LÝ THUYẾT VỀ LIÊN KẾT PHỐI TRÍ

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu LÝ THUYẾT VỀ LIÊN KẾT PHỐI TRÍ

http://www.ebook.edu.vn

CHƯƠNG II: LÝ THUYẾT VỀ LIÊN KẾT PHỐI TRÍ
Lý thuyết phối trí của Werner với quan điểm hoá trị phụ đã cho chúng ta một cách giải
thích thống nhất về sự tồn tại của phức chất, như [Co(NH
3
)
6
]Cl
3
. Trên cơ sở của thuyết này,
thuyết là nền tản của hóa học các hợp chất phối trí ngày nay, ta có thể giải thích tính chất,
hóa lập thể của những chất loại tương tự. Vì lý thuyết của Werner đã được nêu lên 20 năm
trước khi xuất hiện khái niệm về cấu tạo điện tử của nguyên tử nên thuyết đó không thể mô
tả dưới hình thức hiện đại, b
ản chất của liên kết phụ, hay là liên kết phối trí như chúng ta
thường gọi. Để mô tả bản chất của liên kết trong phức chất, ngày nay người ta sử dụng rộng
rãi 3 thuyết:
⎯ Phương pháp liên kết hoá trị (VB)
⎯ Thuyết trường tinh thể tĩnh điện
⎯ Thuyết quỹ đạo phân tử (MO)
Trước hết cần nên nhớ lại những đóng góp của Lewis và Sidwick cho lý thuyế
t liên kết
hoá học.
II.1. LIÊN KẾT HAI ĐIỆN TỬ
Năm 1916, giáo sư hoá học của trường Đại học Tổng hợp Canifornia, Lewis đã phát
biểu tại Berkle: “Liên kết giữa hai nguyên tử A và B được thực hiện bằng đôi điện tử dùng
chung của hai nguyên tử. Thường mỗi nguyên tử góp một điện tử vào đôi điện tử dùng
chung”. Trên cơ sở của những khái niệm đó, Lewis đã mô tả các phân tử CH
4
và NH
3
như
sau:

Ngày nay người ta gọi phương pháp mô tả đó là phương pháp biểu đồ phân tử Lewis.
Biểu đồ Lewis cho chúng ta thấy rõ rằng, những phân tử NH
4
+
và NH
3
giống nhau ở
điểm là trong những hợp chất này có 2 điện tử (đôi điện tử phân bố) liên kết với mỗi nguyên
tử hydro còn đối với các nguyên tử C, N có 8 điện tử. Sự khác nhau cơ bản nhất, quan trọng
nhất giữa 2 hợp chất này là ở nguyên tử Nitơ còn một đôi điện tử không phân chia cho
nguyên tử hydro. Chính vì vậy mà phân tử ammoniac có khả năng phản ứ
ng, nó cho đôi
điện tử tự do của mình để dùng chung với bất kỳ một nguyên tử nào khác. Liên kết này
được hình thành cũng là do một đôi điện tử nghĩa là cũng là liên kết cộng hoá trị nhưng vì
cả hai điện tử đều do nguyên tử nitơ cung cấp nên người ta gọi loại liên kết này là liên kết
cộng hợp hoá trị phối trí.
Phản ứng của NH
3
với các acid tạo thành các muối amoni (1) dẫn đến liên kết cộng hóa
trị phối trí.

H
+
+
N
H
H
H
N
H
H
H
H
+
(2.1)
Song, 4 liên kết trong NH
4
+
đều tương đương. Điều đó chứng tỏ rằng sự khác nhau giữa
liên kết cộng hóa trị thường và liên kết cộng hóa trị phối trí không đáng kể. Phân tử
H
H
:
:
:
:
H
H
C
H
:
:
:
:
H
H
N

http://www.ebook.edu.vn

ammoniac cũng có thể cho đôi diện tử tự do của mình để dùng chung với những ion hoặc
phân tử khác. Nếu ion kim loại thay thế ion hydro thì hình thành các phức anion kim loại
(Phương trình (2.2),(2.4), vì những phản ứng này chủ yếu xảy ra trong dung dịch nước nên
nói một cách chính xác hơn là những ion kim loại đầu tiên tồn tại trong dung dịch nước
dưới dạng phức nước (phức aqua) và những phân tử nước phối trí bị thay thế bởi nhữ
ng
phân tử ammoniac (phương trình (2.5)(2.8)).

Ag
+
+
N
H
H
H
N
H
H
Ag
H
+
+
NH
3
N
H
H
HAg
N
H
H
H
+
(2.2)

Cu
++
+
4NH
3
H
3
N
NH
3
NH
3
NH
3
Cu
++
(2.3)

Ni
++
+
6
NH
3
H
3
N
NH
3
NH
3
NH
3
Ni
++
H
3
N
H
3
N
(2.4)

[] [ ]
OHNHHNHOHH
2332
::: +⇔+
++
(2.5)

()
[]
( )
[ ]
OHNHAgNHOHAg
2
2
33
2
2
2::2: +⇔+
++
(2.6)

()
[]
( )
[ ]
OHNHCuNHOHCu
2
2
4
33
2
2
2
4::4 +⇔+
+
(2.7)

