Vị trí, đối tượng, phương pháp và chức năng của chủ nghĩa khoa học




Chương I
Vị trí, đối tượng, phương pháp và chức năng
của chủ nghĩa xã hội khoa học
Kế thừa những nhân tố tích cực của các trào lưu tư tưởng xã hội chủ
nghĩa không tưởng trong lịch sử và những tinh hoa của nhân loại; khảo sát
và phân tích thực tiễn của chủ nghĩa tư bản, Các Mác và Phriđrích Ăngghen
đã sáng lập ra một lý thuyết khoa học về chủ nghĩa xã hội, đó là chủ nghĩa
xã hội khoa học. Chủ nghĩa Mác-Lênin bao gồm ba bộ phận hợ
p thành là
triết học Mác - Lênin, kinh tế học chính trị Mác - Lênin và chủ nghĩa xã hội
khoa học, trở thành một học thuyết khoa học và hoàn chỉnh, trở thành hệ tư
tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân hiện đại, soi đường
cho cách mạng xã hội chủ nghĩa giải phóng nhân loại khỏi chế độ tư hữu,
áp bức bất công và nghèo nàn lạc hậu.
I. Vị trí của chủ nghĩa xã hội khoa học
Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác-Lênin đã sử dụng hai thuật ngữ:
“chủ nghĩa xã hội khoa học” hoặc “chủ nghĩa cộng sản khoa học” cơ bản là
thống nhất về ý nghĩa. Hiện nay, chúng ta dùng thuật ngữ “chủ nghĩa xã
hội khoa học”.
1. Khái niệm chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học là một ý nghĩa – về mặt lý luận nằm trong
khái ni
ệm “chủ nghĩa xã hội”, là một trong ba bộ phận hợp thành của chủ
nghĩa Mác-Lênin, nghiên cứu sự vận động xã hội nhằm thủ tiêu chủ nghĩa
tư bản và xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, tiến tới xây dựng xã hội cộng
sản chủ nghĩa.
Với tư cách là một bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ
nghĩa xã hội khoa học có những
đặc điểm đáng chú ý:
Một là, chỉ rõ con đường hiện thực dựa vào khoa học để thủ tiêu tình
trạng người bóc lột người và đưa ra một tổ chức xã hội mới không biết đến
những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản mà những người theo chủ nghĩa xã
hội không tưởng đã hằng mơ ước.
2

Hai là, dựa vào những kết luận của hai bộ phận hợp thành khác của
chủ nghĩa Mác-Lênin là triết học duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và
kinh tế học chính trị.
Ba là, chủ nghĩa xã hội khoa học là thế giới quan, hệ tư tưởng chính
trị của giai cấp công nhân, biểu hiện những lợi ích của giai cấp này trong
nhiệm vụ xây dựng lại xã hội một cách cách mạ
ng.
Bốn là, chủ nghĩa xã hội khoa học tổng kết không những kinh nghiệm
đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân, kinh nghiệm cách mạng xã hội
chủ nghĩa mà cả kinh nghiệm của những phong trào dân chủ của quần
chúng, của các cuộc cách mạng dân chủ tư sản và giải phóng dân tộc.
2. Vị trí của chủ nghĩa xã hội khoa học
- Chủ nghĩa Mác-Lênin là một khối thống nhất giữa lý luận khoa h
ọc,
hệ tư tưởng của giai cấp công nhân với những nguyên tắc lãnh đạo chính trị
và thực tiễn đấu tranh cách mạng. Sự thống nhất tư tưởng một cách hữu cơ
của chủ nghĩa Mác-Lênin thể hiện ở các bộ phận cấu thành của nó là triết
học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Sự thống nhất của chủ nghĩa Mác-Lênin không lo
ại trừ mà còn định
rõ tính đặc thù về chất giữa các bộ phận cấu thành với tính cách là các khoa
học độc lập, có đối tượng nghiên cứu riêng.
Trước hết, với ý nghĩa là tư tưởng, là lý luận, thì chủ nghĩa xã hội nằm
trong quá trình phát triển chung của các sản phẩm tư tưởng, lý luận mà
nhân loại đã sản sinh ra; đặc biệt về lĩnh vực khoa học xã hội và chính trị -
xã hội. Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong những đỉnh cao nhất của
các khoa học xã hội nhân loại nói chung.
Chủ nghĩa xã hội khoa học cũng nằm trong quá trình phát triển lịch sử
các tư tưởng xã hội chủ nghĩa của nhân loại. Chủ nghĩa xã hội khoa học đã
kế thừa, phát triển những giá trị của chủ nghĩa xã hội không tưởng, loại trừ

những yếu tố không tưởng, tìm ra những cơ sở khoa học, cơ sở thực tiễn
của tư tưởng xã hội chủ nghĩa (tập trung nhất ở tính khoa học là đã tìm ra
những quy luật, tính quy luật của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa,
giải phóng con người, giải phóng xã hội).
Trong hệ tư tưởng Mác-Lênin (hay còn gọi là chủ nghĩa Mác-Lênin),
chủ nghĩa xã hội khoa học là m
ột trong ba bộ phận hợp thành (cùng với
triết học Mác-Lênin, kinh tế học chính trị Mác-Lênin).
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã phân tích rõ nghĩa hẹp và
nghĩa rộng của chủ nghĩa xã hội khoa học.
3

