SỰ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu SỰ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT

SỰ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT
2.1. Các dạng nước trong đất, trong cây và vai trò của nó.
2.1.1. Các dạng nước trong đất, trong cây và vai trò của nó.
Trong quá trình tiến hóa, thực vật từ đại dương tiến dần lên cạn và xâm n0hập sâu vào
các lục địa. Chúng gặp mâu thuẫn lớn là điều kiện cung cấp nước trở nên khó khăn và cơ
thể thường xuyên bị thải mất nước rất nhiều vào khí quyển.
Việc thỏa mãn nhu cầu về nước cho cây từ đó trở thành điều kiện có tính chất quyết
định đối với sự sinh tồn, sinh trưởng và phát triển bình thường của thực vật.
Từ thế kỷ thứ XVII nhà bác học Anh Hayles dùng phương pháp cắt vòng vỏ đã xác
định được dòng chất hữu cơ đi từ thân xuống rễ và đã đo được trị số áp suất rễ.
Năm 1837 nhà bác học Pháp Dutrochet đã phát minh ra hiện tượng thẩm thấu và xây
dựng thẩm thấu kế đầu tiên.
Năm1877 Pfeffer xây dựng thẩm thấu kế hoàn thiện hơn và đã phát minh ra sự phụ
thuộc của áp suất thẩm thấu với nồng độ và nhiệt độ.
Các công trình của Timiriazev "Sự đấu tranh của cây chống hạn" (1892) đã đóng góp
một phần to lớn vào việc nghiên cứu quá trình trao đổi nước của cây. Ông đã nêu ý nghĩa
sinh học của quá trình thoát hơi nước và đề ra quan niệm mới về bản chất tính chịu hạn của
cây. Vottran (1897) đã phát hiện sự vận chuyển nước trong hệ mạch tuân theo các quy luật
thủy động học.
Những công trình của viện sĩ Macximov (1916-1952) đã vạch rõ tính chịu hạn không
phải thể hiện sự tiêu hao nước dè dặt và không những chỉ liên quan với các đặc điểm thích
nghi về giải phẫu của cây mà chủ yếu với các tính chất hóa keo và sinh hóa của chất
nguyên sinh với toàn bộ quá trình trao đối chất diễn ra ở trong cây.
Những công trình nghiên cứu gần đây chứng tỏ rằng quá trình trao đổi nước của cây
không đơn thuần tuân theo các quy luật vật lý giản đơn như trước đây người ta tưởng.
2.1.1.1. Các dạng nước trong đất
Trạng thái nước trong đất.
Trong đất không có nước nguyên chất mà là dung dịch đậm đặc ít nhiều trong đó các
chất hòa tan có nồng độ nhất định gây ra phản lực thẩm thấu (sức liên kết thẩm thấu) chống
lại sự vận chuyển nước vào cây. Trong đất có xác động vật, thực vật, có các chất vô cơ như
hydroxyd sắt, hydroxyd nhôm, đều là những dạng keo ưa nước, nên có thể tranh chấp một
phần nước của thực vật. Bề mặt hạt keo đất có khả năng hấp phụ một phần nước gây nên
các trở lực cho việc hút nước của rễ vào cây. Cây chỉ hút nước được bằng cơ chế thẩm thấu
trong trường hợp nồng độ của dịch đất bé hơn nồng độ của các chất có hoạt tính thẩm thấu
ở trong bản thân rễ. Sức liên kết thẩm thấu càng tăng lúc đất càng khô hoặc lúc bón thêm
phân vào đất.
Ngoài ra, nước bị liên kết chặt trên đất bằng những liên kết hóa học bền vững với
những thành phần vô cơ, hữu cơ của đất và bao nước mỏng bị hấp phụ ở trên bề mặt hạt
keo. Dạng nước này có thể bị giữ đến 1000atm. Nó có nhiều tính chất của thể rắn và cây
hoàn toàn không sử dụng được (có người gọi là nước ngậm). Tỷ lệ dạng nước liên kết phụ
thuộc vào thành phần cơ giới đất. Thành phần cơ giới càng nặng thì tỷ lệ nước liên kết chặt
càng cao (cát thô 0,5%, đất sét nặng 13,2%). Ngoài dạng liên kết chặt và tương đối yếu
trong đất còn có dạng nước tự do, lực hấp dẫn của đất hầu như không đáng kể. Nước ấy
chứa đầy các khe hở của các hạt đất và ở trạng thái khá linh động, chúng được gọi là nước
hấp dẫn hay nước trọng lực. Nước này dưới tác dụng của trọng lực nên chảy từ chỗ cao đến
chỗ thấp. Khi chảy qua rễ cây thì được cây sử dụng, nhưng nếu nó chảy quá nhanh thì cây
chỉ sử dụng được ít, nếu chảy qua chậm và đọng lại ở chỗ thấp thì tạo ra điều kiện yếm khí
có hại cho cây. Trong các mao quản đất hẹp nước được giữ chặt hơn bởi sức căng bề mặt
của mặt lõm và không bị chảy xuống theo trọng lực, phần nước này được gọi là nước mao
dẫn. Nước dâng lên càng cao nếu mao quản càng bé. Đây là dạng nước có ý nghĩa chủ yếu
trong canh tác.
Người ta có thể biểu thị lượng nước không hút được bằng hệ số héo. Đó là dạng
nước dự trữ "chết" (biểu thị bằng % của đất khô) còn lại trong đất. Khi lá mọc trên đất đó
bắt đầu có triệu chứng héo. Theo công thức thực nghiệm của Briggs và Chantz (1913):