()
[]
( )
[ ]
OHNHNiNHOHNi
2
2
6
33
2
6
2
6:6: +⇔+
++
(2.8)
Những phản ứng tương tự, theo Lewis là những phản ứng acid baz. Theo Lewis acid là
những chất, những phân tử có khả năng liên kết đôi điện tử (chất nhận), còn baz là những
chất có khả năng cho điện tử (chất cho). Kết quả là, phản ứng acid – baz dẫn đến sự tạo
thành những liên kết phối trí theo sơ đồ:
A + :B → A:B (2.9)
acid baz hợp chất
(chất cho) (chấ
t nhận) phối trí
Thuyết của Lewis tổng quát hơn thuyết của Arrenius. Theo thuyết của Lewis thì những
hợp chất như BF
3
, AlCl
3
, SO
3
và SiF
4
cũng là những acid vì đều có khả năng nhận điện tử.
Những hợp chất loại F
3
BNH
3
và C
5
H
5
NSO
3
thường gọi là những sản phẩm cộng hợp, chúng
cũng là những hợp chất phối trí.

FB
F
F
N
H
H
H
FB
F
F
N
H
H
H
+
(2.10)
http://www.ebook.edu.vn


AlCl
3
+
Cl
-
AlCl
4
-
(2.11)

SO
3
+
C
5
H
5
N C
5
H
5
N
SO
3
(2.12)

SiF
4
+
2
F
-
SiF
6
2
-
(2.13)
Những phối tử cho đôi điện tử của mình để dùng chung với những kim loại và như vậy
theo Lewis chúng chính là những baz. Ta có thể nêu lên những phân tử H
2
O:, NH
3
:,
(C
2
H
5
)
3
P:, :CO và :NH
2
CH
2
CH
2
NH
2
và những ion :Cl:, :CN, :OH, :NO
2


NCH
2
CH
2
N
CH
2
COO
CH
2
COO
OOCCH
2
OOCCH
2
4
-
(2.14)
Rõ ràng rằng EDTA là những phối tử 2 và 6 răng. Nguyên tử có số đôi điện tử không
phân chia lớn hơn một có thể dùng là cầu nguyên tử

Pt
(C
2
H
5
)
3
P
Pt
Cl
Cl
Cl
Cl
P(C
2
H
5
)
3
(2.15)
II.2. NGUYÊN TỬ HỮU HIỆU
Những khí trơ (He, Ne, Ar, Kr, Xe, và Ru) là những chất điển hình không có khả năng
phản ứng, chỉ mới gần đây người ta mới điều chế được một số nguyên tử đó. Đã từ lâu
người ta nhận xét rằng, những hợp chất trong đó mỗi nguyên tử bằng cách thay thế đôi điện
tử chung với các nguyên tố khác để được bao quanh mình một số điệ
n tử bằng số điện tử
trong nguyên tử khí trơ là những hợp chất rất bền vững, giáo sư trường tổng hợp Oxford là
Sidwick đã mang khái niệm đó vào lĩnh vực phức của kim loại. Ông ta khẳng định rằng, ion
kim loại trung tâm sẽ được vây quanh mình một số phối tử sao cho số điện tử chung trong
nguyên tử kim loại đạt tới như trong nguyên tử khí trơ. Số
điện tử chung đó trong nguyên tử
chất tạo phức kim loại được gọi là số nguyên tử hữu hiệu. Ví dụ số nguyên tử hữu hiệu của
Co(III) trong [Co(NH
3
)
6
]
3+
dễ dàng tính được như sau:
Co có số nguyên tử bằng 27, có 27 điện tử
Co (III) có 27 – 3 = 24 điện tử
(NH
3
) có 2*6 = 12 điện tử được dùng chung
Vậy số nguyên tử hữu hiệu của Co(III) trong phức (Co(NH
3
)
6
)
3+
bằng 24 + 12 = 36 điện
tử
Số nguyên tử hữu hiệu của nhiều phức khác được xác định bằng cách đó, trong nhiều
trường hợp bằng số nguyên tử khí trơ. Nhưng quy luật đó cũng có nhiều ngoại lệ. Ví dụ như
đối với phức [Ag(NH
3
)
6
]
+
và [Ni(en)
3
]
3+
thì số nguyên tử hữu hiệu bằng 50 và 38. Nếu số
nguyên tử hưu hiệu của kim loại trung tâm luôn luôn chính xác bằng số nguyên tử của khí
trơ thì có thể biết được số phối trí của ion kim loại trong tất cả mọi phức.
Loại hợp chất thường tuân theo quy luật số nguyên tử hữu hiệu là những hợp chất
carbonyl của kim loại và những dẫn xuất của nó. Nhờ quy luậ
t này có thể xác định chính
http://www.ebook.edu.vn

