn hành.
Bước 2. Tiến đến nhận định: mọi phát ngôn đều là ngôn hành.
Bước 3. Công nhận sự thất bại của giả thuyết ngôn hành, chỉ ra ba
phạm trù của hành động ngôn ngữ. Ban đầu, những ý tưởng đầu tiên về lý
thuyết hành động ngôn ngữ xuất phát từ việc các nhà ngôn ngữ chỉ quan tâm
đến những câu khảo nghiệm và thẩm định bằng cách đưa ra một loạt câu
không thể đánh giá theo tiêu chí đúng/ sai.
Sau đó ông chỉ ra rằng thực chất các phát ngôn nhận định cũng là một
loại hành động. Nếu như các phát ngôn có chứa những biểu thức có hiệu lực ở
lời được gọi là những phát ngôn ngôn hành tường minh, thì các phát ngôn
hoàn toàn có thể trở thành phát ngôn ngôn hành bằng cách khôi phục cấu trúc
ở dạng sâu của nó.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Tuy nhiên, sau này Austin thừa nhận có nhiều biểu thức ngôn hành hàm
ẩn không thể tường minh hóa bằng các vị từ ngôn hành (Vp) tương ứng.
Chỉ ra sự thất bại của giả thiết ngôn hành, ông quay lại với nhận định ở
bước 2, nghĩa là khi nói một phát ngôn bất kỳ, ta đã thực hiện một hành động
đặc biệt (hành động ngôn ngữ)
Ở Việt Nam, từ cuối những năm 1980 trở lại đây, vấn đề hành vi
ngôn ngữ đã thu hút được sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học. GS.
Nguyễn Đức Dân và GS Đỗ Hữu Châu là những người tiên phong đưa ngữ
dụng học nói chung và lý thuyết hành vi ngôn ngữ nói riêng vào giảng dậy
ở trong nhà trường.
Theo GS Nguyễn Đức Dân: “ Khi thực hiện một phát ngôn trong một
tình huống giao tiếp cụ thể, qua cung cách phát ngôn và cấu trúc của nó
người ta đã thực hiện những hành vi ngôn ngữ nhất định và người nghe cảm
nhận được điều này. Xảy ra hiện tượng đó vì các hành vi ngôn ngữ mang
tính xã hội, được ức chế bởi xã hội.” [11, 220]. GS Đỗ Hữu Châu nhận xét:
“Một hành động ngôn ngữ được thực hiện khi một người nói (hoặc viết) SP1
nói ra một phát ngôn U cho người nghe (hoặc người đọc) SP2 trong ngữ
cảnh C.” [8, 88].
Theo cuốn “ Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học” Nguyễn Như
Ý (chủ biên), Nxb Giáo dục 1998 thì hành động ngôn từ là “ Một đoạn lời có
mục đích nhất định thực hiện trong những điều kiện nhất định, được tách biệt
bằng các phương tiện trên ngữ điệu và hoàn chỉnh thống nhất về mặt cấu âm
- âm học mà người nói và người nghe đều có liên hệ với một ý nghĩa như
nhau, trong hoàn cảnh giao tiếp nào đó.” [42, 215]
Tóm lại, hành động ngôn ngữ gắn liền với hành động nói năng của con
người là hành động ngôn ngữ mang tính chất xã hội.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Trong công trình “ How to do things with words” (Hành động như thế
nào bằng lời nói) của J.L.Austin [43, 33], theo lý thuyết thì khi thực hiện thứ
hành động đặc biệt này ta thực hiện không chỉ một hành động mà là cả ba
hành động liên quan đến nhau.
Bao gồm: Hành động tạo lời; Hành động mượn lời; Hành động ở lời
(Hành động ngôn trung).
1.1.1.1. Hành động tạo lời.
Là hành động nói tạo ra một chuỗi các âm thanh có nghĩa làm thành nội
dung mệnh đề (nội dung phán đoán) trong lời. Từ đó ý nghĩa của lời được xác
lập. Đây là phần ý nghĩa biểu thị nội dung mệnh đề.
1.1.1.2. Hành động mượn lời.
Là những hành động “mượn” phương tiện ngôn ngữ, đúng hơn là mượn
các phát ngôn để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ nào đó ở người nghe,
người nhận hoặc chính người nói. Hành động mượn lời khi thực hiện một
phát ngôn là hành vi nhằm gây ra những biến đổi trong nhận thức, trong tâm
lý (xúc động, yên tâm, bực mình, phấn khởi...), trong hành động vật lý có thể
quan sát được gây ra một tác động nào đấy đối với ngữ cảnh.