- Theo nghĩa hẹp thì chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ
phận của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Chủ nghĩa xã hội khoa học đã dựa trên phương pháp luận triết học duy
vật biện chứng và duy vật lịch sử; đồng thời cũng dựa trên những cơ sở lý
luận khoa học về các quy luật kinh tế, quan hệ kinh tế... để luận giải một
cách khoa học v
ề quá trình nảy sinh cách mạng xã hội chủ nghĩa, hình
thành và phát triển hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, gắn liền
với sứ mệnh lịch sử có tính toàn thế giới của giai cấp công nhân hiện đại,
nhằm giải phóng con người, giải phóng xã hội.
- Theo nghĩa rộng, chủ nghĩa xã hội khoa học tức là chủ nghĩa Mác-
Lênin (gồm cả 3 bộ phận). Nói về nghĩa rộng củ
a chủ nghĩa xã hội khoa
học, V.I.Lênin khẳng định: “chủ nghĩa xã hội khoa học tức là chủ nghĩa
Mác”. Bởi vì, suy cho cùng cả triết học Mác lẫn kinh tế chính trị Mác đều
dẫn đến cái tất yếu lịch sử là làm cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng
hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Người lãnh đạo, tổ chức cùng
nhân dân thực hiện sự nghiệp cách mạ
ng lâu dài và triệt để đó chỉ có thể là
giai cấp công nhân hiện đại, thông qua đảng của nó. Mà phạm trù “giai cấp
công nhân” và “sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân” lại trực tiếp là
những phạm trù cơ bản nhất của chủ nghĩa xã hội khoa học. Cho nên, gọi
toàn bộ chủ nghĩa Mác (hay chủ nghĩa Mác-Lênin) là chủ nghĩa xã hội
khoa học theo nghĩa rộng là nói về
thực chất và mục đích của toàn bộ chủ
nghĩa Mác-Lênin. Thậm chí, khi nghiên cứu kỹ lưỡng bộ Tư bản của
C.Mác, V.I.Lênin đã xác định rằng: "bộ "Tư bản" - tác phẩm chủ yếu và cơ
bản ấy trình bày chủ nghĩa xã hội khoa học... những yếu tố từ đó nảy sinh
ra chế độ tương lai”
1
. Sẽ là sai lầm khi nói đến bộ Tư bản mà chỉ thấy
những vấn đề kinh tế, khía cạnh kinh tế, không thấy nội dung chính trị - xã
hội của nó.
Bởi vậy, khi nghiên cứu, giảng dạy, học tập triết học Mác-Lênin, kinh
tế học chính trị Mác-Lênin mà lại không luận chứng cuối cùng dẫn đến sứ
mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, dẫn đến chủ nghĩ
a xã hội, chủ nghĩa
cộng sản... là những biểu hiện chệch hướng trong quá trình giáo dục chủ
nghĩa Mác-Lênin.