xác số nhóm CO trong phân tử những carbonyl đơn giản nhất cũng như có thể dự đoán
những hợp chất này có thể tồn tại dưới dạng những monomer hay không. Ví dụ như số
nguyên tử hiệu đối với các kim loại trong những hợp chất Ni(CO)
4
,Fe(CO)
5
, Fe(CO)
4
Cl
2
,
Mn(CO)
5
Br, CoNO(CO)
3
, và Fe(NO)
2
(CO)
2
đều bằng 36. Để tính số nguyên tử hữu hiệu
trong các hệ này có thể công nhận một cách thuận lợi là CO, Cl
-
, Br
-
cho hai nguyên tử để
tạo thành liên kết còn NO thì cho 3 điện tử.
Công thức: (CO)
5
Mn-Mn(CO)
5
là công thức đơn giản nhất trong số những công thức có
thể có của carbonyl mangan nếu công nhận mỗi nguyên tử cần có số nguyên tử hữu hiệu
bằng 36.
Số điện tử của mỗi nguyên tử Mn = 25
Số điện tử của 5 nhóm (:CO) = 10
Số điện tử của liên kết Mn-Mn = 1
Tổng cộng là 36
Nguyên tử Mn khi tạo liên kết với nguyên tử Mn khác có thể nhậ
n một điện tử. Khi đó
mỗi nguyên tử kim loại góp một điện tử để tạo liên kết và như vậy mỗi nguyên tử có chung
với nguyên tử khác 2 điện tử.
II.3. CẤU TẠO ĐIỆN TỬ CỦA NGUYÊN TỬ
Trước khi bàn luận về những vấn đề lý thuyết liên kết, cần thiết phải nêu lên một cách
ngắn gọn cấu tạo điện tử của nguyên tử. Những điện tử trong nguyên tử lần lượt chiếm các
mức năng lượng. Trên mức năng lượng đầu tiên có thể có nhiều nhất 2 điện tử, trên mức thứ
hai là 8, trên mức thứ 3 là 18 và trên mức thứ tư
là 32. Những mức năng lượng chính từ 1
đến 7 chia ra làm những mức năng lượng phụ: s, p, d, f. Những điện tử lần lượt chiếm các
mức năng lượng phụ chứa đủ điện tử có năng lượng thấp. Trong tất cả các bàn luận sau này
chúng ta giả thiết rằng điện tử sẽ ở trên mức năng lượng thấp nhất.
Trong sơ đồ mứ
c năng lượng (hình 2.1) rõ ràng rằng trong mỗi mức năng lượng chính,
mức năng lượng phụ s có năng lượng thấp hơn mức năng lượng phụ p, mức năng lượng phụ
p thấp hơn mức năng lượng phụ d và cuối cùng mức năng lượng phụ d thấp hơn mức năng
lượng phụ f. Sơ đồ cũng chỉ ra rằng mức năng lượng phụ
3d có năng lượng cao hơn mức
năng lượng phụ 4s và mức năng lượng phụ 4f có năng lượng cao hơn mức năng lượng phụ
6s. Như vậy mức năng lượng phụ của một mức năng lượng chính có thể có giá trị năng
lượng cao hơn mức năng lượng phụ thấp của mức năng lượng chính tiếp theo.
Mặc dù rằng giá trị của m
ức năng lượng phụ của một mức năng lượng chính luôn luôn
phân bố theo trật tự sau: s<p<d>f, năng lượng tương đối của chúng trong các mức năng
lượng chính khác nhau còn chiệu ảnh hưởng của sự bao quanh của nguyên tử đang xét và
phụ thuộc rất nhiều vào số nguyên tử của nó. Ví dụ như trong nguyên tử Kali mức năng
lượng phụ 3d cao hơn 4s. Trong nguyên tử Scandi năng lượng của các mức phụ
3d và 4s
bằng nhau và trong nguyên tử kẽm mức năng lượng phụ 4s lại cao hơn 3d. Để hình dung
một cách gần đúng các cấu hình điện tử của nguyên tử ta có thể sử dụng sơ đồ đã dẫn ra ở
hình 2.1.
http://www.ebook.edu.vn


Hình 2.1: Sơ đồ mức năng lượng của nguyên tử
Trên hình 2.1, quỹ đạo được mô tả bằng các vòng tròn nhỏ. Số quỹ đạo của mỗi mức
năng lượng phụ tương ứng như sau: s=1, p=3, d=5, f=7. Trên mỗi quỹ đạo có thể có tối đa là
2 điện tử và như vậy số điện tử cực đại của s là 2, của p là 6, của d là 10 và của f là 14. Điệ
n
tử sắp xếp vào mỗi mức năng lượng phụ theo nguyên tắc Hund. Theo qui tắc này, điện tử
phải sắp xếp vào các quỹ đạo của cùng một mức năng lượng phụ như thế nào đó để có số
điện tử không ghép đôi tối đa. Điều đó có nghĩa là điện tử lần lượt được sắp xếp vào các quỹ
đạo tr
ống, bởi vì chúng đẩy nhau và có xu thế nằm trên những quỹ đạo khác nhau sao cho
càng cách xa càng tốt có thể diễn tả cấu trúc điện tử của N, Ti và Mn như trên hình 2.2.