1.1.1.3. Hành động ở lời (Hành động ngôn trung)
Hành động ở lời được Austin phân thành 5 lớp:
- Phán xử (verditives) gồm những hành động “ đưa ra lời phán xét về
một sự kiện hoặc một giá trị dựa trên những chứng cớ hiển nhiên hoặc dựa
vào những lý lẽ vững chắc như: xử trắng án, xem là, tính toán, phân tích,
miêu tả….”
- Hành xử (exercitives) gồm những hành động “ đưa ra những quyết
định thuận lợi hay chống lại một chuỗi hành động nào đó: ra lệnh, chỉ huy,
biện hộ, khẩn cầu …”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- Cam kết (commissives) bao gồm những hành động “ ràng buộc Sp1
vào những hành động nhất định: hứa hẹn, bày tỏ lòng mong muốn, giao ước,
đảm bảo…”
- Trình bày (expossives) bao gồm những hành động “ trình bày quan
niệm, lập luận, dẫn dắt, giải thích các từ như khẳng định, phủ định từ chối,
trả lời…”
- Ứng xử (behabitives) bao gồm những hành động “ phản ứng với cách
xử sự của người khác, đối với sự kiện có liên quan, chúng cũng là cách biểu
hiện thái độ đối với hành vi hay số phận của người khác: xin lỗi, cảm ơn,
khen chê, chào mừng, ban phước…” [8, 120]
Hành động ở lời là những hành động người nói thực hiện ngay khi nói
năng nhằm gây ra những hiệu quả ngôn ngữ, tức là chúng ta gây ra một phản
ứng ngôn ngữ tương ứng ở người nhận. Là hành động nói được thực hiện
bằng một lực thông báo của một phát ngôn (lực ngôn trung) thể hiện mục đích
giao tiếp nhất định của lời (đích ngôn trung) như trần thuật, hỏi, cầu khiến
làm nên ý nghĩa ngôn trung. Đích ngôn trung và lực ngôn trung đều được
dùng làm tiêu chí nhận diện hành động ngôn trung bởi vì cùng một mục đích
ngôn trung lại có thể được thực hiện bằng những lời mang lực ngôn trung
khác nhau
VD: a) “Các em quay về đi”, b) “ các em quay về đi nhé” đều có đích
ngôn trung cầu khiến (người nói yêu cầu người nghe thực hiện hành động đi
về), nhưng ở (a) đích ngôn trung cầu khiến được thực hiện bằng lực ngôn
trung mạnh, mang tính cầu khiến, yêu cầu áp đặt người nghe thực hiện, còn ở
(b) đích ngôn trung đó được thực hiện bằng lực ngôn trung nhẹ hơn, mang
tính cầu, khuyến khích người nghe thực hiện hành động nhưng theo ý muốn
của người nghe, không mang tính bắt buộc người nghe phải thực hiện.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Trở lại với lý thuyết của Austin đã nêu ở trên : ở bước thứ ba ông đã
nhấn mạnh rằng mọi câu nói đều là hành động, những hành động ngôn từ, tuy
nhiên, để đạt hiệu quả giao tiếp phải tuân thủ những điều kiện căn bản của các
hành động ở lời, gồm ba yếu tố;
A – (i) Phải có thủ tục có tính chất quy ước và thủ tục này phải có hiệu
quả cũng có tính quy ước; (ii) Hoàn cảnh và con người phải thích hợp với
những điều trong thủ tục.
B – Thủ tục phải được thực hiện (i) một cách đúng đắn và (ii) đầy đủ.
C – Thông thường thì (i) là những người thực hiện hành vi ở lời (hành
động ở lời) phải có ý nghĩa, tình cảm, ý định đúng như nó đã có. [8, 112]
Những lý thuyết về hành động ngôn từ của Austin là những kết quả nổi
bật của thời kỳ đó, tuy nhiên đó mới chỉ là nền móng ban đầu nhằm nhấn
mạnh những đóng góp của ông mà thôi.
Phân loại của Searle: Hành vi ngôn ngữ được phân thành 5 nhóm:
- Tái hiện ( representatives) đích ở lời là miêu tả một sự tình đang được
nói đến; hướng khớp ghép là lời – hiện thực; trạng thái tâm lý là niềm tin vào
điều mình xác tín; nội dung mệnh đề là một mệnh đề.