1. V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Mátxcơva, 1974, t.1, tr.226.
4

II. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát, ứng
dụng của chủ nghĩa xã hội khoa học
1. Đối tượng nghiên cứu của triết học và kinh tế học chính trị Mác-
Lênin là cơ sở lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học
Triết học Mác-Lênin có đối tượng nghiên cứu là những quy luật
chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Triết học, dù theo trường phái
nào, thì cũng đều là thế giới quan và nhân sinh quan của con người; khi xã
hội có giai cấp thì thế giới quan, nhân sinh quan mang tính giai cấp. Triết
học Mác-Lênin là thế gi
ới quan, nhân sinh quan của giai cấp công nhân
hiện đại, đại biểu cho toàn thể nhân dân lao động trong thời đại hiện nay.
Triết học Mác-Lênin vì thế mà trở thành cơ sở lý luận và phương pháp luận
chung cho chủ nghĩa xã hội khoa học (và nhiều khoa học khác). Đặc biệt là
khi luận giải về quy luật chung nhất của sự phát triển xã hội là do mâu
thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, tri
ết học Mác-Lênin
khẳng định xã hội loài người có sự kế tiếp của các hình thái kinh tế - xã hội
như “một quá trình lịch sử tự nhiên”. Quá trình đó tất yếu dẫn đến hình thái
kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa ở tất cả các nước với những hình thức,
bước đi và thời gian khác nhau.
Kinh tế học chính trị Mác-Lênin có đối tượng nghiên cứu là những
quy luậ
t của các quan hệ xã hội hình thành và phát triển trong quá trình sản
xuất và tái sản xuất của cải vật chất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng những
của cải đó trong những trình độ nhất định của sự phát triển xã hội loài
người; đặc biệt là những quy luật trong chế độ tư bản chủ nghĩa và quá
trình chuyển biến tất yếu lên chủ nghĩa xã hội của cả th
ời đại ngày nay.
Chủ nghĩa xã hội khoa học cũng phải dựa trên những cơ sở lý luận cơ
bản của kinh tế học chính trị Mác-Lênin mới có thể làm rõ những quy luật,
những vấn đề mà chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu của mỗi nước và
của thời đại ngày nay – thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa
xã hội trên ph
ạm vi toàn thế giới.
2. Đối tượng nghiên cứu của chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học có đối tượng nghiên cứu là: những quy luật
và tính quy luật chính trị - xã hội của quá trình phát sinh, hình thành và
phát triển hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa; những nguyên tắc
cơ bản, những điều kiện, con đường, hình thức và phương pháp đấu tranh
cách mạng của giai cấp công nhân để
thực hiện sự chuyển biến từ chủ
nghĩa tư bản (và các chế độ tư hữu) lên chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng
sản.
5

Sự chuyển biến từ các chế độ tư hữu, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ
nghĩa xã hội... mang tính quy luật khách quan của lịch sử nhân loại. Nhưng
vì đó là vấn đề xã hội, quy luật xã hội cho nên nó không tự diễn ra như quy
luật tự nhiên mà đều thông qua những hoạt động của con người. Nhân tố
Người ở đây lại trước hết là giai cấ
p công nhân hiện đại. Với ý nghĩa đó,
các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin khái quát rằng: “Chủ nghĩa
cộng sản... là sự biểu hiện lý luận của lập trường của giai cấp vô sản”
1
, là
“sự khái quát lý luận về những điều kiện giải phóng của giai cấp vô sản”
2

gắn với giải phóng con người, giải phóng xã hội.
Những nội dung lý luận khoa học chung nhất của chủ nghĩa xã hội
khoa học mà chủ nghĩa Mác-Lênin nêu ra cần được vận dụng cụ thể, đúng
đắn và phát triển sáng tạo ở mỗi nước, trong những giai đoạn và hoàn cảnh
lịch sử cụ thể. Nếu ở đâu biến những lý luận của chủ nghĩa xã h
ội khoa học
thành những công thức giáo điều thì ở đó đã làm mất tính biện chứng -
khoa học và cách mạng cũng như giá trị và sức sống của chủ nghĩa xã hội
khoa học.
Trong hệ thống nội dung lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học có
những phạm trù, khái niệm, vấn đề mang tính quy luật rất cơ bản sau đây:
“giai cấp công nhân” và “sứ mệnh lịch sử
của giai cấp công nhân” (gắn với
đảng cộng sản”); “hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa” (trong đó
đặc biệt là “xã hội xã hội chủ nghĩa”); “cách mạng xã hội chủ nghĩa”; “nền
dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước xã hội chủ nghĩa”; “cơ cấu xã hội -
giai cấp, liên minh công nông và các tầng lớp lao động...”; "vấn đề tôn giáo
trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội", “vấn đề dân tộ
c trong quá trình
xây dựng chủ nghĩa xã hội”; “vấn đề gia đình trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “vấn đề nguồn lực con người trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “thời đại ngày nay”...
3. Phạm vi khảo sát và vận dụng của chủ nghĩa xã hội khoa học
Với tư cách là một khoa học, cũng như các khoa học khác: lý thuyết
của chủ nghĩa xã hội khoa học đều bắt nguồn t
ừ sự khảo sát, phân tích
những tư liệu thực tiễn, thực tế. Do đó, khi vận dụng những lý thuyết khoa
học đương nhiên phải gắn với thực tế, thực tiễn một cách chủ động, sáng
tạo, linh hoạt sao cho phù hợp và hiệu quả nhất trong những hoàn cảnh cụ
thể khác nhau. Những vấn đề chính trị - xã hội giữa các giai cấp, tầng lớp
xã hội, gi
ữa các quốc gia, các dân tộc... có đặc điểm, vai trò, mục đích...
khác nhau lại là những vấn đề thường là phức tạp hơn so với nhiều vấn đề
của các khoa học khác.

1, 2. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.4, tr.399.
6