Giáo trình Kinh tế " HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI VÀ HỢP ĐỒNG HOÁN ĐỔI"

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

1
HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI
VÀ HỢP ĐỒNG HOÁN ĐỔI

1. Liên hệ giữa hợp đồng kỳ hạn với hợp đồng tương lai và hoán đổi

Trong bài 12 chúng ta đã bàn luận về việc sử dụng hợp đồng kỳ hạn để quản lý rủi ro
biến động giá cả trên thị trường hàng hóa và thị trường chứng khoán cũng như quản lý rủi
ro ngoại hối trong các giao dịch ngoại tệ, đặc biệt là hoạt động xuất nhậ
p khẩu, đầu tư và
tín dụng. Có thể nói hợp đồng kỳ hạn được thiết kế như là một công cụ hữu hiệu để quản
lý rủi ro. Thế nhưng do quá chú trọng đến công dụng quản lý rủi ro nên hợp đồng kỳ hạn
đánh mất đi cơ hội kinh doanh hay đầu cơ. Chẳng hạn, để quản lý rủi ro ngoại hối khi có
hợp đồng nhập khẩ
u sẽ đến hạn thanh toán trong tương lai, doanh nghiệp có thể thoả
thuận mua ngoại tệ kỳ hạn 6 tháng với ngân hàng. Sau khi ký hợp đồng kỳ hạn, tỷ giá kỳ
hạn được xác định chẳng hạn là F(USD/VND)=16.200. Năm tháng sau tỷ giá giao ngay
trên thị trường lên đến S(USD/VND)=16.220, doanh nghiệp thầm mừng vì thấy hợp đồng
kỳ hạn của mình có lời. Nhưng lời ở đây chỉ là lời “trong tính toán” chứ không phải lời
thực sự vì lúc này hợp đồng kỳ hạn chưa đến hạn. Đến khi hợp đồng đến hạn, tỷ giá giao
ngay trên thị trường lại đổi khác và biết đâu chừng lúc ấy tỷ giá giao ngay
S(USD/VND)=16.050 tức nhỏ hơn tỷ giá kỳ hạn đã cam kết. Nhưng vì lúc này hợp đồng
kỳ hạn đã đến hạn và vì là hợp đồng bắt buộc nên doanh nghiệp phải mua ngoại tệ theo tỷ

giá kỳ hạn F(USD/VND) = 16.100 như đã cam kết trong hợp đồng kỳ hạn. Đây là hạn
chế hay nhược điểm quan trọng của hợp đồng kỳ hạn. Nhược điểm này có thể tránh được
nếu doanh nghiệp sử dụng hợp đồng tương lai.
Ngoài ra khi phân tích hạn chế của hợp đồng kỳ hạn như đã trình bày trong bài 12
chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy rằng hợ
p đồng kỳ hạn chỉ đáp ứng được nhu cầu giao
dịch của doanh nghiệp khi nào doanh nghiệp chỉ có nhu cầu mua hoặc bán ngoại tệ trong
tương lai còn ở hiện tại thì doanh nghiệp không có nhu cầu. Thực tế cho thấy đôi khi
doanh nghiệp vừa có nhu cầu giao dịch ngoại tệ giao ngay ở thời điểm hiện tại, đồng thời
vừa có nhu cầu giao dịch ngoại tệ kỳ hạn
ở một thời điểm nào đó trong tương lai. Khi ấy,
hợp đồng kỳ hạn không thể đáp ứng được. Trong tính huống này hợp đồng hoán đổi nên
được sử dụng.

2. Hợp đồng tương lai

2.1 Giới thiệu chung

Có thể nói hợp đồng tương lai là hợp đồng kỳ hạn được chuẩn hóa về loại tài sản cơ sở
mua bán, số lượ
ng các đơn vị tài sản cơ sở mua bán, thể thức thanh toán, và kỳ hạn giao
dịch. Hợp đồng kỳ hạn không được chuẩn hóa, các chi tiết là do hai bên đàm phán và
thoả thuận cụ thể. Một số điểm khác biệt cơ bản giữa hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng
tương lai có thể liệt kê như sau:


Hợp đồng tương lai được thỏa thuận và mua bán thông qua người môi giới. Hợp
đồng kỳ hạn được thỏa thuận trực tiếp giữa hai bên của hợp đồng.