Những nghiên cứu gần đây cho thấy hệ số héo không những lệ thuộc với đặc tính
của đất mà còn phụ thuộc tính chất sinh lí của cây.
Trên cùng một thứ đất các cây có khả năng hút nước không giống nhau. Ngoài ra hệ
số héo còn biến thiên trong quá trình phát triển cá thể của cây. Nghiên cứu của Macximov
cũng cho thấy cây bắt đầu thiếu nước không phải đạt tới trị số hệ số héo mà còn sớm hơn
nhiều. Đối với đa số cây độ ẩm tối thích của đất la 60-80% của ẩm dung cực đại.
2.1.1.2. Các dạng nước trong cây
* Năng lượng tự do của nước
Mỗi phân tử vật chất đều có năng lượng bên trong chung (tổng nội năng) gồm động
năng và thế năng. Năng lượng tự do là năng lượng trong điều kiện thích hợp có khả năng
sinh ra công. Nước là một dạng vật chất cũng có năng lượng tự do.
Người ta đã đưa ra một nguyên lí cơ bản là nước sẽ chuyển dịch từ nơi có năng lượng
tự do cao đến nơi có năng lượng tự do thấp. Nguyên lí này làm cơ cở cho việc giải thích cơ
chế vận chuyển nước vào cây bắt đầu từ việc vận chuyển nước từ đất vào rễ, từ rễ lên thân,
lá sau đó thoát ra ngoài khí quyển từ bề mặt lá.
Năng lượng tự do được xác định bằng hiệu số giữa nước bị tác động bởi các áp lực
(hóa học, điện học, trọng lực hoặc các lực khác) và nước tự do nguyên chất.
µ
w
- µ
w
0

