Xem bản đẹp trên 123doc.vn

Dân số và tài nguyên môi trường



Chương 3.
Dân số và tài nguyên, Môi trường
3.1. Xu hướng phát triển dân số trên thế giới
3.1.1. Lịch sử gia tăng dân số của nhân loại
Tổ tiên loài người xuất hiện cách nay vài triệu năm với khoảng 125.000 người
và tập trung chủ yếu ở Châu Phi. Dân số thời kỳ này có tỷ lệ sinh 40‰ đến 50‰, tỷ
lệ tăng dân số thời kỳ này là 0,0004%.
Vào những năm 7000 - 5500 trước công nguyên, cuộc cách mạng nông nghiệp
nổ ra ở khu vực Trung Đông. Kết qu
ả của nó là tỷ lệ sinh tăng lên trong khi tỷ lệ
chết giảm đi nhờ nguồn thực phẩm ổn định. Nhìn chung dân số thế giới thời kỳ này
không ổn định do nông nghiệp còn chịu ảnh hưởng nhiều của thời tiết bất lợi, nhưng
vẫn có xu hướng tăng.
Đến giữa thế kỷ XVII, cùng với cuộc cách mạng nông ngiệp ở Châu Âu thì
cuộc cách mạng thươ
ng mại cũng trở thành động lực chính. Trồng trọt và chăn nuôi
phát triển, nạn đói bị đẩy lùi. Kết quả dân số thế giới tăng vọt đặc biệt ở Châu Âu
dân số là 144 triệu người. Châu Mỹ nhờ có sự di cư từ Châu Âu làm dân số tăng từ
4 triệu năm 1790 lên 23 triệu vào năm 1850. Châu Phi giai đoạn này ước chừng 100
triệu người.
Đến năm 1900, nhờ những ti
ến bộ về nông nghiệp, y tế, công nghiệp, giao
thông,… dẫn đến tỷ lệ chết ở Châu Âu giảm từ 22 - 24‰ dân/năm xuống 18 - 20‰
dân/năm
Cuối thế kỷ XIX, xuất hiện một giai đoạn tỷ lệ sinh ở Châu Âu giảm theo một
khuynh hướng khác (do tác động của nền công nghiệp phát triển), đánh dấu một tiến
trình dân số thế giới mới mà ta gọi là sự chuyển tiếp dân s
ố. Có nhiều phân tích
khác nhau về sự giảm tỷ lệ sinh ở Châu Âu, nhưng nhìn chung nguyên nhân chủ yếu
là do công nhiệp phát triển, hiện đại hóa nền nông nghiệp, đời sống được nâng cao
dẫn đến nhu cầu sinh đông con để lao động giảm, cùng lúc đó mức sống cao làm
xuất hiện trào lưu sống độc thân.
Quá trình chuyển tiếp dân số tiếp diễn và kéo dài sang thế kỷ XX. Tỷ lệ tăng
dân số bình quân của thế
giới 0,8% năm. Từ năm 1850 - 1950 dân số thế giới tăng
từ 1 tỷ lên 2,5 tỷ người. Trong quãng thời gian này dân số ở Châu Âu và Châu Phi
tăng lên 2 lần, Châu á tăng gần 2 lần, trong khi đó Châu Mỹ tăng 5 - 6 lần. Đến
những năm 1930 một vài nước Châu Âu tỷ lệ sinh giảm nhanh làm cho dân số có
dấu hiệu chửng lại. Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, điều kiện sống được cải


thiện, tỷ lệ sinh tăng nhanh chóng bù đắp những tổn thất về người trong chiến tranh.
Tình trạng này kéo dài đến những năm 1960. Hiện nay vấn đề gia tăng dân số ở các
nước kém phát triển và đang phát triển tạo nên mối đe dọa bùng nổ dân số ở thế kỷ
XXI nếu không có những giải pháp hữu hiệu.
Bảng 3.1. Sự gia tăng dân số qua các thời kỳ
Thời kỳ Số dân
(người)
Tỉ suất gia tăng
dân số (%)
Thời gian tăng
gấp đôi (năm)
8000TCN 5 triệu
1 sau CN 300 triệu 0.96
1650 500 triệu 0.96
1750 728 triệu 0.04 1500 năm
1930 2 tỉ 0.05 200 năm
1950 2.5 tỉ 80 năm
1975 4 tỉ
1995 6 tỉ 2 45 năm
2000 7 tỉ 1.7 35 năm
2050 11 tỉ

3.1.2. Xu hướng gia tăng dân số thế giới
Dân số thế giới là 5 triệu người vào thời điểm 8000 năm trước công nguyên,
đến công nguyên dân số thế giới là 200 - 300 triệu người, năm 1650 dân số thế giới
là 500 triệu người và gấp đôi vào năm 1850 đạt 1 tỷ người, vào năm 1830 dân số
thế giới là 2 tỷ người, vào năm 1975 đã là 4 tỷ người và đến nay dân số thế giới đã
v
ượt qua con số 6 tỷ người.

