Xem bản đẹp trên 123doc.vn

Để học tốt Ngữ Văn 7

häc tèt ng÷ v¨n 7
(tËp mét)

1
2
phạm tuấn anh - thanh giang
học tốt
ngữ văn 7
(tập một)
nhà xuất bản đại học quốc gia TP. hồ chí minh
3
4
lời nói đầu
Thực hiện chơng trình Trung học cơ sở (ban hành kèm theo Quyết định số
03/QĐ-BGD&ĐT ngày 24/1/2002 của Bộ trởng Bộ trởng Bộ Giáo dục và Đào tạo),
môn Ngữ văn đợc triển khai dạy học theo nguyên tắc tích hợp (văn học, tiếng Việt
và làm văn), phát huy tính chủ động tích cực của học sinh.
Nhằm giúp các em học sinh có thêm tài liệu tham khảo để tăng cờng khả năng
tự học, chúng tôi biên soạn bộ sách Học tốt Ngữ văn Trung học cơ sở. Theo đó,
cuốn Học tốt Ngữ văn 7 tập một sẽ đợc trình bày theo thứ tự tích hợp các phân
môn:
- Văn
- Tiếng Việt
- Làm văn
Cách tổ chức mỗi bài trong cuốn sách sẽ gồm hai phần chính:
I. Kiến thức cơ bản
II. Rèn luyện kĩ năng
Nội dung phần Kiến thức cơ bản với nhiệm vụ củng cố và khắc sâu kiến
thức sẽ giúp học sinh tiếp cận với những vấn đề thể loại, giới thiệu những điều nổi
bật về tác giả, tác phẩm (với phần văn); giới thiệu một số khái niệm, yêu cầu cần
thiết mà học sinh cần nắm để có thể vận dụng đợc khi thực hành.
Nội dung phần Rèn luyện kĩ năng đa ra một số hớng dẫn về thao tác thực
hành kiến thức (chẳng hạn: tập tóm tắt một văn bản, tập đọc một văn bản theo đặc
trng thể loại; thực hành liên kết trong văn bản; tạo lập văn bản; phân tích đề, lập
dàn ý và luyện tập cách làm bài văn biểu cảm...). Mỗi tình huống thực hành trong
phần này đặt ra một yêu cầu học sinh phải thông hiểu kiến thức cơ bản của bài
học; ngợc lại, qua công việc thực hành, kiến thức lí thuyết cũng có thêm một dịp
đợc cũng cố. Vì thế, giữa lí thuyết và thực hành có mối quan hệ vừa nhân quả vừa
tơng hỗ rất chặt chẽ.
Ngoài các nhiệm vụ trên, ở một mức độ nhất định, nội dung cuốn sách còn h-
ớng tới việc mở rộng và nâng cao kiến thức cho học sinh lớp 7. Điều này thể hiện
5
qua cách tổ chức kiến thức trong từng bài, cách hớng dẫn thực hành cũng nh giới
thiệu các ví dụ, các bài viết tham khảo.
Cuốn sách chắc sẽ còn những khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong nhận đợc ý
kiến đóng góp để có thể nâng cao chất lợng trong những lần in sau.
Xin chân thành cảm ơn.
nhóm biên soạn
6
cổng trờng mở ra
(Lí Lan)
I. về Tác phẩm
Tác phẩm là một văn bản nhật dụng.
Về tính chất, văn bản nhật dụng đề cập những yếu tố gần gũi, bức thiết đối với
cuộc sống hằng ngày của con ngời và xã hội đơng đại nh thiên nhiên, môi trờng,
dân số, sức khoẻ, quyền trẻ em, hiểm hoạ ma tuý...
Phơng thức biểu đạt của văn bản nhật dụng rất đa dạng. Có thể là bút kí,
phóng sự, ghi chép, th tín...
Các bài học: Cổng trờng mở ra của Lí Lan, Mẹ tôi (trích Những tấm lòng cao
cả) của ét-môn-đô đơ A-mi-xi, Cuộc chia tay của những con búp bê của Khánh
Hoài, Ca Huế trên sông Hơng của Hà ánh Minh thuộc kiểu văn bản nhật dụng.
II. kiến thức cơ bản
1. Ngày mai con đến trờng. Ngời mẹ thức suốt đêm, suy nghĩ triền miên về
ngày đi học đầu tiên của con trong khi đứa con, vì còn nhỏ nên rất vô t, chỉ háo
hức một chút, sau đó đã ngủ ngon lành. Điều khiến ngời mẹ không ngủ đợc không
phải vì quá lo lắng cho con.
2. Đêm trớc ngày khai trờng, tâm trạng của ngời mẹ và đứa con có những biểu
hiện khác nhau. Đứa con vô cùng háo hức vì ngày mai đợc vào lớp Một. Nhng
cũng nh trớc một chuyến đi xa, trong lòng con không còn mối bận tâm nào khác
ngoài chuyện ngày mai thức dậy cho kịp giờ. Trong khi đó, ngời mẹ cứ bâng
khuâng, trằn trọc mãi mà không ngủ đợc (mẹ không tập trung đợc vào việc gì cả;
mẹ lên giờng và trằn trọc,).
3. Ngời mẹ trằn trọc không phải vì quá lo lắng cho con mà là vì đang sống lại
với những kỉ niệm xa của chính mình. Ngày khai trờng của đứa con đã làm sống
dậy trong lòng ngời mẹ một ấn tợng thật sâu đậm từ ngày còn nhỏ, khi cũng nh
đứa con bây giờ, lần đầu tiên đợc mẹ (tức bà ngoại của em bé bây giờ) đa đến tr-
ờng. Cảm giác chơi vơi hốt hoảng khi nhìn ngời mẹ đứng ngoài cánh cổng trờng
đã khép còn in sâu mãi cho đến tận bây giờ.
4*. Xét về hình thức bề ngoài, về cách xng hô thì dờng nh ngời mẹ đang nói
với đứa con nhng trong thực tế, mẹ đang tự nói với mình. Đối thoại hoá ra độc
7
thoại, nói với con mà lại là tâm sự với chính lòng mình đó là tâm trạng của
những ngời mẹ yêu thơng con nh yêu máu thịt, một phần cuộc sống của mình.
Cách nói ấy vừa thể hiện đợc tình cảm mãnh liệt của ngời mẹ đối với đứa con, vừa
làm nổi bật tâm trạng, khắc hoạ đợc tâm t tình cảm, diễn đạt đợc những điều khó
nói ra đợc bằng những lời trực tiếp.