= RTlne - RT lne
0
hay ∆µ
w
= µ
w
- µ
w
0
= RT(lne - lne
0
0 = RTln
µ
w
: thế năng hóa học của nước bị liên kết (cần xác định) (J/mol)
µ
w
0
: thế năng hóa học của nước nguyên chất
R: hằng số khí
T: nhiệt độ tuyệt đối
e: áp suất hơi của nước cần xác định
e
0
: áp suất hơi của nước nguyên chất
là biểu thức xác định độ ẩm tương đối
Có hai khả năng có thể xẩy ra:
- Nếu e = e
0
có nghĩa là nếu nước liên kết (nước cần xác định) cũng là nước nguyên
chất khi đó
.
Thực tế là nước nguyên chất có thế năng hóa học bằng 0, thế năng hóa học của nước
nguyên chất là lớn nhất (nước nguyên chất là nước có khả năng sinh công lớn nhất). Nước
nguyên chất có năng lượng tự do lớn nhất là bằng 0. Trong tế bào có nhiều chất tan làm
giảm năng lượng tự do của nước.
- Nếu e < e
0
khi đó sẽ là một số âm và ∆µ
w
cũng sẽ là một số âm. Như vậy, thế năng
hóa học của nước trong tế bào là một số âm.
(đơn vị để đó năng lượng tự do của nước là
Thế năng nước của tế bào thực vật
Nếu lấy giá trị của biểu thức năng lượng tự do chia cho thể tích (V) của nước ta sẽ có
khái niệm gọi là thế năng nước (kí hiệu là ψ)

Ở đây, thay cho đơn vị jun/mol sẽ là jun/cm
3
. Jun/cm
3
tương đương với dyn/cm
2

10
6
dyn/cm
2
= 1ba. Ba là đơn vị đo áp suất. Người ta đã qui định dùng ba làm đơn vị để đo
thế năng nước (1atm = 0,987 ba).
Một nguyên lí cơ bản là nước bao giờ cũng tự vận chuyển từ nơi có thế năng nước
cao đến nơi có thế năng nước thấp. Nếu ta biết được giá trị của thế năng nước (ψ) trong bất
kì hai vùng nào đó ta có thể xác định nhanh chóng được chiều hướng chuyển vận nước.
Theo nhiệt động học, một quá trình có thể tự xẩy ra được tức là không cần cung cấp
năng lượng từ bên ngoài vào nếu như có sự mất mát năng lượng tự do khi thực hiện quá
trình đó.Vì vậy, sự chênh lệch về thế năng nước giữa nguồn (nơi cung cấp nước) và nơi tiêu
thụ (nơi nhận nước) sẽ là chỉ số để xác định sự vận chuyển nước. Hay nói cách khác, hiệu
thế năng nước(∆ψ) là động lực cho sự chuyển vận nước.
Lượng năng lượng tự do của nước ở nơi tiêu thụ sẽ ít hơn lượng năng lượng tự do của
nước ở nguồn để cho sự vận chuyển nước có thể thực hiện được. Điều này có thể thấy được
qua hình II.1.
S
1
: nguồn với ψ
1
S
2
: nơi tiêu thụ với ψ
2
∆ψ: động lực cho sự vận chuyển nước từ S
1
đến S
2

Có thể xác định ∆ψ bằng biểu thức sau:
∆ψ = ψ nơi tiêu thụ - ψ nơi cung cấp
Giá trị ∆ψ phải là một giá trị âm để cho bản thân sự vận chuyển nước có thể tự xảy
ra được.
Tuy nhiên, cần phải lưu ý rằng, khái niệm về nhiệt động học ứng dụng trong việc giải
thích sự vận chuyển nước nêu trên chỉ cho thông tin về thế năng đối với sự vận chuyển
nước chứ không nói lên điều gì về cường độ của sự vận chuyển và vật liệu cần có thể ngăn
ngừa sự vận chuyển nước hay không?
Chúng ta hãy nói đến các thành phần của thế năng nước. Thế năng của nước bao gồm
một số lực có thành phần khác nhau. Những lực đó có thể là áp suất thẩm thấu, áp lực thủy
tĩnh, các trọng lực, các lực điện trường, các lực hấp thụ. Thế năng nước có thể là tổng số số
học thế năng của các thành phần.
ψ = ψ
π
+ ψ
ρ
+ ψ
m
+ψ…
ψ
π
: thế năng thẩm thấu
ψ
ρ
: thế năng áp suất
ψ
m
: thế năng hấp thụ hay thế năng cơ chất
ψ…: thế năng bất kì nào đó có thể ảnh hưởng đến ψ
Giá trị ψ… có thể là thế năng trọng lực và thế năng điện. nhưng giá trị này rất nhỏ
nên thường không được tính đến.
Về thế năng thẩm thấu ψ
π
. Thế năng thẩm thấu được xác định bằng cách lấy giá trị âm
của áp suất thẩm thấu. Như vậy, thế năng thẩm thấu luôn luôn là một giá trị âm. Công thức
để tính áp suất thẩm thấu là π = CRTi. Vậy công thức để tính thế năng thẩm thấu sẽ là:
ψ
π
= -CRTi