- Điều khiền (ditectives) đích ở lời là miêu là đặt người nghe vào sự
thực hiện một hành động trong tương lai; hướng khớp ghép là hiện thực – lời;
trạng thái tâm lý là sự mong muốn của người nói; nội dung mệnh đề là hành
động tương lai của người nghe.
- Cam kết (commissives) đích ở lời là trách nhiệm phải thực hiện hành
động tương lai mà người nói tự mình ràng buộc vào; hướng khớp ghép là
hiện thực – lời; nội dung mệnh đề là hành động tương lai của người nói.
- Biểu cảm (expressives) đích ở lời là bày tỏ trạng thái tâm lí phù hợp
với hành vi ở lời; không có tiêu chí thích đáng về hướng khớp ghép, có sự
phù hợp giữa hiện thực và tiền giả định hành vi ở lời; trạng thái tâm lí phụ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

thuộc vào đích của hành vi ở lời; nội dung mệnh đề là một tính chất hay một
hành vi nào đó của người nói hay người nghe.
- Tuyên bố (declacrations) đích ở lời là làm cho có một sự thay đổi sau
khi hành vi được thực hiện; hướng khớp ghép vừa là hiện thực - lời vừa là lời
– hiện thực; trạng thái tâm lí không có đặc trưng khái quát nhưng có các yếu
tố thể chế làm cho lời của người nói có giá trị; nội dung mệnh đề là một mệnh
đề. [8, 126]
Tóm lại, khi thực hiện một phát ngôn, người nói thực hiện ba loại hành
vi này, tuy nhiên hành động ở lời được các nhà ngữ dụng học quan tâm nhất,
đồng thời đây là loại hành động tạo nên sắc thái giao tiếp phong phú, chính vì
vậy ở luận văn này chúng tôi chỉ đi sâu vào phân tích, khảo sát đối tượng
nghiên cứu dưới góc độ hành vi ở lời mà thôi.
1.1.2. Điều kiện sử dụng các hành động ở lời
Định nghĩa điều kiện sử dụng các hành động ở lời
Để thực hiện được một hành động sinh lý hay vật lý nào đó ta không
thể thực hiện một cách tùy tiện mà phải tuân theo những điều kiện căn bản
mới tạo được hiệu quả
Searl đã chỉ ra bốn điều kiện như sau:
a. Điều kiện nội dung mệnh đề chỉ ra bản chất nội dung của hành động.
Nội dung mệnh đề có thể là một mệnh đề đơn giản (đối với các hành vi khảo
nghiệm, xác tín hay miêu tả), hay một hàm mệnh đề (đối với câu hỏi khép
kín, tức những câu hỏi chỉ có hai khả năng có hoặc không; phải, không
phải…). Nội dung của mệnh đề có thể là hành động của người nói (hứa hẹn),
hay một hành động của người nghe (lệnh, yêu cầu).
b. Điều kiện nội dung chuẩn bị bao gồm những hiểu biết của người phát
ngôn về năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về mối quan hệ giữa
người nói, người nghe. Ví dụ khi ra lệnh, người nói phải tin rằng người nhận
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

lệnh có khả năng thực hiện hành động quy định trong lệnh…sự hứa hẹn có ý
muốn thực hiện lời hứa và người nghe cũng thực sự mong muốn lời hứa được
thực hiện. Khảo nghiệm, xác tín, không những đòi hỏi người nói nói một cái
gì đó đúng mà còn đòi hỏi anh ta phải có những bằng chứng.
c. Điều kiện chân thành chỉ ra các trạng thái tâm lý tương ứng của
người phát ngôn. Xác tín, khảo nghiệm đòi hỏi niềm tin vào điều mình xác
tín; lệnh đòi hỏi lòng mong muốn; hứa hẹn đòi hỏi ý định của người nói….
d. Điều kiện căn bản đưa ra kiểu trách nhiệm mà người nói hoặc người
nghe bị ràng buộc khi hành vi ở lời đó được phát ra. Trách nhiệm có thể rơi
vào hành động sẽ được thực hiện (lệnh, hứa hẹn) hoặc đối với tính chân thực
của nội dung (một lời xác tín buộc người nói phải chịu trách nhiệm về tính
đúng đắn của điều được nói ra)
1.1.3. Hành động ở lời trực tiếp – gián tiếp
1.1.3.1. Hành động ở lời trực tiếp
Hành động ở lời trực tiếp là những hành động được sử dụng đúng với đích
ở lời, đúng với điều kiện sử dụng của chúng. Nói cách khác theo Yule (một số
dẫn luận nghiên cứu ngôn ngữ) thì khi nào có một quan hệ trực tiếp giữa một
cấu trúc và một chức năng thì chúng ta có một hành vi ngôn ngữ trực tiếp.