Hình 2.2: Cấu tạo điện tử của các nguyên tử N, Ti, Mn
Những điện tử của phức phụ p của nguyên tử Nitơ và những điện tử của mức phụ d của
các nguyên tử Ti và Mn không ghép đôi không cần thiết phải vi
ết tất cả các mức năng lượng
phụ như trên hình vẽ. Thường người ta chỉ nêu lên những điện tử ở lớp ngoài vỏ khí trơ
(những điện tử hóa trị) bởi vì chính chúng tham gia vào sự tạo thành những liên kết hóa học.
Cuối cùng cần nhận xét rằng: Sau này để tiện lợi ta sắp xếp mức phụ 3d trước 4s, 4d và 4f
trước 5s…
Sau khi nghiên cứu cấu tạo đi
ện tử của nguyên tử chúng ta cần xét cấu tạo điện tử của
ion. Nói chung khi tạo thành những ion dương, điện tử hóa trị bị tách ra khỏi quỹ đạo
nguyên tử ứng với năng lượng cao nhất. Trong trường hợp của những kim loại chuyển tiếp,
những điện tử s ngoài có năng lượng cao nhất và do đó nguyên tử mất những điện tử này
trước tiên. Vì vậy có thể hình dung cấu tạo điện tử của Ti
3+
và Mn
2+
như hình 2.3.
2s
2
p
3s
3
p
4s
3
d
4
p
5s
4
d
5
p
6s
4f
5
d
6
p
7s
5f
6
d
Năng lượng
1s
1s 2s 2p 3s 3p 3d 4s
N
Ti
Mn
http://www.ebook.edu.vn


Hình 2.3: Cấu tạo điện tử của những ion Ti
3+
và Mn
2+

Tiếp theo cần phải biết dạng quỹ đạo điện tử. Người ta hiểu hình dạng quỹ đạo là mô
hình hình học vùng không gian có xác xuất tìm thấy điện tử lớn nhất trên quỹ đạo đó.
Chúng ta giới hạn ở những quỹ đạo s, p,d bởi vì chúng thường tham gia vào sự tạo thành
liên kết. Chỉ ở các nguyên tố chuyển tiếp (các nguyên tố đất hiếm và actinide) các quỹ đạo f
mớ
i tham gia vào sự tạo thành liên kết điện tử. Quỹ đạo s có hình dạng đối xứng “cầu”
(hình 2.4), quỹ đạo p có hình dạng hình “quả tạ” hướng theo một trong ba trục tọa độ. Quỹ
đạo p
x
hướng dọc theo trục x, quỹ đạo p
y
hướng dọc theo trục y, quỹ đạo p
z
hướng dọc theo
trục z (hình 2.5). Bốn trong số 5 quỹ đạo d có dạng hình “hoa thị” và một có hình “quả tạ”
và có vành bao quanh ở trung tâm. Ba quỹ đạo “hoa thị” d
xy
, d
xz
, d
yz
hướng theo những mặt
phẳng xy, xz, yz, chúng được phân bố giữa hai trục xác định mặt phẳng. Quỹ đạo thứ tư
22
x-y
d
hướng theo mặt phẳng xy dọc theo các trục x và y.


1s 2s 2p 3s 3p 3d 4s
Ti
3+
Mn
2+
y
x
Hình 2.4: Hình d
ạng không gian của quỹ đạo s
z
z
y
z
y
y
z
x
P
P
P
Hình 2.5: Hình dạng không gian của quỹ đạo p.
http://www.ebook.edu.vn

II.4. PHƯƠNG PHÁP LIÊN KẾT HÓA TRỊ (VB)
Phương pháp liên kêt hóa trị đã được giáo sư Pauling (Học viện Kỹ thuật ở California)
phát triển và nêu lên một cách dễ hiểu trong quyển sách của mình “Bản chất của liên kết hóa
học”. Ngoài Marie Cuirie, Pauling là người duy nhất 2 lần được giải thưởng Nobel (một lần
về hóa học năm 1954, một lần về hòa bình năm 1962). Quan điểm của Pauling đã ảnh
hưởng rất lớn đến tất cả mọi l
ĩnh vực của hóa học. Lý thuyết cộng hóa trị của ông đã có khả
năng thống nhất những quan điểm của các nhà hóa học và do đó được phổ biến rộng rãi.
Nhờ thuyết này, có thể giải thích tốt cấu tạo và từ tính của phức kim loại. Lý thuyết này có
thể giải thích cả những tính chất khác của các hợp chất phối trí ví dụ như quang phổ hấp thụ
nhưng dường như bằng những lý thuyết khác có thể làm những việc này dễ dàng hơn. Do
đó, trong những năm gần đây những nhà bác học nghiên cứu vấn đề hóa học của các hợp
chất phối trí thích thú lý thuyết trường tinh thể, trường phối tử và lý thuyết quỹ đạo phân tử
hơn, Chúng ta sẽ chủ yếu nghiên cứu các lý thuyết này.
Trước hết cần nghiên cứu xem phương pháp liên kết cộ
ng hóa trị đã mô tả sự tạo thành
các phức chất [CoF
6
]
3-
và [Co(NH
3
)
6
]
3+
như thế nào và so sánh với những quan điểm của lý
thuyết trường tinh thể và lý thuyết quỹ đạo phân tử mà chúng ta sẽ xét tới sau đây. Đầu tiên
cần nêu lên rằng [CoF
6
]
3-
chứa 4 điện tử không ghép đôi trong khi đó thì ở [Co(NH
3
)
6
]
3+
tất
cả các điện tử đã ghép đôi. Mỗi phối tử (theo Lewis là baz) cho một đôi điện tử để tạo liên
kết cộng hóa trị phối trí. Theo phương pháp liên kết cộng hóa trị, cấu tạo điện tử của các
phức trên được minh họa ở hình 2.6. Liên kết trong trường hợp này là liên kết cộng hóa trị.
Những tổ hợp tương ứng những quỹ
đạo nguyên tử của kim loại pha hòa vào nhau và tạo
thành dạng quỹ đạo mới gọi là quỹ đạo lai hóa. Những quỹ đạo này tạo thành những liên kết
cộng hóa trị bền hơn giữa kim loại và phối tử.