Thế năng thẩm thấu ψ
π
và áp suất thẩm thấu π đều được tính bằng ba.
Ví dụ 1: Một dung dịch đường có nồng độ 1M ở 0
o
C sẽ có áp suất thẩm thấu π là:
Ví dụ 2: Một dung dịch đường có nồng độ là 0,1M ở 15
o
C sẽ có thế năng thẩm thấu
là:
Người ta đã đưa ra công thức sau để tính thế năng thẩm thấu của bất kì dung dịch nào
khi biết nồng độ của nó

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, biểu thức trên chỉ áp dụng cho dung dịch lí tưởng. Vì thế
năng nước (ψ) là tổng thế năng của các thành phần của nó, nên đối với dung dịch chỉ có thế
năng thẩm thấu thì thế năng nước của dung dịch sẽ bằng thế năng thẩm thấu của nó, tức là:
ψ = ψ
π
= -2,3 ba (trong ví dụ 2).
Như vậy, thế năng nước của dung dịch đường 0,1M ở 15
o
C sẽ

là -2,3 ba trong điều
kiện ở ngoài không khí.
Trong tế bào luôn tồn tại các chất tan. Các chất tan làm cho hàm lượng nước tự do
trong tế bào giảm, làm giảm năng lượng tự do của nước, do đó làm giảm thế năng nước
(tức là hàm lượng chất tan càng cao càng làm giảm thế năng nước của tế bào).
Nói cách khác là thế năng thẩm thấu làm giảm thế năng nước của tế bào. Vì các chất
tan làm giảm năng lượng tự do của nước cho nên giá trị của thế năng thẩm thấu sẽ luôn
luôn là một giá trị âm (hoặc bằng không trong trường hợp là nước nguyên chất).
Về thế năng áp suất ψ
ρ
. Khi nước xâm nhập vào tế bào làm cho tế bào ở trạng thái
trương nước, gây ra 1 áp suất thủy tĩnh (áp suất trương). Áp suất thủy tĩnh thực này (xuất
hiện khi nước vào tế bào) được gọi là thế năng áp suất.
Cần lưu ý rằng, áp suất thực xuất hiện bất kì lúc nào trong khi nước xâm nhậpvào tế
bào là áp suất thủy tĩnh hay áp suất trương; còn áp suất thủy tĩnh tại điểm cân bằng tức là
khi áp suất của dịch trong tế bào và của nước bằng nhau là áp suất thẩm thấu.
Áp suất thủy tĩnh này ép vào vách tế bào nên nó có giá trị dương và vì vậy thế năng
áp suất cũng có giá trị dương và làm tăng thế năng nước của tế bào.
Trong điều kiện nhất định nào đó thế năng áp suất có thể là một giá trị âm, chẳng hạn
khi nước dưới tác động của sức căng.
Nước sẽ vào tế bào từ môi trường nước cho đến khi thế năng của dịch tế bào bằng
không tức là tiến tới trạng thái cân bằng với thế năng nước. Điều này xảy ra khi áp suất
thủy tĩnh tức thế năng áp suất bằng giá trị của thế năng thẩm thấu nhưng ngược dấu. Tại
điểm này ψ sẽ bằng không
nước vào tế bào từ môi trường nước nguyên chất
Thế năng áp suất dương sẽ giữ độ trương cho tế bào. Độ trương này sẽ đẩy chất
nguyên sinh chống lại màng và thành tế bào làm cho tế bào có hình dạng nhất định. Khi thế