PGS. TS Nguyễn Thị Lương cho rằng: hành động nói trực tiếp là hành
động mà người nghe có thể nhận diện ra đích ở lời dựa vào chính câu chữ
biểu thị chúng (không phải suy ý, không phải dựa vào ngữ cảnh).
GS. Đỗ Hữu Châu quan niệm: những hành vi ngôn ngữ được thực hiện
đúng với đích ở lời, đúng với điều kiện sử dụng của chúng là những hành vi ở
lời trực tiếp.
Ví dụ: - Hành vi cầu khiến
„Vậy trong khi chưa kịp sửa đổi thì cho phép chúng tôi được tự sửa đổi‟.
(Tôi và chúng ta – Lưu Quang Vũ)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Đây là lời của Hoàng Việt nói với Trần Khắc là đại diện Ban thanh tra
của Bộ. Phát ngôn này là câu cầu khiến thực hiện hành vi ở lời trực tiếp.
Ví dụ :
- „ Thôi, cô có thể về.
- Tôi xin được đề nghị ban giám đốc một việc nữa‟.
(Tôi và chúng ta – Lưu Quang Vũ)
Từ xin ngỏ ý với người nào đó, mong muốn người ấy cho mình cái gì
hoặc làm cho điều gì, thể hiện sự khiêm tốn, lế phép, lịch sự....
Ví dụ : “Hôm ấy, bom Mỹ trút xuống một đoàn xe trở đạn. Chúng tôi
nấp ở trong hang, ngoài đỉnh đèo mù mịt bom lửa, có cả chất độc hóa học Mỹ
làm trụi cây lá.." (Tôi và chúng ta – Lưu Quang Vũ)
Đoạn văn trên là câu trần thuật, là lời kể lại của nhân vật. Đích ở lời là
miêu tả lại sự tình, thực hiện hành vi ở lời trực tiếp.
Sử dụng hành động ngôn ngữ trực tiếp sẽ hạn chế được hiện tượng mơ
hồ về nghĩa, song trong cuộc sống không phải lúc nào người ta cũng có thể
nói thẳng ra ý định của mình. Chính vì vậy người ta hay mượn hành vi ngôn
ngữ này để biểu đạt hiệu quả ở lời của một hành vi ngôn ngữ khác
1.1.3.2. Hành động ở lời gián tiếp
Trong thực tế giao tiếp, khi thực hiện một hành vi ngôn ngữ, không
phải khi nào ý định của người nói cũng trùng với những điều được nói ra, mà
nó nhằm hướng tới một điều khác, nhằm thực hiện một ý đồ khác, khi đó
chúng ta có hành vi ngôn ngữ gián tiếp.
Theo Searle „ Một hành vi tại lời được thực hiện gián tiếp qua một
hành vi tại lời khác sẽ được gọi là một hành vi ngôn ngữ gián tiếp‟ (Ngữ
dụng học, tập 1).
Còn theo Yule thì, „...Khi nào có một quan hệ gián tiếp giữa một cấu trúc
và một chức năng thì chúng ta có một hành vi ngôn ngữ gián tiếp‟ [46,55].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Labov và Fanshel thì quan niệm, „ Đại bộ phận các phát ngôn được
xem như là hiện thực đồng thời một số hành vi...Hội thoại không phải là một
chuỗi các phát ngôn kế tiếp, mà là ma trận của các phát ngôn và hành động
gắn bó với nhau trong một mạng những hiểu biết và phản ứng... trong hội
thoại, những người tham gia sử dụng ngôn ngữ để thuyết giải cho nhau ý
nghĩa của các sự kiện hiện hữu hay tiềm ẩn vây bọc chung quanh họ từ đó rút
ra những hệ quả cho những hành động đã qua hoặc sẽ tới của họ‟.
GS Nguyễn Đức Dân cho rằng : „ Một hành vi ngôn ngữ được gọi là
gián tiếp khi dạng thức ngôn ngữ của một hành vi tại lời không phản ánh điều
trực tiếp muốn nói‟.