Bảng 3.2. Sự phát triển dân số thế giới
Mức gia tăng trung bình năm
Năm
Số dân
(triệu người)
Tuyệt đối (triệu
người)
Tương đối (triệu
người)
1000
1500
1650
1750
1800
1850
1900
1920
1940
1950
1960
288
463
545
728
911
1181
1647
1811
2265
2508
3010
-
0,3
0,7
1,8
3,7
5,4
8,7
9,5
22,5
25,6
50,2
-
0,8
1,4
2,8
4,5
5,2
6,2
5,5
11,0
10,8
18,2


1970
1980
1990
1995
3632
4415
5292
5716
62,2
78,3
78,7
84,8
18,7
19,4
18,1
20,0

Bảng 3.3. Khoảng thời gian số dân tăng gấp đôi và khoảng thời gian dân số tăng
thêm được 1 tỉ người của thế giới
Năm 1820 1927 1959 1975 1987 1999
Số dân thế giới
( tỉ người )
1 2 3 4 5 6
Thời gian số dân thêm 1
tỉ người (năm)
107 32 16 12 12
Thời gian dân số tăng
gấp đôi (năm)
107 48
D©n sè thÕ giíi 1950-2050
N¨m
D©n sè (tØ ng−êi)

Hình 3.1. Dân số thế giới giai đoạn 1950-2050
Tính trung bình cứ 1500 năm thế giới có một đợt bùng nổ dân số (dân số tăng
lên gấp đôi). Càng về sau khoảng thời gian giữa các lần bùng nổ dân số càng ngắn
lại. Từ 500 triệu người dân số tăng lên 1 tỷ mất 200 năm, từ 1 tỷ lên 2 tỷ người mất
80 năm và từ 2 tỷ lên 4 tỷ mất 45 năm, theo dự đoán vào năm 2011 dân s
ố thế giới
sẽ là 8 tỷ người.
Theo thống kê năm 2004, hiện nay mỗi năm dân số thế giới tăng 73.207.503
người, mỗi tháng tăng 6.100.625 người, mỗi tuần tăng 1.400.147 người, mỗi ngày
tăng 200.021 người, mỗi giờ tăng 8.334 người, mỗi phút tăng 139 người và mỗi
giây tăng 2,3 người.
Liên Hiệp Quốc đã dự đoán dân số thế giới đến năm 2050, sẽ tă
ng theo 3 kịch
bản sau: Kịch bản thứ nhất, dân số thế giới sẽ là 7,9 tỷ người; kịch bản thứ hai sẽ là
9,8 tỷ người và kịch bản thứ ba sẽ là 11,9 tỷ người.