Hợp đồng tương lai được mua bán trên thị trường tập trung. Hợp đồng kỳ hạn
trên thị trường phi tập trung.
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

2

Hợp đồng tương lai được tính hàng ngày theo giá thị trường (marking to
market). Hợp đồng kỳ hạn được thanh toán vào ngày đáo hạn.


Như đã trình bày ở trên, hợp đồng kỳ hạn được thỏa thuận trực tiếp giữa hai bên của hợp
đồng. Điều này không đúng đối với các hợp đồng tương lai. Nhà đầu tư muốn mua hay
bán hợp đồng tương lai sẽ liên lạc với công ty môi giới. Công ty môi gi
ới sẽ chỉ thị cho
người mua bán trên sàn giao dịch thực hiện lệnh mua hay bán hợp đồng tương lai. Hoạt
động giao dịch được thực hiện thông qua một tổ chức trung gian gọi là công ty thanh toán
bù trừ (clearing house) theo sơ đồ sau:






2.2 Hợp đồng tương lai trên thị trường hàng hóa và thị trường chứng khoán

Đối với hợp đồng kỳ hạn, mọi khoản lãi hay lỗ của hợp đồ
ng đều được thanh toán vào lúc
đáo hạn. Ngược lại, đối với hợp đồng tương lai, các khoản lãi hay lỗ được tính hàng ngày
(cộng vào hay trừ đi từ tài khoản của các bên của hợp đồng) theo sự biến động của giá
tương lai. Việc tính toán này là để loại trừ một phần rủi ro cho công ty thanh toán bù trừ
trong trường hợp một bên của hợp đồng không có khả năng thanh toán khi đáo hạn.
Ví dụ, vào ngày 28/2/2006, A ký một h
ợp đồng tương lai mua 100 cổ phiếu XYZ
với giá tương lai là F
0
= 80.000đ/cổ phiếu. Để hạn chế rủi ro, khi ký hợp đồng, A phải ký
quỹ một khoản tiền trong tài khoản bảo chứng tại công ty thanh toán bù trừ. Ví dụ, mức
bảo chứng (margin) là 1 triệu đồng. Sau mỗi ngày, nếu có lãi, thì khoản lãi sẽ được cộng
vào tài khoản; còn nếu lỗ thì cũng sẽ bị trừ vào tài khoản. Nếu giá trị trong tài khoản bảo
chứng giảm xuống tới một m
ức giới hạn, ví dụ là 0,8 triệu đồng, gọi là mức bảo chứng
duy trì (maintenance margin) thì nhà đầu tư sẽ được yêu cầu ký quỹ thêm tiền cho đạt
mức bảo chứng 4 triệu đồng ban đầu, còn nếu không thì công ty bảo chứng sẽ “đóng”
toàn bộ hay một phần giá trị hợp đồng tương lai của nhà đầu tư để đảm bảo mức bảo
chứng được thỏa mãn.
Tùy theo biến
động giá cả hàng ngày, người mua hoặc bán hợp đồng có thể lãi
hoặc lỗ. Hàng ngày giá cả hàng hóa và mức lãi hoặc lỗ sẽ được Phòng thanh toán bù trừ
ghi nhận và thanh toán. Chẳng hạn trong ví dụ trên đây hoạt động thanh toán hàng ngày
diễn ra như mô tả dưới đây:
Mua HĐ
tương lai
Công ty thanh toán
bù trừ
Bán HĐ
tương lai
Tiền Tiền
Tài sản cơ sở
Tài sản cơ sở
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