năng áp suất giảm tới không do tế bào mất nước, tế bào đó sẽ co nguyên sinh, chất nguyên
sinh tách khỏi thành tế bào. Hình II.2. miêu tả mối quan hệ giữa giá trị thế năng nước (ψ),
thế năng thẩm thấu (ψ
π
)và thế năng áp suất (ψ
ρ
) khi nước xâm nhập vào tế bào.
Khi nước vào tế bào, các giá trị ψ, ψ
π
, ψ
ρ
đều tăng. ψ tăng khi nước vào tế bào và sự
tăng vượt của nước trong tế bào làm cho ψ
ρ
tăng. ψ tăng vì khi nước vào sẽ làm giảm nồng
độ chất tan. Tại điểm thể tích tương đối của tế bào là 1,0 thì tế bào ở trạng thái héo, mềm.
Khi thế năng của dịch tế bào tiến tới không thì sự xâm nhập nước vào tế bào sẽ ngừng.
Về thế năng cơ chất ψ
m
. Trong tế bào có nhiều cơ chất có khả năng hấp thụ nước tạo
ra thế năng cơ chất. Sự hấp thụ nước trên bề mặt cơ chất làm giảm năng lượng tự do của
nước và vì vậy, thế năng cơ chất có giá trị âm, nó làm giảm thế năng nước của tế bào. Giá
trị của thế năng cơ chất rất nhỏ, trong đại bộ phận các trường hợp ψ
m
≈ 0,1 ba. Vì vậy, về
độ lớn, nó không phải là một thành phần quan trọng của thế năng nước như là ψ
π
và ψ
ρ
.
Trong nhiều trường hợp, khi xác định giá trị của ψ
π
người ta đã có ý bao hàm luôn cả giá trị
ψ
m
rồi.
Vì vậy, biểu thức chung để xác định thế năng nước của tế bào là ψ = ψ
π
+ ψ
ρ
.
Người ta đã đưa ra các phương pháp để xác định thế năng của nước và các thế năng
thành phần của nó.
*. Hàm lượng nước và các dạng nước trong cây
Hàm lượng nước và nhu cầu nước của cây.
Cơ thể thực vật chứa nhiều nước khoảng 90-95% trọng lượng tươi. Trong tế bào 30%
tổng số nước dự trữ nằm trong không bào, 70% còn lại nằm trong chất nguyên sinh và
thành tế bào.
- Trong chất nguyên sinh nước chiếm tới 80-90% trọng lượng tươi.
- Trong màng các bào quan giàu lipid (lục lạp, ty thể,…) nước chiếm 50%.
Quả chứa lượng nước khá lớn: 85-95%. Cơ quan có hàm lượng nước thấp hơn cả là
hạt dưới 10-15%. Một số hạt chứa lượng chất béo cao chỉ có 5-7% nước.Hàm lượng nước
khác nhau ở các loài cây khác nhau, ở các cơ quan khác nhau trong cơ thể. Các cơ quan
dinh dưỡng có hàm lượng nước cao hơn so với các cơ quan sinh sản. Sau đây là hàm lượng
nước của một số cơ quan và cây khác nhau:
Tên thực vật và cơ quan Hàm lượng nước (%)
Tảo 90-98
Lá cây Xà lách, Hành, quả Cà
chua, Dưa chuột
94-95
Lá Cải bắp, củ Su hào 92-93
Củ Cà rốt 87-91
Quả Táo, Lê 83-86
Củ Khoai tây 74-80
Lá cây gỗ, cây bụi 79-82
Thân cây gỗ (gỗ tươi vừa xẻ) 40-50
Hạt khô không khí
(Lúa mì, Lúa nước, Ngô) 12-14

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu SỰ TRAO ĐỔI NƯỚC Ở THỰC VẬT