Trong 6 phối tử phối trí, những quỹ đạo lai hóa hình thành do sự pha hòa những quỹ đạo
nguyên tử s, px, py, pz, dx
2
-y
2
và dz
2
. Sáu quỹ đạo lai hóa hình thành sp
3
d
2
hướng tới những
đỉnh của bát diện. Ta nhận thấy rằng đối với phức [CoF
6
]
3-
những quỹ đạo d cũng cùng có
mức năng lượng chính như quỹ đạo s và p. Phức loại ns np
3
nd
2
gọi là phức quỹ đạo ngoài
bởi vì những quỹ đạo d “ngoài” tham gia vào sự tạo phức. Mặt khác, những quỹ đạo d có
chức mức năng lượng chính thấp hơn quỹ đạo s và p tham gia vào sự tạo phức
[Co(NH
3
)
6
]
3+
. Những phức như (n-1)d
2
ns np
3
được gọi là phức quỹ đạo trong bởi vì những
quỹ đạo d trong đã tham gia vào sự tạo thành chúng.
II.5. LÝ THUYẾT VỀ TRƯỜNG TINH THỂ
Phương pháp liên kết hóa trị và thuyết trường tinh thể tĩnh điện khác nhau về bản chất.
Phương pháp liên kết hóa trị xuất phát từ giả thuyết liên kết phối trí là cộng hóa trị còn lý
thuyết tĩnh điện thì hoàn toàn bác bỏ đặc tính cộng hóa trị của liên kết và giả thuyết rằng
d
xy
d
xz
d
yz

d
x2
-
y2
d
z2

NH
3
NH
3
3d
F
-
NH
3
4s
F
-
F
-
F
-
NH
3
NH
3
NH
3
NH
3
4p 4d
F
-
F
-


()
[]
−3
6
3
NHCo


Hình 2.6: Sự tạo phức
[]
−3
6
CoF
và [Co(NH
3
)
6
]
3-
theo quan điểm của phương pháp
liê kếthó tị
http://www.ebook.edu.vn

liên kết giữa ion kim loại và phối tử là hoàn toàn ion. Có thể tính toán năng lượng của liên
kết phối trí khi ta sử dụng những phương trình cổ điển của thế năng, có kể tới lực hút và lực
đẩy giữa những hạt nhân tích điện.
Năng lượng liên kết = q
1
q
2
/r (2.16)
Trong phương trình (2.16), q
1
và q
2
là những điện tích của những ion tương tác, r là
khoảng cách giữa những trung tâm của những ion. Người ta sử dụng phương trình tương tự
để mô tả cả những tương tác của phân tử phân cực không tích điện với ion. Phép gần đúng
đó cho những kết quả phù hợp khá tốt với những giá trị năng lượng liên kết tìm được bằng
thực nghiệm đối với những ph
ức của những kim loại không chuyển tiếp. Đối với phức của
kim loại chuyển tiếp những giá trị tính toán trước thường quá nhỏ. Sự không tương ứng đó
sẽ được bổ chính lại một cách đáng kể nếu chú ý tới quỹ đạo của những điện tử d và giả
thuyết về ảnh hưởng của phối tử lên năng lượng tương
đối của những quỹ đạo d.
Năm 1930, lần đầu tiên những nhà vật lý (Beta và Vanflek) đã hoàn thiện lý thuyết tĩnh
điện và sử dụng để giải thích màu và từ tính của các muối tinh thể. Lý thuyết này được gọi
là lý thuyết trường tinh thể. Mặc dù lý thuyết này nêu lên trong cùng thời gian hoặc là sớm
hơn một chút so với phương pháp liên kết hóa trị nhưng 20 năm sau đó mới được các nhà
hóa học biết tớ
i và sử dụng. Nguyên nhân có thể là do thuyết trường tinh thể đã được viết
cho các nhà vật lý còn phương pháp liên kết hóa trị thì lại cho một quan niệm khá rõ rằng về
liên kết giữa các nguyên tử.
Năm 1951, một số nhà hóa học lý thuyết đã sử dụng thuyết trường tinh thể một cách độc
lập với nhau để giải thích phổ của phức những kim loại chuyển tiếp. Vì phương pháp đó tỏ