Nói gián tiếp thực ra là một điều phổ biến trong ứng xử ngôn ngữ. Mọi
lúc mọi nơi, mọi người đều có thể sử dụng hành vi ngôn ngữ gián tiếp một
cách tự nhiên. Bởi thực tế cho thấy, với hành vi ngôn ngữ gián tiếp, „ người ta
có thể nói được nhiều hơn cái người ta đã nói ra ; hoặc tạo ra những hiệu
quả tu từ phong phú như khôi hài, châm biếm, giận dỗi... là phương thức che
đậy ý đồ cá nhân, tạo không khí hài hòa cho cuộc giao tiếp‟ [35, 2].
Tóm lại, một hành vi ngôn ngữ được sử dụng gián tiếp là một hành vi
trong đó người nói thực hiện một hành vi ở lời này nhưng lại nhằm cho người
nghe suy ra hiệu lực ở lời của một hành vi khác.
Muốn nhận biết được hiệu lực ở lời gián tiếp, người nghe phải nhận
biết được hiệu lực ở lời của hành vi ngôn ngữ trực tiếp và có thể căn cứ vào
ngữ cảnh để hiểu phát ngôn, tránh sự hiểu mơ hồ về nghĩa trong phát ngôn.
Ví dụ : „ Ông già : Ai rồi cũng thành đất, thành tro bụi cả thôi‟
„Hoàng Việt : Thành đất thành tro bụi...Nhưng cũng phải còn lại cái gì chứ ?
có những điều không thể chết ! Những con người từng sống đẹp, hữu ích phải
còn lại một chút gì của họ trong cuộc sống này...‟
(Tôi và chúng ta – Lưu Quang Vũ)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Đây là đoạn đối thoại giữa Hoàng Việt và ông già gác nghĩa trang trong
vở Tôi và chúng ta. Câu hỏi của Hoàng Việt với ông già không nhằm mục
đích để chờ đợi câu trả lời, hành vi ngôn ngữ gián tiếp của câu hỏi này là để
khẳng định, bộc lộ tâm trạng của người hỏi, cũng như một triết lý nhân sinh
của tác giả gửi vào trong nhân vật của mình là chết không phải là hết, những
người đã sống tốt, sống hữu ích, họ sẽ không bị lãng quên, họ sẽ vẫn còn sống
trong lòng những người khác nữa.
Ví dụ : „Sao ông lại tính nước ấy ! Rắc rối thật‟
(Hồn Trương ba da hàng thịt – Lưu Quang Vũ)
Đây là lời hỏi, khi dùng từ sao , lời hỏi muốn truy tìm nguyên nhân chứ
không phải tìm đích danh người hành động. Lời hỏi – cầu khiến chứa sao là
thể hiện một số hành động cụ thể như khuyên nhủ, đề nghị, yêu cầu..
Ví dụ :
„ Nhưng có thể thay thế được không ?Liệu có gì thay thế được ánh
sáng làm mắt anh không còn được nhìn thấy‟
(Nguồn sáng trong đời – Lưu Quang Vũ)
Đây là lời của một bức tượng hỏi Lê Chí - một nhà điêu khắc mù, là
câu cầu khiến tạo cho lời hỏi có tính lịch sự cao hơn, lời hỏi chứa ( có thể)
dùng để hỏi về khả năng có thể thực hiện hành động của tiếp ngôn, lời đáp là
một trong hai khả năng có thể hoặc không thể (tích cực hoặc tiêu cực). Khi
hỏi nhằm mục đích cầu khiến.
1.2. Hành động cầu khiến
1.2.1. Khái niệm về hành động cầu khiến
Đây là loại hành động yêu cầu người nghe thực hiện hành động của
mình nêu ra hoặc cầu khiến người nghe cho phép mình được thực hiện hành
động. Hành động này được giới chuyên môn gọi bằng nhiều thuật ngữ khác
nhau : cầu khiến, khuyến lệnh, điều khiển... mỗi thuật ngữ đều phản ánh được
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

một hoặc vài trong số các đặc trưng của nhóm : cầu khiến (mong muốn, áp
đặt) ; khuyến lệnh (gợi ý, bắt buộc) ; điều khiển (làm cho) người nghe thực
hiện một việc nào đó trong tương lai. Dưới đây là một số nhận xét của giới
nghiên cứu về hành động cầu khiến.