5. Vẫn bằng giọng đối thoại, tác giả đã khéo léo chuyển hớng để nói về tầm
quan trọng của giáo dục đối với sự phát triển của các thế hệ mai sau. Nêu lên một
hiện tợng về sự quan tâm của các quan chức Nhật đối với giáo dục, tác giả đi đến
khái quát: "Ai cũng biết rằng mỗi sai lầm trong giáo dục sẽ ảnh hởng đến cả một
thế hệ mai sau, và sai lầm một li có thể đa thế hệ ấy đi chệch cả hàng dặm sau
này".
6. "Đi đi con, hãy can đảm lên, thế giới này là của con, bớc qua cánh cổng tr-
ờng là một thế giới kì diệu sẽ mở ra". Câu văn này đã nói lên ý nghĩa to lớn của
nhà trờng trong cuộc đời mỗi con ngời. Nh trong một câu chuyện cổ tích kì diệu,
phía sau cánh cổng kia là cả một thế giới vô cùng hấp dẫn đối với những ngời ham
hiểu biết, yêu lao động và yêu cuộc sống, thế giới của tri thức bao la, của tình bạn,
tình thầy trò nồng ấm tha thiết, chắp cánh cho chúng ta bay cao, bay xa tới những
chân trời của ớc mơ và khát vọng.
IIi. rèn luyện kĩ năng
1. Tóm tắt
Đêm trớc ngày đa con đến trờng, ngời mẹ không ngủ. Ngắm nhìn con ngủ
say, lòng ngời mẹ bồi hồi xúc động: nhớ lại những hành động của con ban ngày,
nhớ về thuở nhỏ với những kỉ niệm sâu sắc trong ngày khai giảng đầu tiên... Lo
cho tơng lai của con, ngời mẹ liên tởng đến ngày khai trờng ở Nhật một ngày lễ
thực sự của toàn xã hội nơi mà ai cũng thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến thế hệ t-
ơng lai. Đó cũng là tình cảm, niềm tin và khát vọng của ngời mẹ đối với tơng lai
của đứa con.
2. Cách đọc
Cần bám sát diễn biến tâm trạng của ngời mẹ để lựa chọn giọng đọc cho phù
hợp:
Đoạn từ đầu đến "trong ngày đầu năm học": tác giả sử dụng cả ba phơng
thức tự sự, miêu tả và biểu cảm nhng tự sự là chủ yếu. Với đoạn này cần đọc giọng
8
nhẹ nhàng.
Nội dung chính của đoạn tiếp theo (từ "Thực sự mẹ không lo lắng..." đến
"cái thế giới mà mẹ vừa bớc vào") là sự hồi tởng của ngời mẹ về những kỉ niệm
trong ngày khai trờng đầu tiên. Nội dung này đợc thể hiện chủ yếu qua phơng thức
biểu cảm kết hợp với tự sự. Đọc đoạn văn với tiết tấu chậm, thể hiện tâm trạng bồi
hồi, xao xuyến của ngời mẹ.
Đoạn cuối cùng nói về ngày khai trờng ở Nhật. Phơng thức tự sự là chủ yếu,
giọng đọc cần rõ ràng, không cần diễn cảm nhiều nh đoạn trên. Tuy nhiên, ở câu
kết thúc văn bản, tác giả lại sử dụng phơng thức biểu cảm, do đó khi đọc cần hạ
giọng để thể hiện tâm trạng xao xuyến của ngời mẹ.
3. Ngày khai trờng để vào lớp Một là ngày có dấu ấn sâu đậm nhất trong tâm
hồn của mỗi con ngời. Có thể nêu ra các lí do sau:
- Đó là ngày khai trờng đầu tiên của một ngời học sinh.
- Háo hức vì đợc đến học ở ngôi trờng mới, đợc quen nhiều bạn mới, thày cô
mới.
- Là dấu mốc đầu tiên đánh dấu một bớc trởng thành của con ngời.
4. Để viết đợc đoạn văn cần:
- Chọn lọc chi tiết gây ấn tợng nhất (hoặc quan trọng nhất với bản thân em).
- Kể lại sự vệc, chi tiết ấy.
- Chú ý các biện pháp liên kết câu, các câu mở đoạn, kết đoạn và các câu triển
khai sao cho đoạn văn đợc kết nối rõ ràng, rành mạch và gợi cảm.
mẹ tôi
(ét-môn-đô đơ A-mi-xi)
I. về tác giả
ét-môn-đô A-mi-xi (1846-1908) là nhà văn I-ta-li-a, ngời đã viết bộ sách giáo
dục Những tấm lòng cao cả nổi tiếng (trong đó có đoạn trích Mẹ tôi). Ngoài ra,
ông còn là tác giả của những cuốn sách nh Cuộc đời của những chiến binh (1868),
Cuốn truyện của ngời thầy (1890), Giữa trờng và nhà (1892),... Trong những cuốn
sách đó, vấn đề quan hệ giữa thầy và trò, gia đình và nhà trờng, quan hệ bè bạn,...
9
đợc thể hiện rất sinh động qua những câu chuyện hấp dẫn và bổ ích.
II. Kiến thức cơ bản
1. Mặc dù có nhan đề là Mẹ tôi nhng văn bản lại đợc viết dới dạng một bức
th của ngời bố gửi cho con trai. Cách thể hiện độc đáo này giúp cho những phẩm
chất của ngời mẹ (nội dung chủ yếu của tác phẩm) đợc thể hiện một cách khách
quan và trực tiếp. Đồng thời qua đó, ngời viết th có điều kiện để bộc lộ trọn vẹn
thái độ, cảm xúc của mình mà không làm cho ngời tiếp thu (đứa con) phải xấu hổ,
từ đó nhanh chóng hiểu ra vấn đề.
2. Qua bức th, có thể nhận thấy ngời bố rất buồn bã và tức giận trớc thái độ và
cách ứng xử của En-ri-cô (khi cô giáo đến thăm nhà, En-ri-cô đã thốt ra một lời
thiếu lễ độ với mẹ).
Những câu văn thể hiện thái độ của ngời bố:
- việc nh thế không bao giờ con đợc tái phạm nữa .
- Sự hỗn láo của con nh một nhát dao đâm vào tim bố vậy .
- bố không thể nén đ ợc cơn tức giận đối với con .
- Từ nay, không bao giờ con đ ợc thốt ra một lời nói nặng với mẹ .
- thà rằng bố không có con, còn hơn thấy con bội bạc với mẹ.

3. Các hình ảnh, chi tiết nói về ngời mẹ của En-ri-cô: mẹ đã phải thức
suốt đêm, cúi mình trên chiếc nôi trông chừng hơi thở hổn hển của con,khi nghĩ
rằng có thể mất con ; Ng ời mẹ sẵn sàng bỏ hết một năm hạnh phúccó thể hi
sinh tính mạng để cứu sống con . Những chi tiết này cho thấy, mẹ En-ri-cô là một
ngời dịu dàng hiền từ, giàu tình thơng yêu và đầy trách nhiệm. Mẹ En-ri-cô cũng
nh biết bao nhiêu ngời mẹ khác, luôn sẵn sàng hi sinh tất cả cho những đứa con
yêu.