ra có hiệu quả nên ngay lập tức hàng loạt công trình nghiên cứu đã được tiếp tục. Người ta
đã làm sáng tỏ rằng thuyết trường tinh thể rất thuận lợi cho việc giải thích bán định lượng
nhiều tính chất đã biết của các hợp chất phối trí.
Để hiểu thuyết trường tinh thể còn hình dung một cách rõ ràng sự định hướng không
gian của quỹ đạo d (hình 2.7). Tương tác của những quỹ đạ
o d của những kim loại chuyển
tiếp với các phối tử bao quanh, nó sản sinh ra hiệu ứng trường tinh thể. Để minh họa thuyết
trường tinh thể, ta hãy xét phức bát diện [TiF
6
]
2-
. Trong ion Ti
4+
tự do nằm cách biệt trong
không gian, hình dạng điện tử là như sau: 1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
, ở đó không có điện tử d. Năm
quỹ đạo 3d trống trong ion đó được đặc trưng bằng cùng một mức năng lượng. Điều đó cho
phép giả thuyết rằng điện tử có thể nằm trên một trong số những quỹ đạo d đó với xác xuất
như nhau. Những quỹ đạo tương ứng với cùng một giá trị năng lượng gọ
i là quỹ đạo suy
biến.




0,4 Δ
0
0,6 Δ
0
Δ
0
e
c
t
2
d

Năng lượng

http://www.ebook.edu.vn

Ion kim loại tự do (Ti
4+
) Phức giả thuyết với Phức bát diện [(TiF
6
)
2-
]
các quỹ đạo d suy biến
Hình 2.7: Sơ đồ mức năng lượng của những quỹ đạo d của ion kim loại tự do của phức giả
thuyết trong đó không có sự tách mức bởi trường tinh thể và của phức bát diện.
Trong phức [TiF
6
]
2-
ion Ti
4+
được bao quanh bởi 6 ion F
-
. Do sự có mặt của những ion F
-

đó, tác dụng đẩy của những điện tích âm của chúng gây trở ngại cho sự nạp điện tử vào quỹ
đạo d của ion Ti
4+
. Nới một cách khác, những ion F
-
(hoặc là những phối tử khác) khi tiến
tới gần quỹ đạo d làm tăng năng lượng tương ứng của chúng (hình 2.7). Nếu như 6 ion F
-

bao quanh ion Ti
4+
trong [TiF
6
]
2-
phân bố trên cùng một khoảng cách tới 5 quỹ đạo d của
Ti
4+
thì tất cả các quỹ đạo d đặc trưng ứng với cùng một giá trị năng lượng (chúng bị suy
biến) năng lượng tương ứng lớn hơn so với năng lượng vốn có của ion Ti
4+
tự do. Phức bát
diện với tất cả các quỹ đạo d suy biến là phức giả thuyết. Phức [TiF
6
]
2-
có cấu tạo bát diện.
Để tiện lợi cho sự nghiên cứu phức đó chúng ta xem như 6 ion F
-
sẽ phân bố trên các trục x,
y, z trong hệ tọa độ Descartes. Trong sự phân bố như vậy:

Các ion sẽ nằm gần các quỹ đạo
22
x-y
d

2
x
d
nhất, đó là những quỹ đạo e
g
(hình 2.6). Sự
thật là các quỹ đạo e
g
hướng thẳng tới các phối tử F
-
trong khi đó thì những quỹ đạo d
xy
, d
xz
,
d
yz
kí hiệu là các quỹ đạo t
2g
lại hướng vào giữa các phối tử (kí hiệu e
g
và t
2g
được sử dụng
trong lý thuyết nhóm của toán học, t chỉ sự suy biến bậc 3, e chỉ sự suy biến bậc 2). Do đó
điện tử khó chiếm chỗ trên quỹ đạo e
g
hơn là trên quỹ đạo t
2g
và vì vậy những quỹ đạo e
g

phải đặc trưng bằng giá trị năng lượng cao hơn so với t
2g
. Sự phân chia như thế, năm quỹ
đạo suy biến của ion kim loại tự do thành những nhóm quỹ đạo đặc trưng bằng những năng
lượng khác nhau là đặc điểm chủ yếu của thuyết trường tinh thể. Hiện tượng đó được gọi là
sự tách mức do trường tinh thể. Như đã trình bày trên, sự tách mức năng lượng xảy ra là do
những quỹ đạo d định hướ
ng không đồng nhất trong không gian nên những nguyên tử, ion
hay phân tử bên cạch có thể làm biến đổi năng lượng của những quỹ đạo hướng tới chúng.
Nhiều sinh viên cho rằng rất khó quan niệm một cách rõ ràng về thuyết trường tinh thể
và quan điểm tách mức của thuyết này. Trên đây chúng tôi đã trình bày những luận điểm cơ
bản nhất dựa trên cơ sở những mô hình không gian của những quỹ đạo d.
Đó là con đường
đúng đắn đi tới thuyết trường tinh thể. Ta có thể dẫn ra một hình ảnh vật lý như hình 2.8.
Chúng ta hãy chú ý tới hình 2.8 và giả thuyết rằng ion kim loại và lớp vỏ điện tử của nó
được hình dung dưới dạng quả cầu đàn hồi bằng bọt biển. Bây giờ chúng ta hãy xem quả
cầu biến đổi như thế nào nếu bị lớp vỏ hình cầu cứng (tươ
ng ứng với các phối tử) tác dụng
lên nó từ bên ngoài. Thể tích quả cầu bị thu nhỏ lại và hệ sẽ có năng lượng cao hơn, điều
này được khẳng định bởi sự kiện là quả cầu đàn hồi tự lớn lên để chiếm thể tích ban đầu sau
F
F
F
F
F
F
z
x
y
http://www.ebook.edu.vn

khi tách khỏi lớp vỏ ràng buộc nó. Sự biến đổi năng lượng đó tương ứng với sự tăng năng
lượng phát sinh do sự đẩy nhau giữa những điện tử trong ion kim loại và điện tử của phối tử
trong phức giả thuyết.