Dân số thế giới đạt mức nào tuỳ thuộc vào sự cam kết của cộng đồng thế giới
3.2. Mối quan hệ giữa dân số và tài nguyên - môi trường
Dân số, tài nguyên và môi trường có mối quan hệ chặt chẽ và tác động lẫn nhau.
Mỗi yếu tố đều có ảnh hưởng và chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố khác.
3.2.1. Dân số và tài nguyên đất
Việc suy giảm giá trị đất hiện nay là vấn đề
toàn cầu, nhưng nó trở nên bức xúc
hơn ở các nước đang phát triển do sức ép về dân số và kỹ thuật canh tác không phù
hợp, khai thác quá sức phục hồi. Hàng năm trên thế giới có gần 70.000 km2 đất bị
hoang mạc hoá do sự gia tăng dân số. Diện tích đất canh tác vì thế bị thu hẹp, kinh
tế nông nghiệp trở nên khó khăn hơn. Hoang mạc hoá hiện đang đe doạ 1/3 diện
tích trái đất, ảnh hưởng đờ
i sống ít nhất 850 triệu người. Một diện tích lớn đất canh
tác bị nhiễm mặn không canh tác được một phần cũng do tác động gián tiếp của sự
gia tăng dân số. ở Việt Nam từ năm 1978 đến nay, 130.000 ha bị lấy cho thủy lợi,
63.000 ha cho phát triển giao thông, 21 ha cho các khu công nghiệp.
3.2.2. Dân số và tài nguyên rừng
Dân số tăng dẫn đến thu hẹp diện tích rừng do khai thác gỗ, phá rừng làm rẫy,
mở đường giao thông, tàn phá h
ệ sinh thái,... Rừng nhiệt đới trên thế giới mỗi năm
bị tàn phá 11 triệu ha và 10 triệu ha rừng khác. Tám mươi phần trăm diện tích rừng
hiện nay bị tàn phá bắt nguồn từ việc gia tăng dân số. Hậu quả là 26 tỷ tấn đất bề
mặt bị rửa bị trôi hàng năm, thiên tai lũ lụt xảy ra thường xuyên và khốc liệt hơn.
ở Việt Nam theo ước tính cứ tăng 1% dân số, thì co 2,5% r
ừng bị mất đi.
3.2.3. Dân số và tài nguyên nước
Dân số tăng làm giảm bề mặt ao, hồ và sông. Làm ô nhiễm các nguồn nước do
chất thải, chất độc hóa học trong các hoạt động sản xuất của con người. Làm thay
đổi chế độ thủy văn, dòng chảy sông suối do phá rừng và các công trình xây dựng.
Theo UNESCO năm 1985 trữ lượng nước sạch trên đầu người là 33.000
m3/người/năm, nhưng hiện nay giảm xuống còn 8.500 m3/ng
ười/năm.
3.2.4. Dân số và tài nguyên khí hậu
Dân số tăng ở các nước phát triển và đang phát triển chịu trách nhiệm 2/3 lượng
khí CO2 trên toàn cầu. Môi trường không khí tại các thành phố và các khu công
nghiệp lớn ngày càng bị ô nhiễm nghiêm trọng. Dẫn đến khí hậu toàn cầu bị biến
đổi theo hướng nóng dần lên gây ra những hậu quả nghiêm trọng về môi trường.
Như vậy, rõ ràng rằng dân số tăng sẽ gây ra nhiều sức ép đối vớ
i các vấn đề
tài nguyên và môi trường. Ngược lại, khi tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, môi
trường suy thoái sẽ tác động tiêu cực đến sự tồn tại và phát triển của xã hội loài


người. Chính vì vậy, loài người chúng ta cần sớm nhận thức rõ điều này để điều
chỉnh sự gia tăng dân số, nhằm phát triển một xã hội bền vững.
3.3. Sự gia tăng dân số và các giải pháp nhằm hạn chế sự gia tăng dân số ở Việt
Nam
3.3.1. Sự gia tăng dân số Việt Nam
Việt Nam là nước đông dân, 79,707 triệu người (2002), đứng hàng thứ 14 so
với 220 quốc gia trên th
ế giới và đứng hàng thứ 2 trong 10 nước Đông Nam á, trong
khi về mặt diện tích ta chỉ đứng hàng thứ 60 trong tổng số hơn 200 quốc gia (bảng
3.4). Mật độ dân cư năm 1979 là 160 người/km2, 1999 là 231 người/km2, thuộc
nước có mật độ dân số cao, vượt xa trung bình trên thế giới và nhiều nước trong khu
vực, gấp 2 lần mật độ trung bình Đông Nam á.
Bảng 3.4. Dân số và mật độ dân các nước đông dân trên thế giới
Nước Dân số
106 người
(2002)
Mật độ
người /km2
(1999)
Nước Dân số
10
6

người
Mật độ người
/km2
(1999)
Trung Quốc
ấn Độ
Mỹ
Inđônêxia
Brazin
Nga
Pakistan
Bangladesh
Nhật
Nigiêria
1.280,71
1.049,46
287,494
216,983
173,816
143,524
143,481
133,603
127,378
129,935
131
300
28
110
20
9
184
873
335
183
Mêhicô
Đức
Philipin
Việt Nam
Ai Cập
Iran
Ethiôpia
Thổ
Thái Lan
Anh
101,743
82,406
80,025
79,707
71,244
68,554
67,673
67,264
62,626
60,224
51
830

831



180

Nguồn: Bảo vệ Môi trường số 38, 7/2002.
Trước đây dân số Việt Nam tăng rất chậm. Thời Hai Bà Trưng (đầu CN) dân số
Việt Nam khoảng 1 triệu người, đầu thế kỷ XIX là 4,3 triệu và đầu thế kỷ XX là 13
triệu người. Gia tăng dân số Việt Nam tăng nhịp độ từ nửa cuối thế kỷ XX, đặc biệt
là trong giai đoạn những năm 1950 - 1980 (Bảng 3.5).
Bảng 3.5. Gia tăng dân số Việt Nam
Năm
Số dân
106 người
Tỷ lệ
tăng
(%)
Năm
Số dân
106 người
Tỷ lệ
tăng
(%)
1802
1901
1951
1960
1970
1975
4,3
13
23
35
41,0
47,6
-
1,9
0,5
4
3,2
3,2
1979
1989
1999
2001
2010
2040
52,7
64,4
76,3
79,2
90,0
100,0
2,5
2,1
1,7
1,7