4. Em sẽ lựa chọn phơng án nào trong các phơng án sau để trả lời cho câu hỏi:
điều gì đã khiến En-ri-cô xúc động vô cùng khi đọc th của bố?
a) Vì bố gợi lại những kỉ niệm giữa mẹ và En-ri-cô.
b) Vì En-ri-cô sợ bố.
c) Vì thái độ kiên quyết và nghiêm khắc của bố.
10
d) Vì những lời nói rất chân tình và sâu sắc của bố.
e) Vì En-ri-cô thấy xấu hổ.
Gợi ý: Có thể lựa chọn các phơng án: a, c và d.
5*. Ngời bố không nhắc nhở En-ri-cô trực tiếp mà lựa chọn cách viết th, vì:
- Nhắc nhở trực tiếp thờng rất khó kiềm giữ đợc sự nóng giận.
- Nhắc nhở trực tiếp khó có thể bày tỏ đợc những tình cảm sâu sắc và tế nhị.
- Nhắc nhở trực tiếp có thể khiến ngời mắc lỗi cảm thấy bị xúc phạm quá lớn
vào lòng tự trọng. Từ đó có thể dẫn đến những suy nghĩ tiêu cực ở đứa trẻ, khiến
cho những lời nhắc nhở không phát huy đợc mục đích giáo dục nh mong muốn.
iII. rèn luyện kĩ năng
1. Tóm tắt
Vì đợc viết dới dạng một bức th nên văn bản này hầu nh không có cốt truyện.
Tuy nhiên, có thể căn cứ vào cách thể hiện của văn bản (đã nói ở trên) để tóm tắt
những nét chủ yếu nh sau:
En-ri-cô ăn nói thiếu lễ độ với mẹ. Bố biết chuyện, viết th cho En-ri-cô với lời
lẽ vừa yêu thơng vừa tức giận. Trong th, bố nói về tình yêu, về sự hi sinh to lớn mà
mẹ đã dành cho En-ri-cô... Trớc cách xử sự tế nhị nhng không kém phần quyết
liệt, gay gắt của bố, En-ri-cô vô cùng hối hận.
2. Cách đọc
Văn bản hầu nh chỉ sử dụng một giọng điệu duy nhất là giọng điệu của ngời
bố nói với con. Bởi vậy, ngoài đoạn thứ nhất (đợc viết theo phơng thức tự sự) đọc
bằng giọng chậm rãi, thể hiện sự hối hận của En-ri-cô, các đoạn sau cần đọc bám
sát giọng điệu của ngời bố: khi thủ thỉ tâm tình (nói về tình yêu và sự hi sinh của
mẹ đối với En-ri-cô), khi tức giận (biểu lộ thái độ giận dữ trớc cách nói năng của
En-ri-cô với mẹ),...
3. Có thể chọn đoạn văn sau để học thuộc lòng:
Con hãy nhớ rằng, tình yêu thơng, kính trọng cha mẹ là tình cảm thiêng liêng
hơn cả. Thật đáng xấu hổ và nhục nhã cho kẻ nào chà đạp lên nó.
4. Kể lại một sự việc em lỡ gây ra khiến bố mẹ, mẹ buồn phiền.
11
Trong cuộc đời của mỗi con ngời nhất là khi còn thơ ấu chắc hẳn sẽ không ít
lần mắc lỗi khiến cho bố mẹ phải phiền lòng. Em có thể nhớ lại câu chuyện (của
bản thân, của ngời khác mà em từng đợc chứng kiến hay nghe kể lại) từng khiến
mình phải băn khoăn, day dứt và hãy kể lại câu chuyện đó. Cần chú ý nêu ra đợc
những bài học cho bản thân.
Từ ghép
I. Kiến thức cơ bản
1. Các loại từ ghép
a) Trong các từ ghép bà ngoại, thơm phức tiếng nào là tiếng chính, tiếng nào
là tiếng phụ? Các tiếng đợc ghép với nhau theo trật tự nh thế nào?
(1) Mẹ còn nhớ sự nôn nao, hồi hộp khi cùng bà ngoại đi tới gần ngôi trờng
và nỗi chơi vơi hốt hoảng khi cổng trờng đóng lại [...].
(Lí Lan)
(2) Cốm không phải thức quà của ngời vội; ăn cốm phải ăn từng chút ít, thong
thả và ngẫm nghĩ. Lúc bấy giờ ta mới thấy lại thu cả trong hơng vị ấy, cái mùi
thơm phức của lúa mới, của hoa cỏ dại ven bờ [...].
(Thạch Lam)
Gợi ý:
- Các tiếng chính: bà, thơm.
- Các tiếng phụ: ngoại, phức.
- Tiếng chính đứng trớc, tiếng phụ đứng sau; tiếng phụ bổ sung nghĩa cho
tiếng chính.
b) Các tiếng trong hai từ ghép quần áo, trầm bổng ở những ví dụ sau có phân
ra thành tiếng chính, tiếng phụ không?
- Việc chuẩn bị quần áo mới, giày nón mới, cặp sách mới, tập vở mới, mọi
thứ đâu đó đã sẵn sàng, khiến con cảm nhận đợc sự quan trọng của ngày khai tr-
ờng.
- Mẹ không lo, nhng vẫn không ngủ đợc. Cứ nhắm mắt lại là dờng nh vang lên
12
bên tai tiếng đọc bài trầm bổng [...].
Gợi ý: Các tiếng trong hai từ này không chia ra đợc thành tiếng chính tiếng
phụ. Hai tiếng bình đẳng với nhau, ghép lại tạo thành từ.
2. Nghĩa của từ ghép
a) So sánh nghĩa của từ bà ngoại với nghĩa của từ bà, nghĩa của từ thơm phức
với nghĩa của từ thơm.
Gợi ý: Tra từ điển để nắm đợc nghĩa của từ bà, thơm rồi so sánh với nghĩa của
các từ ghép có bà, thơm là tiếng chính (bà ngoại, bà nội; thơm phức, thơm
ngát, ...). Nghĩa của tiếng chính rộng hơn nghĩa của cả từ, ví dụ: nghĩa của bà (cả
bà nội, bà ngoại,...) rộng hơn nghĩa của bà ngoại. Sự có mặt của tiếng chính làm
thu hẹp phạm vi bao quát của từ.
b) So sánh nghĩa của từ quần áo so với nghĩa của mỗi tiếng quần, áo; nghĩa
của từ trầm bổng với nghĩa của mỗi tiếng trầm, bổng.