3

Ngày Giá cổ
phiếu
Lời (lỗ) hàng ngày Giá trị trong t/k
bảo chứng

28/2 80.000
1.000.000 đồng
1/3
89.000 100(89000 – 80.000) 1.900.000
2/3
90.000 100(90.000 – 89.000) 2.000.000
3/3
80.000 100(80.000 – 90.000) 1.000.000


4/3
77.000 100(77.000 – 80.000) 700.000
Giá trị xuống dưới 0,8 triệu đồng;
ký quỹ thêm 300.000 đồng để đạt
1 triệu đồng


5/3
70.000 100(70.000 – 77000) 300.000
Giá trị xuống dưới 0,8 triệu đồng;
ký quỹ thêm 700.000 đồng để đạt
1 triệu đồng
6/3
77.800 100(77.800 – 70.000) 1.780.000
7/3 77.600 100(77.600 – 77.800) 1.760.000
8/3
78.200 100(78.200 – 77.600) 1.820.000
9/3
88.600 100(88.600 – 78.200) 2.860.000
10/3
98.400 100(98.400 – 88.600) 3.840.000
Cộng




Người mua trong hợp đồng tương lai phải mua tài sản cơ sở với mức giá xác định trong
tương lai và sẽ được lợi nếu giá tài sản trên thị trường tăng lên. Người bán trong hợp
đồng tương lai phải bán tài sản cơ sở với mức giá xác định trong tương lai và sẽ được lợi
nếu giá tài sản trên thị trường giảm xuống. Giả sử A là người mua và B là người bán
trong hợp đồng tương lai. Theo h
ợp đồng, A phải mua 1 đơn vị tài sản cơ sở (ví dụ là 1kg
gạo) của B với giá tương lai F (5.000đ) vào thời điểm đáo hạn T (sau 3 tháng).

Giá trị nhận được đối với người mua (A):

Sau 3 tháng, khi hợp đồng đáo hạn, giá gạo trên thị trường là S
T
. Theo hợp đồng, A phải
mua gạo của B với giá F. A có thể bán gạo ra thị trường với S
T
. Giá trị A nhận được là
(S
T
– F), được biểu diễn bởi đường 45
0
đi lên ở hình bên. Nếu S
T
>F, A được lợi từ hợp
đồng; nếu S
T
<F, A bị lỗ từ hợp đồng.
Ví dụ, S
T
=6.000đ. Theo hợp đồng tương lai, A mua 1 kg gạo của B với giá
F=5.000đ. Ngay lập tức A có thể bán ra thị trường với giá 6.000đ, và thu về khoản lợi
ròng của A là S
T
– F = 1.000đ. Ngược lại, nếu S
T
= 4.000đ, thì A vẫn phải mua của B 1
kg gạo với giá F=5.000đ do hợp đồng ràng buộc, trong khi mua ở thị trường thì chỉ mất
4000đ. Vậy, khoản lợi ròng của A là S
T
– F = -1.000đ, hay A bị lỗ 1.000đ.

Giá trị nhận được đối với người bán (B):
Theo hợp đồng, B phải bán 1kg gạo cho A với giá F. B có
thể bán gạo ra thị trường với S
T
. Giá trị B nhận được từ hợp
đồng là (F - S
T
), được biểu diễn bởi đường 45
0
đi xuống ở
hình bên. Nếu S
T
<F, A được lợi từ hợp đồng; nếu S
T
>F, A bị
lỗ từ hợp đồng.
Ví dụ, S
T
=4.000đ. Theo hợp đồng tương lai, B phải bán 1 kg
gạo cho A với giá F=5.000đ. Để có được 1kg gạo này, B có
thể mua trên thị trường với giá S
T
=4.000đ. Bán lại cho A với
F
Giá tài
sản cơ sở
khi đáo
hạn
Giá trị người bán
nhận
đư
ợc khi đáo hạn
S
F-S
T