Hình 2.8 : Hiệu ứng của trường tinh thể được hình dung một cách cụ thể như là áp lực của
lớp v
ỏ hình cầu lên quả cầu bằng bọt biển ở tất cả mọi hướng và như là áp lực lên quả cầu
đó khi tập trung vào những chỗ xác định.
Nếu bây giờ lớp vỏ cứng tập trung lực tác dụng của nó vào 6 điểm riêng biệt (ví dụ đỉnh
của bát diện chẳng hạn) thì quả cầu sẽ bị lõm vào trong ở những điểm ấy và lồi ra ngoài ở

những điểm giữa các điểm ấy. Do kết quả của sức ép đó, nên hệ bọt biển có năng lượng cao
hơn ở 6 điểm có áp lực cao và có năng lượng thấp hơn ở những điểm giữa chúng. Điều đó
tương ứng với sự tách mức của trường tinh thể và những điểm lồi ra tương ứng vớ
i quỹ đạo
t
2g
, những điểm lãm vào trong tương ứng với quỹ đạo e
g
. Trước đây ta đã nhận xét rằng
năng lượng tương ứng của những quỹ đạo d của ion kim loại tăng lên khi phối tử tiến gần
tới ion. Điều đó tự nó cho phép hình dung rằng, phức phải kém bền hơn ion kim loại và phối
tử tự do. Nhưng chính sự kiện tạo phức chỉ rõ rằng phức là dạng có năng lượng thấp hơn sao
với ion kim lo
ại và phối tử ở riêng lẻ. Sự tăng năng lượng của những quỹ đạo d của ion kim
loại hoàn toàn được bù trừ bằng năng lượng tạo liên kết giữa ion kim loại và phối tử. Trong
trường phối tử bát diện những quỹ đạo t
2g
và e
g
của ion, tương ứng với những năng lượng
khác nhau. Hiệu số năng lượng được kí hiệu là ∆
o
. Có thể nói rằng, do đặc điểm hình học
của hệ bát diện, năng lượng tương ứng của những quỹ đạo t
2g
nhỏ hơn 0.4∆
o
. so với năng
lượng của những quỹ đạo d suy biến bậc 5 của phức giả thuyết, tức là phức thu được nếu
như không xảy ra sự tách mức năng lương trường tinh thể (hình 2.7). Cũng do nguyên nhân
đó, năng lượng tương ứng của những quỹ đạo eg lớn hơn năng lượng của quỹ đạo giả thuyết
suy biến bậc 5: 0,6∆
o
. Trong phức bát diện (ví dụ [Ti(H
2
O)
6+
] có một điện tử nằm trên quỹ
đạo d có mức năng lượng thấp nhất. Bằng thuyết tĩnh điện đơn giản thì không thể xác định
được rằng trong phức chất những quỹ đạo d lại tương ứng với những giá trị năng lượng
khác nhau. Do đó thuyết này đã giả thuyết rằng điện tử d cần phải có mức năng lượ
ng của
quỹ đạo d suy biến giả thuyết. Sự thật thì quỹ đạo d rơi vào t
2g
có năng lượng nhỏ hơn năng
lượng quỹ đạo suy biến giả thuyết 0,4∆
o
và do đó phức sẽ bền hơn so với phức dựa trên cơ
sở mô hình tĩnh điện đơn giản. Có thể nói một cách đơn giản rằng, điện tử d và do đó toàn
bộ phức có năng lượng nhỏ là do nó nằm trên quỹ đạo d(t
2g
) là quĩ đọa có thể tách xa phối
tử nhất. Đối với phức, giá trị 0,4∆
o
gọi là năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể. Trong
bảng 1 dưới đây, chúng tôi sẽ dẫn ra năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể đối với
những ion kim loại trong phức bát diện.
Bảng 2.1: Năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể đối với những ion kim loại trong
phức bát diện
Số điện tử d
t
2g
e
g

Năng lượng
t
2g
e
g

Năng lượng ổn
Quả cầu bằng bọt biển
(ion kim loại tự do)
Quả cầu bằng bọt biển dưới
áp lực của lớp vỏ hình cầu
(phức giả thuyết)
Quả cầu bằng bọt biển dưới áp
lực tác động vào những hướng
xác định (phức chất).
http://www.ebook.edu.vn

trong ion kim
loại
ổn định hóa
định hóa
0
Δ

1

0,4
2

0,8
3

1,2
4

0,6


1,6
5

0,0


2,0
6

0,4


2,4
7

0,8


1.8
8

1,2
9

0,6
10

0,0
Ta nhận thấy rằng năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể có thể tính một cách dễ
dàng bằng cách thêm vào giá trị 0,4∆
o
cho mỗi điện tử chiếm quỹ đạo t
2g
và giá trị -0,6∆
o

cho mỗi điện tử chiếm điện tử e
g
. Như vậy, năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể đối
với hệ có 5 điện tử d:
Hoặc là bằng: 3*(0,4∆
o
) + 2*(-0,6∆
o
) = 0,0∆
o