Gợi ý: Đối với các từ ghép đẳng lập, nghĩa của các tiếng tách rời bao giờ cũng
hẹp hơn nghĩa của cả từ. Nghĩa của quần áo rộng hơn nghĩa của quần, áo; nghĩa
của trầm bổng rộng hơn nghĩa của trầm, bổng.
II. Rèn luyện kĩ năng
1. Xếp các từ ghép suy nghĩ, lâu đời, xanh ngắt, nhà máy, nhà ăn, chài lới,
cây cỏ, ẩm ớt, đầu đuôi, cời nụ theo bảng phân loại sau:
Từ ghép chính phụ
Từ ghép đẳng lập
Gợi ý: Xem xét nghĩa của các tiếng; nếu là từ ghép chính phụ, khi tách ra,
tiếng chính có thể ghép với các tiếng khác để tạo ra các từ cùng loại, ví dụ: xanh
ngắt có thể tách thành xanh / ngắt, rồi giữ nguyên tiếng chính để ghép với các
tiếng phụ khác nh xanh biếc, xanh lơ, xanh thẫm,...
2. Điền thêm tiếng vào sau các tiếng dới đây để tạo thành từ ghép chính phụ:
bút ... ăn ...
thớc ... trắng ...
ma ... vui ...
13
làm ... nhát ...
Có thể có các từ: bút chì, thớc kẻ, ma phùn, làm việc, ăn sáng, trắng xoá, vui
tai, nhát gan,...
3. Điền thêm tiếng vào sau các tiếng dới đây để tạo thành các từ ghép đẳng
lập:
núi
...
mặt
...
... ...
ham
...
học
...
... ...
xinh
...
tơi
...
... ...
Gợi ý: Có thể thêm vào các tiếng để trở thành các từ nh: núi non, núi đồi; ham
muốn, ham mê; xinh đẹp, xinh tơi; mặt mũi, mặt mày; học tập, học hành; tơi trẻ, t-
ơi mới,...
4. Trong các cụm từ dới đây, cụm nào đúng, cụm nào sai? Vì sao?
- một cuốn sách
- một quyển vở
- một cuốn sách vở
- một quyển sách vở
Gợi ý:
- Các cụm sai: một cuốn sách vở, một quyển sách vở.
- Sai vì: sách vở là từ ghép đẳng lập có ý nghĩa khái quát nên không dùng với
nghĩa tính đếm. Tuy nhiên, trong một số trờng hợp, từ ghép đẳng lập kết hợp một
cách hợp lý với những danh từ chỉ đơn vị đứng trớc (bộ, chuyến,...) thì vẫn đợc
dùng với nghĩa tính đếm nh: một bộ quân áo, một chuyến đi lại, v.v...
5. Sử dụng từ điển để tra các từ và trả lời câu hỏi:
a) Có phải mọi thứ có hoa màu hồng đều gọi là hoa hồng không?
b) Em Nam nói: "Cái áo dài của chị em ngắn quá!". Nói nh thế có đúng
14
không? Tại sao?
c) Có phải mọi loại cà chua đều chua không? Nói: "Quả cà chua này ngọt
quá!" có đợc không? Tại sao?
d) Có phải mọi loại cá màu vàng đều gọi là cá vàng không? Cá vàng là loại cá
nh thế nào?
Gợi ý: Các từ hoa hồng, áo dài, cà chua, cá vàng mang ý nghĩa khái quát, gọi
tên loại sự vật. Không nên hiểu hoa hồng chỉ là hoa có màu hồng, có thể có hoa
hồng đen; tơng tự, cà chua không chỉ là loại cà có vị chua, áo dài không phải đối
lập với áo ngắn mà là tên gọi một loại trang phục truyền thống (có cả áo và quần),
cá vàng không chỉ là cá có màu vàng (có cá vàng đen, cá vàng trắng,...).
6. So sánh nghĩa của các từ ghép mát tay, nóng lòng, gang thép (Anh ấy là một
chiến sĩ gang thép), tay chân (một tay chân thân tín) với nghĩa của những tiếng tạo
nên chúng.
Gợi ý:
- Hai từ mát tay và nóng lòng ghép từ hai tính từ chỉ cảm giác (mát, nóng) với
hai danh từ (tay, lòng). Khi ghép lại, các từ này có nghĩa khác hẳn với nghĩa của
các từ tạo nên chúng.
+ Mát tay: chỉ những ngời dễ đạt đợc kết quả tốt, dễ thành công trong công
việc (nh chữa bệnh, chăn nuôi,).
+ Nóng lòng: chỉ trạng thái (tâm trạng của ngời) rất mong muốn đợc biết hay
đợc làm việc gì đó.
- Các từ gang và thép vốn là những danh từ chỉ vật. Nhng khi ghép lại, chúng
trở thành từ mang nghĩa chỉ phẩm chất (của con ngời.)
- Các từ tay và chân cũng vậy. Chúng vốn là những danh từ nhng khi ghép lại,
nó trở thành từ mang nghĩa chỉ một loại đối tợng (ngời).
7. Thử phân tích cấu tạo của những từ ghép có ba tiếng máy hơi nớc, than tổ
ong, bánh đa nem theo mẫu sau:
15
cá đuôi cờ
Gợi ý: Xác định tiếng chính trong các từ, tiếp tục xác định tiếng chính và phụ
với các tiếng còn lại. Mũi tên trong mô hình là chỉ sự bổ sung nghĩa của tiếng phụ
cho tiếng chính. Theo mô hình bổ sung nghĩa này, ta có:
- máy hơi nớc: máy là tiếng chính; hơi nớc là phụ, trong đó nớc phụ cho hơi.
- than tổ ong: than là tiếng chính; tổ ong là phụ, trong đó ong phụ cho tổ.
- bánh đa nem: bánh đa là chính, nem là phụ; trong bánh đa, bánh là chính,
đa là phụ.
Liên kết trong văn bản
I. Kiến thức cơ bản
1. Liên kết và phơng tiện liên kết trong văn bản
a) Tính liên kết của văn bản
- Hãy đọc đoạn văn sau:
Trớc mặt cô giáo, con đã thiếu lễ độ với mẹ. Bố nhớ, cách đây mấy năm, mẹ
đã phải thức suốt đêm, cúi mình trên chiếc nôi trông chừng hơi thở hổn hển của
con, quằn quại vì nỗi lo sợ, khóc nức nở khi nghĩ rằng có thể mất con! Hãy nghĩ
xem, En-ri-cô à! Ngời mẹ sẵn sàng bỏ hết một năm hạnh phúc để tránh cho con
một giờ đau đớn, ngời mẹ có thể đi ăn xin để nuôi con, có thể hi sinh tính mạng để
cứu sống con! Thôi, trong một thời gian con đừng hôn bố.