Theo Searle (1979) Hành động cầu khiến là „ những cố gắng của sp1
sao cho sp2 thực hiện một việc gì đó. Nó có thể là những cố gắng ở mức độ
thấp ví như khi ta gợi ý một ai đó làm việc gì, nhưng cũng có khi là những cố
gắng ở mức độ cao (cương quyết) như khi ta tỏ rõ là nhất thiết ai đó phải làm
một việc cụ thể nào đấy‟[ 3, 5].
Còn K. Back và M. Hanish cho rằng cầu khiến „biểu thị thái độ của
người nói đối với hành động trong tương lai của người nghe, đồng thời cũng
biểu thị một dự định ( khát vọng, niềm mong mỏi, nỗi mong ước) của người
nói rằng điều mình muốn nói hay muốn truyền đạt trong lúc nói phải được
xem như một lý do để sp2 thực hiện một hành động nào đó‟.[3, 5].
Một số tác giả khác như S.Evrin – Tripp (1976) và S.C Levinson
(1983) thì cầu khiến là „ hành động mà sp1 thực hiện nhằm buộc sp2 làm một
điều gì đó theo ý muốn của mình để đem lại lợi ích cho sp1 và thường gây
thiệt hại cho sp2, ví dụ như ra lệnh, yêu cầu, nhờ vả, sai bảo…‟ [18, 35].
Hành động cầu khiến là một kiểu hành động ngôn trung được thực hiện
bằng lời nói (sp1) nhằm cầu khiến người nghe (sp2) thực hiện hành động mà
người nói (chủ ngôn) mong muốn yêu cầu.
+ Các tiêu chí nhận diện hành động cầu khiến
Đào Thanh Lan cho rằng : Bối cảnh giao tiếp trực tiếp, trong đó cả ba
nhân tố : chủ ngôn (người nói), tiếp ngôn (người nghe), thời gian giao tiếp
trực tiếp tồn tại đồng thời là điều kiện để xuất hiện hành động cầu khiến.
Theo Searle, một hành động cầu khiến (gián tiếp) có thể nhận diện
thông qua việc phân tích các điều kiện thực hiện nó :
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- Nội dung mệnh đề : Hành động tương lai của S
1
(người nói/ viết, vai
trao) và S
2
(người nói/viết, vai nhận).
- Quy tắc chuẩn bị : S
2
có khả năng thực hiện P (nội dung cầu khiến),
S1 tin rằng S2 có khả năng làm.
- Quy tắc chân thành : S
1
muốn S
2
làm P.
- Quy tắc cơ bản: Cố gắng thực hiện P.
1.2.2. Các thành tố của hành động cầu khiến.
Xét về mặt hình thức hành động cầu khiến có thể thực hiện trực tiếp
bằng câu cầu khiến có hai loại ở dạng đầy đủ:
Dạng một: C
2
- A - V – B
Anh hãy về đi nhé.
Nội dung cầu khiến được chuyền tải bằng cấu trúc vị từ có chứa các
phương tiện tình thái như động từ tình thái, ngữ điệu…, trên mô hình này chỉ
xuất hiện hai thành tố: chủ thể tiếp nhận (C
2
) và vị từ cầu khiến V, đi kèm với
hai thành tố là phương tiện tình thái cầu khiến.
Dạng hai: C
1
- Đ
ck
- C
2
- V
Tôi yêu cầu các đồng chí giải tán.
Trong mô hình cầu khiến này có ba thành tố, ngoài C
2
và V, chủ thể
cầu khiến (C
1
) cũng xuất hiện cùng với động từ ngữ vi có ý nghĩa cầu khiến
Đ
ck
có vai trò biểu thị tình thái trong câu.
Các thành tố trong hai mô hình khác nhau đảm nhiệm chức vụ ngữ
pháp và biểu thị ý nghĩa cầu khiến khác nhau.
Khi so sánh hai dạng câu đầy đủ, ta nhận thấy câu cầu khiến dạng một
là câu cầu khiến không có tính ngôn hành. Câu cầu khiến dạng hai là câu cầu
khiến vừa có tính ngôn hành vừa có tính cầu khiến. Vì vậy chúng tôi sẽ đi vào
miêu tả các thành tố xuất hiện trong câu cầu khiến dạng hai.