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

4
giá F=5.000đ, B thu về khoản lợi ròng F - S
T
= 1.000đ. Ngược lại, nếu S
T
= 6.000đ, thì B
vẫn phải bán cho A 1 kg gạo với giá F=5.000đ do hợp đồng ràng buộc, trong khi bán trên
thị trường thì được tới 6.000đ. Vậy, khoản lợi ròng của B là F - S
T
= -1.000đ, hay B bị lỗ
1.000đ. Ta có thể thấy giá trị mà A và B nhận được hoàn toàn đối xứng nhau.
Nói một cách chặt chẽ thì cách tính toán giá trị nhận được của hai bên hợp đồng ở
trên và cách định giá sau đây chỉ chính xác đối với hợp đồng kỳ hạn vì mọi thứ được
thanh toán vào ngày đáo hạn. Tuy nhiên, để đơn giản ta giả sử rằng sự khác biệt giữa hai
loại hợp đồng nay là không đ
áng kể.
Cũng giống như giá hiện hành của tài sản tài chính, giá tương lai cũng biến đổi
theo thời gian. Trong ví dụ ở trên, vào thời điểm ký hợp đồng 1/09/2002, giá tương lai
của hợp đồng tương lai đáo hạn vào 1/12/200x là F = 5.000đ. Ta ký hiệu giá này là F
0
= F
= 5.000đ. Giả sử một tháng sau, vào 1/10/200x nếu ta cũng thiết lập một hợp đồng tương
lai mua bán gạo đáo hạn vào đúng 1/12/200x, thì giá tương lai sẽ là F
1
= 5.500đ. Tức là
vào mỗi thời điểm khác nhau, sẽ có những mức giá tương lai khác nhau cùng đáo hạn vào
1/12/200x. Vấn đề là giá tương lai được xác định như thế nào.
Giá tương lai được xác định trên cơ sở thiết lập mối quan hệ giữa giá tương lai
(future price) và giá hiện hành (spot price) theo nguyên tắc là ở mức giá xác định thì
không thể thu được lợi nhuận bằng cách kinh doanh dựa vào chênh lệch giá (principle of
no arbitrage).
Giả sử giá tài sản cơ sở
hiện hành là S
0
. Chúng ta đầu tư vào một danh mục chứng
khoán như sau: vay S
0
(đồng) với lãi suất r
f
; dùng số tiền này để mua tài sản cơ sở; đồng
thời bán hợp đồng tương lai tài sản cơ sở với giá tương lai F
0
và kỳ hạn bằng với kỳ hạn
vay tiền (tức là vào lúc đáo hạn, ta phải bán tài sản cơ sở với giá F
0
, nhưng tại thời điểm
này không hề có trao đổi tiền hay tài sản).
Giả sử, trong thời gian từ nay đến khi hợp đồng tương lai đáo hạn, tài sản cơ sở
tạo ra khoản lãi là D. (Ví dụ nếu tài sản cơ sở là cổ phiếu thì D là cổ tức cổ phiếu trả).
Vào thời điểm đáo hạn, giá tài sản cơ sở trên thị trường là S
T
.

Dòng tiền đầu kỳ Dòng tiền cuối kỳ
Vay S
0
S
0
-S
0
(1+r
f
)

Mua tài sản cơ sở với giá S
0
-S
0
S
T
+ D
Bán HĐ tương lai tài sản cơ sở 0 F
0
- S
T
Cộng 0 F
0
– S
0
(1+r
f
) + D

Lưu ý rằng chắc chắn ta nhận được số tiền cuối kỳ là [F
0
– S
0
(1+r
f
) + D]. Nguyên tắc
không thể thu lợi từ chênh lệch giá đưa đến kết luận là đầu kỳ ta bỏ ra 0 đồng thì cuối kỳ
ta cũng nhận được 0 đồng. Tức là:
F
0
– S
0
(1+r
f
) + D = 0 hay F
0
= S
0
(1+r
f
) - D
Gọi d = D/S
0
(tỷ lệ cổ tức), ta có: F
0
= S
0
(1+r
f
–d)
Công thức tính giá tương lai ở trên được gọi là quan hệ chi phí lưu giữ tài sản tài chính
bởi vì theo công thức này thì giá tương lai được xác định bởi chi phí của việc mua một tài
sản tài chính nhưng được giao vào một thời điểm trong tương lai so với chi phí mua tài
sản đó ngay lập tức rồi cất giữ cho đến thời điểm trong tương lai.
Ở đây ta mới giả định là kỳ hạn bằng 1. N
ếu hợp đồng tương lai có kỳ hạn T thì:
F
0
= S
0
(1+r
f
–d)
T
Giá tương lai tại thời điểm t: F
t
= S
t
(1+r
f
–d)
T-t