- Theo em, nếu bố En-ri-cô chỉ viết nh vậy thì En-ri-cô có thể hiểu đợc điều
bố muốn nói cha?
- Nếu En-ri-cô cha hiểu đợc điều bố muốn nói thì tại sao? Hãy xem xét các lí
do sau:
+ Vì có câu văn viết cha đúng ngữ pháp;
+ Vì có câu văn nội dung cha thật rõ ràng;
+ Vì các câu văn cha gắn bó với nhau, liên kết lỏng lẻo.
- Vậy, muốn cho đoạn văn có thể hiểu đợc thì nó phải có phẩm chất gì?
Gợi ý: Các câu trong đoạn văn, nếu tách rời, đều là những câu hoàn chỉnh, nội
dung rõ ràng. Nhng cả đoạn, với sự nối kết các câu lỏng lẻo, thì ý nghĩa không đợc
16
biểu đạt rõ ràng. Muốn để ngời khác hiểu đợc ý của mình, ngoài việc tạo ra những
câu đúng, ngời viết (nói) còn phải tổ chức mối liên kết chặt chẽ giữa các câu.
2. Phơng tiện liên kết trong văn bản
a) Hãy sửa lại đoạn văn để En-ri-cô có thể hiểu đợc ý bố mình.
Gợi ý: Muốn sửa lỗi liên kết, phải nắm đoán định đợc ý đồ của ngời viết.
Trong đoạn văn trên, ngời bố muốn nói cho En-ri-cô nhận thấy lỗi của mình khi đã
thiếu lễ độ với mẹ, cũng là để giúp En-ri-cô hiểu đợc tình thơng yêu vô bờ bến của
mẹ dành cho con. Với định hớng về chủ đề nh vậy, có thể sửa đoạn văn nh sau:
Trớc mặt cô giáo, con đã thiếu lễ độ với mẹ. Con biết không, cách đây mấy
năm, mẹ đã phải thức suốt đêm, cúi mình trên chiếc nôi trông chừng hơi thở hổn
hển của con, quằn quại vì nỗi lo sợ, khóc nức nở khi nghĩ rằng có thể mất con!
Hãy nghĩ xem, En-ri-cô à! Ngời mẹ sẵn sàng bỏ hết một năm hạnh phúc để tránh
cho con một giờ đau đớn, ngời mẹ có thể đi ăn xin để nuôi con, có thể hi sinh tính
mạng để cứu sống con! Ngời ấy có đáng để con c xử nh thế không? Bố rất buồn vì
hành động của con. Thôi, trong một thời gian con đừng hôn bố.
b) Chỉ ra sự thiếu liên kết trong đoạn văn sau và sửa lại:
Một ngày kia, còn xa lắm, ngày đó con sẽ biết thế nào là không ngủ đợc. Giấc
ngủ đến với con dễ dàng nh uống một li sữa, ăn một cái kẹo. Gơng mặt thanh thoát
của đứa trẻ tựa nghiêng trên gối mềm, đôi môi hé mở và thỉnh thoảng chúm lại nh
đang mút kẹo.
Gợi ý: Hãy đọc và so sánh đoạn văn trên với đoạn văn đã sửa dới đây:
Một ngày kia, còn xa lắm, ngày đó con sẽ biết thế nào là không ngủ đợc. Còn
bây giờ, giấc ngủ đến với con dễ dàng nh uống một li sữa, ăn một cái kẹo. Gơng
mặt thanh thoát của con tựa nghiêng trên gối mềm, đôi môi hé mở và thỉnh thoảng
chúm lại nh đang mút kẹo.
- Đoạn văn đã đợc sửa lại nh thế nào?
- Sự liên kết về ý nghĩa giữa các câu phải đợc thể hiện ra bằng ngôn ngữ, thiếu
sự liên kết trên phơng diện ngôn ngữ, mối liên kết giữa các câu sẽ không đợc đảm
bảo.
c) Qua hai đoạn văn trên, hãy tự rút ra:
- Một văn bản nh thế nào thì đợc xem là có tính liên kết?
17
- Các câu trong văn bản phải sử dụng những phơng tiện gì để văn bản có tính
liên kết?
II. Rèn luyện kĩ năng
1. Nhận xét về trình tự các câu văn trong đoạn văn dới đây:
(1) Một quan chức của thành phố đã kết thúc buổi lễ phát thởng nh sau: (2)
Và ông đa tay chỉ về phía các thầy giáo, cô giáo ngồi trên các hành lang. (3) Các
thầy, các cô đều đứng dậy vẫy mũ, vẫy khăn đáp lại, tất cả đều xúc động về sự
biểu lộ lòng mến yêu ấy của học sinh. (4) "Ra khỏi đây, các con ạ, các con không
đợc quên gửi lời chào và lòng biết ơn đến những ngời đã vì các con mà không
quản bao mệt nhọc, những ngời đã hiến cả trí thông minh và lòng dũng cảm cho
các con, những ngời sống và chết vì các con và họ đây này!". (5) Nghe lời kêu gọi
cảm động, đáp ứng đúng những tình cảm của mình, tất cả học sinh đều đứng dậy,
dang tay về phía các thầy, các cô.
Gợi ý: Trình tự các câu trong đoạn văn cũng thể hiện diễn biến của sự việc,
đảo lộn trật tự này sẽ dẫn đến phá vỡ liên kết. Trật tự hợp lí của các câu phải là: (1)
(4) (2) (5) (3).
2. Đoạn văn dới đây đã có tính liên kết cha? Vì sao?
Tôi nhớ đến mẹ tôi "lúc ngời còn sống tôi lên mời". Mẹ tôi âu yếm dắt tay tôi
dẫn đi trên con đờng làng dài và hẹp. Sáng nay, lúc cô giáo đến thăm, tôi nói với
mẹ có nhỡ thốt ra một lời thiếu lễ độ. Còn chiều nay, mẹ hiền từ của tôi cho tôi đi
dạo chơi với anh con trai lớn của bác gác cổng.
Gợi ý: Một đoạn văn đợc xem là có tính liên kết tức là phải đảm bảo sự nối kết
chặt chẽ giữa các câu trên cả hai phơng diện nội dung ý nghĩa và hình thức ngôn
ngữ. Hai phơng diện liên kết này không thể tách rời nhau. ở bề mặt ngôn ngữ,
thoạt xem, đoạn văn trên có vẻ liên kết, nhng thực ra các câu không thống nhất
trong một nội dung ý nghĩa.