+ Chủ thể cầu khiến (C
1
):
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Chủ thể cầu khiến bao giờ cũng có mặt ở ngôi thứ nhất, trong các cấu
trúc ngôn hành cầu khiến C
1
xuất hiện với chức năng ngữ pháp chủ ngữ ( đại
từ nhân xưng ở ngôi thứ nhất: tôi, chúng tôi, tao, chúng tao, tớ, bọn tớ,….,
danh từ chỉ quan hệ thân tộc: mẹ, con, cháu, anh, chị, em, thầy, cô…, các
danh từ riêng: Bình, Tú, Anh..) tuy nhiên chúng có thể bị tỉnh lược và nó
không làm ảnh hưởng đến nội dung của câu cầu khiến. Sự có mặt của C1
làm tăng tính áp đặt cho nội dung cầu khiến, nhấn mạnh vai trò của chủ thể
cầu khiến.
Ví dụ: a) Yêu cầu anh dừng xe lại.
b) Tôi yêu cầu anh dừng xe lại.
+ Vị từ Đck ( các động từ ngữ vi có ý nghĩa cầu khiến).
Theo PGS.TS Đào Thanh Lan thì có 15 động từ ngữ vi cầu khiến có
khả năng hoạt động trong mô hình cấu trúc cầu khiến dạng hai: ra lệnh, cấm,
cho, cho phép, yêu cầu, đề nghị, khuyên, nhờ, mời, chúc, cầu, xin, xin phép,
van, lạy [18, 67].
Cấm, theo Từ điển tiếng Việt [28] có các nghĩa như sau:
(1) Cho phép làm việc gì hoặc không cho phép tồn tại.
Ví dụ: Cấm họp chợ ở đây.
Cấm vứt rác.
(2) Không cho phép tự do qua lại hoặc đi vào khu vực nào đó.
Ví dụ: Ngăn sông cấm chợ.
- Ra lệnh, theo Từ điển tiếng Việt [28] có nghĩa là đưa ra mệnh lệnh, động từ
ra lệnh được dùng gần nghĩa với động từ yêu cầu và đề nghị.
Ví dụ: Tôi ra lệnh cho anh phải hoàn thành nhiệm vụ.
Tôi yêu cầu cho anh phải hoàn thành nhiệm vụ.
Tôi đề nghị anh phải hoàn thành nhiệm vụ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- Cho (cho phép) theo Từ điển tiếng Việt [28] có nghĩa là trao cho ai một cái
quyền gì đó. Trong một số trường hợp sử dụng động từ cho phép được dùng
gần nghĩa với động từ đồng ý và chấp nhận.
Ví dụ: Thầy cho phép con được cưới cô ấy.
- Yêu cầu theo Từ điển tiếng Việt [28] nghĩa là nêu ra điều gì đó với người
nào đó tỏ ý muốn người ấy làm, biết rằng đó là thuộc nhiệm vụ, trách nhiệm,
quyền hạn, khả năng của người ấy.
Ví dụ: Tôi yêu cầu anh đứng ra khỏi hàng.
- Đề nghị theo Từ điển tiếng Việt [28] có các nghĩa
(1) Đưa ra ý kiến về một việc nào đó để thỏa thuận, xem xét.
Ví dụ: Đề nghị đứng lên phát biểu.
(2) Gửi lên cấp trên có thẩm quyền những yêu cầu và mong được chấp
nhận, được giải quyết.
Ví dụ: Đề nghị Ban giám đốc xem xét.
(3) Từ dùng ở đầu câu dể nêu lên một yêu cầu, đòi hỏi phải làm theo.
Ví dụ: Đề nghị cả lớp im lặng.
- Khuyên theo Từ điển tiếng Việt [28] nghĩa là nói rõ thái độ ân cần cho
người khác biết điều mà mình cho người đó nên làm.
Ví dụ: Tôi khuyên anh nên để cô ấy đi.
- Nhờ theo Từ điển tiếng Việt [28]
(1) Yêu cầu người khác làm giúp việc gì.
Ví dụ: Tôi nhờ bạn gửi hộ lá thư.
(2) Hưởng sự giúp đỡ.
Ví dụ: Một người làm quan cả họ được nhờ.
- Mời theo Từ điển tiếng Việt [28] Tỏ ý mong muốn, yêu cầu ai đó làm việc gì
một cách lịch sự, trân trọng.
Ví dụ: Mời ông đi trước.

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Hành động cầu khiến trong ngôn ngữ kịch của Lưu Quang Vũ