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

5
Đến khi đáo hạn, t=T và F
T
= S
T
.
2.3 Hợp đồng tương lai trên thị trường ngoại hối

2.3.1 Giới thiệu chung
Thị trường ngoại tệ tương lai (currency future markets) là thị trường giao dịch các hợp
đồng mua bán ngoại tệ tương lai, sau đây gọi tắt là hợp đồng tương lai. Hợp đồng tương
lai (future contracts) được Thị Trường Tiền Tệ Quốc Tế (International Monetary Market
– IMM) đưa ra lần đầu tiên năm 1972 ở Chicago nhằm cung cấp cho nh
ững nhà đầu cơ
(speculators) một phương tiện kinh doanh và cho những người ngại rủi ro (hedgers) một
công cụ phòng ngừa rủi ro hối đoái. Hợp đồng tương lai là một thỏa thuận mua bán một
số lượng ngoại tệ đã biết theo tỷ giá cố định tại thời điểm hợp đồng có hiệu lực và việc
chuyển giao ngoại tệ được thực hiện vào một ngày trong t
ương lai được xác định bởi Sở
giao dịch (IMM). Giao dịch tương lai, về thực chất, chính là giao dịch kỳ hạn nhưng được
chuẩn hoá (standardized) về loại ngoại tệ giao dịch, doanh số giao dịch, và ngày giao
dịch. Nét khác biệt nổi bật nữa là giao dịch tương lai được thực hiện tập trung thông qua
môi giới ở sàn giao dịch, trong khi giao dịch kỳ hạn là giao dịch thỏa thuận trực tiếp giữa
hai bên, không cầ
n tập trung hay thông qua môi giới.
Hợp đồng tương lai được thực hiện giao dịch trên thị trường gọi là thị trường tương
lai. Tuy nhiên, khác với hợp đồng có kỳ hạn, hợp đồng tương lai chỉ sẵn sàng cung cấp
đối với một vài loại ngoại tệ mà thôi. Chẳng hạn, thị trường Chicago chỉ cung cấp hợp
đồng tương lai với sáu loại ngoại tệ mạnh đó là GBP, CAD, EUR, JPY, CHF và AUD.
Thị trườ
ng tương lai thực chất chính là thị trường có kỳ hạn được tiêu chuẩn hóa về loại
ngoại tệ giao dịch, số lượng ngoại tệ giao dịch và ngày chuyển giao ngoại tệ. Ví dụ ở thị
trường Chicago
1
các hợp đồng tương lai được tiêu chuẩn hóa như sau:

Bảng 1: Tiêu chuẩn hóa hợp đồng tương lai ở thị trường Chicago

AUD GBP CAD EUR JPY CHF
Trị giá HĐ 100.000 62.500 100.000 125.000 12.500.000 125.000
Ký quỹ:
- Ban đầu
- Duy trì

1.148$
850$

1.485$
1.100$

608$
4504

1.755$
1.300$

4.590$
3.400$

2.565$
1.900$
Tháng giao dịch Tháng 1, 3, 4, 6, 7, 9, 10, 12
Giờ giao dịch 7:20 sáng đến 2:00 chiều
Nguồn: Chicago Mercantile Exchange

2.3.2 So sánh hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai

Trong bài trước chúng ta đã biết chi tiết về hợp đồng có kỳ hạn. Trong bài này chúng ta
sẽ so sánh hợp đồng có kỳ hạn với hợp đồng tương lai để dễ dàng hiểu rõ hơn về hai loại
hợp đồng này. Bảng 2 dưới đây sẽ liệt kê những tính chất khác nhau giữa hợp đồng có kỳ
hạn và hợp đồng t
ương lai.