3. Điền các từ ngữ thích hợp vào chỗ trống trong đoạn văn dới đây để các câu
liên kết chặt chẽ với nhau:
Bà ơi! Cháu thờng về đây, ra vờn, đứng dới gốc na, gốc ổi mong tìm lại hình
bóng của ... và nhớ lại ngày nào ... trồng cây, ... chạy lon ton bên bà. ... bảo khi
nào cây có quả ... sẽ dành quả to nhất, ngon nhất cho ..., nhng cháu lại bảo quả to
nhất, ngon nhất phải để phần bà. ... bà ôm cháu vào lòng, hôn cháu một cái thật
18
kêu.
(Theo Nguyễn Thị Thuỷ Tiên, Những bức th đoạt giải UPU)
Gợi ý: bà, bà, cháu, Bà, bà, cháu, Thế là.
4. Tại sao khi hai câu văn sau bị tách ra khỏi đoạn thì chúng trở nên lỏng lẻo
về mặt liên kết:
"Đêm nay mẹ không ngủ đợc. Ngày mai là ngày khai trờng lớp Một của con."
(Cổng trờng mở ra)
Gợi ý: Thực ra, không hẳn là hai câu văn trên không có mối liên hệ nào với
nhau dù một câu nói về mẹ, một câu nói về con. Đứng cạnh nhau, chúng đã có thể
gợi ra: câu sau là nguyên nhân của của câu trớc. Nhng để có thể hiểu về mối quan
hệ giữa hai câu một cách rõ ràng, chúng phải đợc đặt trong sự liên kết với câu tiếp
theo: "Mẹ sẽ đa con đến trờng, cầm tay con dắt qua cánh cổng,...".
5. Em có liên hệ gì giữa câu chuyện về Cây tre trăm đốt và tính liên kết của
văn bản?
Gợi ý: Trăm đốt tre, nếu tách rời nhau, cũng không thành một cây tre đợc.
Phải nhờ có phép màu của Bụt nối các đốt tre lại với nhau thì anh trai cày mới có
đợc một cây tre thực sự. Liên kết trong văn bản cũng vậy. Các đoạn, các câu
không đợc tổ chức gắn kết với nhau thì không thể có văn bản hoàn chỉnh. Các
đoạn, câu tựa nh những đốt tre, văn bản nh cây tre vậy.
Cuộc chia tay của những con búp bê
(Khánh Hoài)
I. Về tác phẩm
Văn bản này đợc xếp vào nhóm văn bản nhật dụng (xem thêm trong bài Cổng
trờng mở ra của Lí Lan). Vấn đề trọng tâm trong đó là quyền trẻ em - một trong
những nội dung cơ bản mà các văn bản nhật dụng trong Chơng trình Ngữ văn 7 đề
cập.
Phơng thức biểu đạt chủ yếu của văn bản là tự sự. Ngoài ba cuộc chia tay tạo
thành ba yếu tố hạt nhân của văn bản, tác giả còn sử dụng phơng thức biểu cảm
qua cách kể chuyện đồng thời bộc lộ trực tiếp cảm xúc của nhân vật chính (cũng là
19
ngời trong cuộc). Sự kết hợp khéo léo giữa hai phơng thức này giúp cho văn bản có
đợc giọng điệu truyền cảm, gợi lên nhiều nỗi xa xót trong tâm hồn bạn đọc.
II. Kiến thức cơ bản
1. Truyện viết về hai nhân vật Thành và Thuỷ. Truyện miêu tả cảnh gia đình
của Thành và Thuỷ tan vỡ (cha mẹ bỏ nhau) đặc biệt khắc hoạ sự xót xa của hai
anh em khi tình cảm của họ bị xẻ chia.
2. Câu chuyện đợc kể theo ngôi thứ nhất. Ngời kể chính là ngời chứng kiến
câu chuyện xảy ra, trực tiếp tham gia cốt truyện tức là cùng chịu nỗi đau vì sự
mất mát về tình cảm nh em gái mình. Cách lựa chọn ngôi kể này giúp tác giả có
điều kiện trực tiếp thể hiện suy nghĩ, tình cảm và diễn biến tâm trạng của nhân vật,
tăng thêm tính chân thực của truyện, làm cho truyện hấp dẫn và sinh động hơn.
Chính vì thế, mặc dù tiêu đề của truyện là Cuộc chia tay của những con búp bê
nhng ngời đọc vẫn hiểu là cuộc chia tay của Thanh và Thuỷ.
Tuy nhiên, tiêu đề truyện còn một hàm ý khác. Những con búp bê thờng gợi
liên tởng đến sự hồn nhiên, trong sáng, vô t. Cuộc chia tay của những con búp bê
tạo ra một tình huống tâm lí - đó là cuộc chia tay không đáng có, cũng nh không
đáng có cuộc chia tay giữa Thành và Thuỷ - hai anh em vốn rất mực gần gũi, th-
ơng yêu và luôn luôn quan tâm, chia sẻ cùng nhau. Tên truyện, vì thế đã gợi ra đợc
một tình huống đáng chú ý khiến ngời đọc phải quan tâm theo dõi.
3. Các chi tiết trong truyện cho thấy hai anh em Thành, Thuỷ rất mực gần gũi,
thơng yêu, chia sẻ và luôn quan tâm đến nhau:
- Khi Thành đi đá bóng bị rách áo, Thuỷ ddax mang kim ra tận sân vận động để
vá áo cho anh.
- Ngợc lại, Thành thờng giúp em mình học. Chiều chiều lại đón em ở trờng về.
- Lúc chia tay, Thành đã nhờng hết đồ chơi cho em nhng Thuỷ lại sợ anh không
có ngời gác đêm nên cứ một mực buộc anh phải nhận giữ con Vệ Sĩ.
4. Đọc truyện, điều dễ nhận thấy là giữa lời nói và hành động của Thuỷ bộc lộ
những mâu thuẫn rõ rệt khi thấy anh chia hai con búp bê Vệ Sĩ và Em Nhỏ ra hai
bên: trong suy nghĩ, Thuỷ không muốn chia rẽ hai con búp bê, nên Thuỷ vừa ngạc
nhiên vừa giận dữ "Sao anh ác thế!" đã lại rất thơng Thành, sợ đêm đêm không có
con Vệ Sĩ canh giấc ngủ cho anh. Để giải quyết đợc mâu thuẫn ấy, chỉ có một cách
duy nhất là bố mẹ các em không xảy ra việc chia tay. Nhng thực tế thật là nghiệt
20
ngã. Cuộc chia tay của ngời lớn đã để lại hậu quả đau đớn cho các em. Cuối truyện,
Thuỷ đã để lại con Vệ Sĩ. Đây là chi tiết có tính cao trào, đặc sắc, giàu ý nghĩa nhân
văn của truyện.