Hoặc là bằng: 5*(0,4∆
o
) + 0*(-0,6∆
o
) = 2,0∆
o

Nghĩa là phụ thuộc vào sự phân bố 5 điện tử trên quỹ đạo t
2g
và e
g

Thuyết tĩnh điện đơn giản coi ion kim loại như hạt nhân nguyên tử được bao quanh bởi
đám mây điện tử hình cầu. Thuyết trường tinh thể đề nghị mô hình tốt hơn vì thuyết này đã
giả thuyết rằng những điện tử d tạo thành đám mây điện tử không phải có dạng hình cầu do
xu hướng tránh những vị trí mà phối tử đã chiếm giữ
(những điện tử này tạo thành những
đám mây điện tử không có hình dạng hình cầu bằng cách tự sắp xếp một cách lựa chọn vào
những quỹ đạo có giá trị năng lượng thấp, hướng vào giữa những phối tử). Do đó, thuyết
trường tinh thể đã giải thích một cách hoàn toàn có thể hiểu được nguyên nhân vì sao những
tính toán tĩnh điện đơn giản cho ta những giá trị
thấp hơn về độ bền của phức và những hợp
chất của những kim loại chuyển tiếp.
Thuyết tĩnh điện đơn giản đã bỏ qua sự phân bố điện tử không theo hình dạng hình cầu
và hậu quả phát sinh do hiện tượng đó – năng lượng ổn định hóa bởi trường tinh thể. Một
trong những điểm gây nên sự phản
đối việc ứng dụng thuyết tĩnh điện đơn giản cho liên kết
trong phức kim loại là sự bất lực của thuyết này trong khi giải thích sự tạo thành những
phức phẳng vuông. Có thể chứng minh rằng nếu 4 điện tích âm được giữ xung quanh ion
trung tâm dương chỉ bằng lực tĩnh điện, thì những điện tích âm phải nằm ở đỉnh của tứ diện.
Chỉ có sự phân bố như thế, những nhóm mang điện âm mới nằm ở khoảng cách cực đại đối
http://www.ebook.edu.vn

với nhau và chịu lực tĩnh điện nhỏ nhất. Điều đó chỉ phù hợp với thực tế trong điều kiện,
nếu ion trung tâm có đối xứng cầu. Nhưng sự đối xứng đó không điển hình đối với những
ion của kim loại chuyển tiếp bởi vì điện tử nằm trên quỹ đạo có năng lượng thấp hướng vào
gi
ữa những phối tử và do đó không có đối xứng cầu. Trong phần cuối của chương này,
chúng ta sẽ nêu rõ, thuyết trường tinh thể cho phép giải thích sự tồn tại những phức phẳng
vuông cũng như dự đoán tính không bền của một số phức bát diện.

Hình 2.9: Sơ đồ tách mức năng lượng bởi trường tinh thể những quỹ đạo d của ion trung
tâm trong những phức đó
đối xứng khác nhau. Chỉ số của ∆ là kí hiệu cho những đối xứng
khác nhau.
Như vậy,chúng ta đã nghiên cứu xong trường hợp tách mức năng lượng của trường tinh
thể đối với phức bát diện, và sẽ xét những phức có cấu tạo hình học loại khác. Để thuận tiện
ta bắt đầu xét sự tách mức bởi trường tinh thể với cấu hình bát diện và theo dõi xem sự tách
mức s
ẽ biến đổi như thế nào khi hình học hình dạng biến đổi (hình 2.9). Khi chuyển từ cấu
hình bát diện sang cấu hình phẳng vuông, hai phối tử nào đó vẫn nằm ở vị trí đối diện trong
bát diện bị tách ra.
Nếu những phối tử trên trục z sẽ ở những vị trí như thế nào đó để khoảng cách kim loại-
phối tử lớn hơn một chút so với khoảng cách củ
a 4 phối tử trong mặt phẳng xy thì sẽ thu
được cấu tạo tứ giác (hình 2.10).
Điều kiện đó cho phép những phối tử trong mặt phẳng xy tiến gần tới ion trung tâm.
Những quỹ đạo d tương ứng trong mặt phẳng xy sẽ chịu lực đẩy của các phối tử lớn hơn so
với lực đẩy trong cấu tạo bát diện và do đó năng lượng của những quỹ
đạo
22
x-y
d
và d
xy
tăng
lên (hình 2.10). Trong khi đó những quỹ đạo d trong mặt phẳng xy và yz sẽ chịu lực đẩy
nhỏ hơn của các phối tử đã tách xa ra theo trục z thêm một khoảng cách nào đó. Hiện tượng
0
Δ

p


2
dz

dxz d
yz
dx
ydxzdyz
dx
2
-y
2
dz
2

dxydxzdyz
dx
2
-y
2
dz
2
dz
2
dx
2
y
2
dx
2
y
2
dxy



Năng lượng
Tứ diện
Bát di
ện Tứ giác lưỡng
chó
p

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu LÝ THUYẾT VỀ LIÊN KẾT PHỐI TRÍ