1
Shapiro, A. (1999), Multinational Financial Management, 6
th
Edition, Prentice Hall
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng 13
Niên khoá 2006-07

Nguyển Minh Kiều/Nguyễn Xuân Thành

6

Bảng 2: So sánh hợp đồng có kỳ hạn với hợp đồng tương lai
Điểm khác
biệt
Hợp đồng kỳ hạn Hợp đồng tương lai
Loại hợp đồng Một thỏa thuận giữa NH và khách hàng.
Điều khoản của HĐ rất linh động
Được tiêu chuẩn hóa theo những chi tiết
của Sở giao dịch
Thời hạn Các bên tham gia HĐ có thể lựa chọn bất
kỳ thời hạn nào, nhưng thường là hệ số của
30 ngày
Chỉ có một vài thời hạn nhất định
Trị giá HĐ Nói chung rất lớn, trung bình trên 1 triệu
USD một HĐ
Nhỏ đủ để thu hút nhiều người tham gia
Thỏa thuận an
toàn
Khách hàng phải duy trì số dư tối thiểu ở
NH để bảo đảm cho HĐ
Tất cả các nhà giao dịch phải duy trì tiền ký
quỹ theo tỷ lệ phần trăm trị giá HĐ
Thanh toán
tiền tệ
Không có thanh toán tiền tệ trước ngày HĐ
đến hạn
Thanh toán hàng ngày bằng cách trích tài
khoản của bên thua và ghi có vào tài khoản
bên được
Thanh toán
sau cùng
Trên 90% HĐ được thanh toán khi đến hạn Chưa tới 2% HĐ được thanh toán thông qua
việc chuyển giao ngoại tệ, thường thường
thông qua đảo hợp đồng
Rủi ro Bởi vì không có thanh toán hàng ngày nên
rủi ro rất lớn có thể xảy ra nếu như một bên
tham gia HĐ thất bại trong việc thực hiện

Nhờ có thanh toán hàng ngày thông qua
phòng Giao hoán nên ít rủi ro. Tuy nhiên
rủi ro cũng có thể xảy ra giữa nhà môi giới
và khách hàng
Yết giá
• Các NH yết giá mua và giá bán với
một mức độ chênh lệch giữa giá mua
và giá bán
• Kiểu châu Au
• Chênh lệch giá mua và giá bán được
niêm yết ở sàn giao dịch
• Kiểu Mỹ
Ngoại tệ giao
dịch
Tất cả các ngoại tệ Chỉ giới hạn cho một số ngoại tệ
Tỷ giá Tỷ giá được khóa chặt trong suốt thời hạn

Tỷ giá thay đổi hàng ngày
Hoa hồng Trên cơ sở chênh lệch giữa giá bán và giá
mua
• Khách hàng trả hoa hồng cho nhà môi
giới
• Nhà môi giới và nhà giao dịch trả phí
cho Sở giao dịch
Qui chế Các bên tham gia tự thỏa thuận Được qui định bởi Sở giao dịch

2.3.3 Thành phần tham gia giao dịch

Thành phần tham gia giao dịch trên thị trường tương lai bao gồm những người thực hiện
giao dịch với tư cách cá nhân (floor traders) và những người môi giới (floor brokers) cho
một bên nào đó.


Nhà kinh doanh ở sàn giao dịch (floor traders): thường là các nhà đầu cơ
(speculators) hoặc đại diện cho các ngân hàng, công ty mà sử dụng thị trường tương
lai để bổ sung cho các giao dịch có kỳ hạn.

Nhà môi giới ở sàn giao dịch (floor brokers): nói chung là đại diện của các công ty
đầu tư, những công ty chuyên môi giới đầu tư ăn hoa hồng.