5. Trong cuộc chia tay của Thuỷ với cả lớp, chi tiết Thuỷ cho biết mình sẽ
không đợc đi học nữa (vì nhà bà ngoại ở xa trờng quá) và rồi đây, Thuỷ sẽ phải đi
bán hoa ngoài chợ là chi tiết khiến cô giáo (và cả các bạn nữa) bàng hoàng nhất.
Cha mẹ Thành và Thuỷ chia tay, với họ đó đã là một nỗi đau đớn lớn. Nhng ở tuổi
của Thuỷ mà không đợc đến trờng, lại phải bớc vào đời sớm thế, rõ ràng chi tiết ấy
sẽ khiến cho mọi ngời cảm thấy xót xa hơn.
Trong khi đó, có lẽ chi tiết cảm động nhất trong màn chia tay này là chi tiết cô
giáo Tâm tặng cho Thuỷ quyển vở và cây bút nắp vàng (hoặc cũng có thể nêu ra chi
tiết: sự chết lặng đi của cô Tâm cùng những giọt nớc mắt từ từ rơi khi nghe tin Thuỷ
không còn đợc đến trờng nữa).
6. Thành kinh ngạc bởi trong khi tâm hồn mình đang diễn ra những mất mát,
đớn đau quá lớn (mất mái ấm gia đình, phải chia tay đứa em gái nhỏ) thì cuộc đời
ngoài kia vẫn trôi bình thản. Chi tiết này cho thấy sự hụt hẫng, cô đơn của nhân vật.
Nó tác động mạnh vào ý thức trách nhiệm của mỗi chúng ta trớc những ngời xung
quanh và trớc cuộc sống của cộng đồng.
7. Qua câu chuyện, tác giả muốn gửi đến chúng ta một lời nhắn nhủ rằng: mái
ấm gia dình là một tài sản vô cùng quý giá. Nó là nơi gìn giữ những tình cả cao quý
và thiêng liêng. Hãy gìn giữ nó, đừng bao giờ vì một lí do gì mà làm tổn hại đến
những tình cảm cao quý và thiêng liêng ấy.
Iii. rèn luyện kĩ năng
1. Tóm tắt
Vì bố mẹ chia tay nhau, hai anh em Thành và Thuỷ cũng phải mỗi ngời một
ngả: Thuỷ về quê với mẹ còn Thành ở lại với bố. Hai anh em nhờng đồ chơi cho
nhau, Thuỷ đau đớn chia tay thầy cô, khi chia tay còn quyến luyến anh không muốn
rời,... Ba cuộc chia tay gợi lên ở bạn đọc những xúc cảm mạnh mẽ cùng nỗi xót th-
ơng cho cảnh ngộ mà lẽ ra những ngời bạn nhỏ không phải gánh chịu.
2. Cách đọc
Văn bản đợc thể hiện theo phơng thức tự sự với ba cuộc chia tay. Bởi vậy sẽ có
hai yếu tố đáng lu ý là lời dẫn chuyện và lời nhân vật:
21
Lời dẫn chuyện thờng có tính chất khách quan nhng trong văn bản này, lời
dẫn chuyện cũng là lời của nhân vật trong truyện nên các sự kiện đợc kể đều thấm
đẫm cảm xúc, bao trùm lên trên hết là tình thơng của ngời anh đối với em.
Lời nhân vật đa dạng, lời của mỗi nhân vật thể hiện tâm trạng khác nhau.
Bố cục trong văn bản
I. Kiến thức cơ bản
1. Bố cục và những yêu cầu về bố cục trong văn bản
a) Bố cục của văn bản
- Hãy nhận xét về dự kiến trình bày các nội dung trong một lá đơn xin gia
nhập Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh sau:
(1) Nguyện vọng xin vào Đội;
(2) Giới thiệu họ tên, lớp, trờng;
(3) Lời hứa ...
(4) Kính gửi...
Gợi ý: Trình tự các nội dung không hợp lí, theo bố cục chung của đơn phải là:
Kính gửi nơi có trách nhiệm giải quyết đề nghị trong đơn - Giới thiệu họ tên, địa
chỉ,... - Nguyện vọng ... - Lời hứa ...
- Bố cục của văn bản là sự sắp đặt nội dung các phần trong văn bản theo một
trình tự hợp lí. Qua ví dụ trên, em hãy cho biết tại sao khi xây dựng văn bản ngời
ta lại phải quan tâm tới bố cục?
Gợi ý: Việc triển khai nội dung của văn bản trớc hết thể hiện ở bố cục. Các
phần nội dung của văn bản phải đợc sắp xếp theo một trình tự nhất định. Không
thể đa ra lời hứa sau khi vào Đội sẽ cố gắng phấn đấu trớc rồi mới đề xuất nguyện
vọng xin đợc vào Đội,... Hệ thống các phần của văn bản cho thấy mạch phát triển
của vấn đề, thể hiện sự rành mạch trong suy nghĩ của ngời viết, góp phần tạo nên
sức thuyết phục của văn bản.
- Liên hệ với bố cục của một bài văn tự sự đã học ở lớp 6.
b) Những yêu cầu về bố cục trong văn bản
22
- Đọc hai câu chuyện sau và trả lời câu hỏi:
(1) Có một con ếch quen thói coi trời bằng vung, nên cứ nghênh ngang đi lại
khắp nơi, nhâng nháo nhìn trời và kêu ồm ộp. Trớc kia, ếch sống ở trong giếng.
Tại vì năm ấy trời ma, nớc trong giếng dềnh lên tràn bờ, đa ếch ta ra ngoài.
Trớc đó, ếch đã từ đáy giếng nhìn lên và nó thấy trời bé tí, chỉ bằng cái vung
thôi. Còn nó thì lại oai ghê lắm, vì nó mà đã cất tiếng kêu thì tất thảy bọn cua, ốc,
nhái ở giếng đều phải hoảng sợ. Cuối cùng, nó bị một con trâu giẫm bẹp. Từ đấy,
trâu trở thành bạn của nhà nông.
(2) Ngày xa, có một anh tính rất hay khoe. Một hôm, anh ta may đợc cái áo
mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai qua ngời ta khen. Đứng mãi
từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Nhng rồi anh ta cũng khoe đợc cái áo với một ngời rằng: "Từ lúc tôi mặc
chiếc áo mới này, tôi chả thấy con lợn nào chạy qua cả.". Đấy là do ngời kia, tính
cũng hay khoe, bỗng không biết từ đâu tất tởi chạy đến hỏi anh ta: "Bác có thấy
con lợn cới của tôi chạy qua đây không?"
+ Hai câu chuyện trên đã có bố cục cha?
+ Cách kể chuyện nh trên bất hợp lí ở chỗ nào?
+ Nên sắp xếp bố cục hai câu chuyện trên nh thế nào?
- Gợi ý:
+ Kể nh bản (1) và bản (2) là cha có bố cục. Các sự việc chính của hai câu
chuyện ếch ngồi đáy giếng và Lợn cới áo mới tuy vẫn có mặt trong bản kể này nh-
ng chúng không đợc sắp xếp theo một trật tự hợp lí. Việc đảo lộn trật tự các sự
việc làm cho nghĩa của bài văn trở nên khó hiểu, câu chuyện không còn tính gây
cời, giá trị phê phán giảm đi.
+ So sánh với hai bản kể dới đây để rút ra cách sắp xếp bố cục của hai câu
chuyện:
(1) Có một con ếch sống lâu ngày trong một cái giếng nọ. Xung quanh nó chỉ
có một vài con nhái, cua, ốc bé nhỏ. Hằng ngày, nó cất tiếng kêu ồm ộp làm vang
động cả giếng, khiến các con vật kia rất hoảng sợ. ếch cứ tởng bầu trời trên đầu
chỉ bé bằng chiếc vung và nó thì oai nh một vị chúa tể.
Một năm nọ, trời ma to làm nớc trong giếng dềnh lên, tràn bờ, đa ếch ta ra
23
ngoài.
Quen thói cũ, ếch nghênh ngang đi lại khắp nơi và cất tiếng kêu ồm ộp. Nó
nhâng nháo đa cặp mắt nhìn lên bầu trời, chả thèm để ý đến xung quanh nên đã bị
một con trâu đi qua giẫm bẹp.
(2) Có anh tính hay khoe của. Một hôm, may đợc cái áo mới, liền đem ra
mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua ngời ta khen. Đứng mãi từ sáng đến
chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Đang tức tối, chợt thấy một anh, tính cũng hay khoe, tất tởi chạy đến hỏi to:
- Bác có thấy con lợn cới của tôi chạy qua đây không?
Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả!
c) Các phần của bố cục
- Các phần Mở bài, Thân bài, Kết bài có nhiệm vụ gì trong văn bản tự sự và
miêu tả?
Gợi ý:
+ Mở bài: giới thiệu nội dung sẽ triển khai, dẫn dắt ngời đọc nhập cuộc;
+ Thân bài: triển khai nội dung đã giới thiệu ở mở bài, giải quyết nhiệm vụ đã
đặt ra;
+ Kết bài: khẳng định và nâng cao vấn đề đã trình bày ở phần nội dung.
- Tại sao lại phải phân biệt rõ ràng nhiệm vụ của mỗi phần?
Trong bố cục ba phần của một văn bản, mỗi phần có một nhiệm vụ riêng,
không trùng nhau. Phân biệt nhiệm vụ của từng phần cũng là nhằm đảm bảo tính
chặt chẽ trong lập luận, thể hiện đợc sự rành mạch giữa các phần của bố cục
chung. Mở bài không những phải đặt ra đợc vấn đề, giới thiệu đợc đề tài mà còn
phải gây đợc hứng thú cho ngời đọc, gợi ra hớng triển khai nội dung của phần
Thân bài. Nhiệm vụ của Kết bài không chỉ là "tóm lại" những nội dung chính đã
đợc triển khai mà còn là khẳng định, nhấn mạnh, đa những vấn đề đã giải quyết
trong Thân bài lên một tầm cao mới, khắc sâu ấn tợng trong tâm trí ngời đọc.
- Trong bố cục ba phần, Thân bài là phần quan trọng nhất, nhng nh thế không
có nghĩa là xem nhẹ những phần còn lại. Mở bài và Kết luận có vai trò riêng trong
24
việc tạo nên ý nghĩa của văn bản, làm không tốt hai phần này sẽ trực tiếp ảnh hởng
đến Thân bài: Mở bài làm không tốt sẽ không tạo đợc tình huống để theo đó dẫn
dắt ngời đọc nhập cuộc, thậm chí ngời viết do vậy mà cũng không xác định rõ đợc
phơng hớng trình bày nội dung; Kết bài làm không tốt sẽ giảm tính thuyết phục
cho những gì đã trình bày trong Thân bài, dẫn đến tình trạng "đầu voi đuôi chuột",
nhiều khi do vậy mà không bật ra đợc chủ đề của văn bản, làm mờ nhạt ý đồ của
ngời viết. Tóm lại, Mở bài, Thân bài, Kết bài của một văn bản gắn bó hữu cơ với
nhau nh các bộ phận trên một cơ thể vậy.
II. Rèn luyện kĩ năng
1. Nêu một số ví dụ thực tế để chứng tỏ: Nếu chúng ta biết chú ý đên việc sắp
xếp các ý cho rành mạch thì bài viết (lời nói) của chúng ta sẽ có hiệu quả thuyết
phục cao. Ngợc lại, nếu không sắp xếp các ý cho hợp lí thì bài viết (lời nói) của
chúng ta sẽ không hiểu đợc, không đợc tiếp nhận:
Gợi ý: Có thể nêu các trờng hợp: học sinh dự thi kể chuyện tởng tợng, học
sinh đợc phân công trình bày kinh nghiệm học tập của bản thân, học sinh tham gia
thi hùng biện,
2. Hãy ghi lại bố cục của truyện Cuộc chia tay của những con búp bê. Bố cục
ấy đã rành mạch và hợp lí cha? Có thể kể câu chuyện theo một bbó cục khác đợc
không?
Gợi ý:
- Truyện mở đầu bằng việc mẹ của Thành và Thuỷ bắt hai anh em phải chia
đồ chơi cho nhau (mở bài: từ đầu đến khóc nhiều). Sau đó dừng lại để kể về quá
khứ rồi lại quay trở lại hiện tại để kể về cuộc chia tay thực sự đầy nớc mắt của
Thuỷ với cô giáo, với các bạn và với Thành (thân bài). Truyện kết thúc bằng cảnh
Thành mếu máo nhìn em trèo lên xe và chiếc xe rồ máy, phóng đi mất hút (phần
kết bài: từ Tôi mếu máo trả lời đến hết).
- Bố cục này đã khá rành mạch và hợp lí. Song chúng ta vẫn có thể thay đổi nó
để kể theo một cách khác sáng tạo hơn, miễn là vẫn đảm bảo đợc sự rành mạch
hợp lí và hấp dẫn. Các em cần chủ động phát huy sự sáng tạo để thử kể lại câu
chuyện theo cách riêng của mình.
3. Bố cục báo cáo kinh nghiệm học tập của một học sinh dới đây đã hợp lí ch-
a? Vì sao? Hãy bổ sung những gì mà em cho là cần thiết.
25