Cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện

Sáng kiến kinh nghiệm Ngữ văn 9 Ng ời thực hiện: Bùi Thanh Gòn
S GIO DC O TO hà tĩnh
PHềNG GIO DC đào tạo lộc hà
TRNG TRUNG HC C S Tân Vịnh


Giỏo viờn thc hin: Bùi Thanh Gòn
Nm hc : 2008 - 2009

1
D ti :
::
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Ng÷ v¨n 9 Ng– – êi thùc hiÖn: Bïi Thanh Gßn

A - PHẦN MỞ ĐẦU
I- LÝ DO TæNG KÕT KINH NGHIỆM :
1. Lí do khách quan:
Dạy văn nói chung, dạy phân môn tập làm văn kiểu bài Nghị luận về tác phẩm văn
học (phần truyện) nói riêng ở khối lớp 9 trường Trung học cơ sở là dạy cho các em học
sinh lứa tuổi 14, 15 - lứa tuổi hồn nhiên, trong sáng, năng động và nhạy cảm… biết tìm tòi,
khám phá ra thế giới văn chương nghệ thuật. Tác phẩm văn chương nghệ thuật là thành
quả sáng tạo của nhà văn, nhà thơ . Mỗi tác phẩm văn thơ đều thuộc một thời kì văn học
nhất định ( có thể cách xa thời đại mà các em sống hiện nay cả hàng thế kỉ , hàng thập niên
…). Tác phẩm văn chương dù nhỏ nhất : là một câu tục ngữ, một bài ca dao, hay lớn hơn là
một bài văn, một bài thơ, một truyện ngắn hay một bộ tiểu thuyết đều có giá trị về nội dung
và nghệ thuật của nó. Làm thế nào để giáo viên giúp học sinh đồng cảm với những giá trị
tư tưởng nhân văn cần đạt tới trong mỗi tác phẩm là nhiệm vụ giảng dạy của GV dạy Ngữ
Văn.
Lep- Tôn-xTôi nói : “Vấn đề không phải biết là quả đất tròn mà là làm thế nào để
biết được quả đất tròn?”. Chân lí là quý báu ! Nhưng cách tìm ra chân lí còn quý hơn
nhiều. Vì thế, cái khó trong việc dạy văn, nhất là dạy Tập làm văn kiểu bài Nghị luận về
tác truyện là làm sao hướng cho học sinh tìm ra cái hay, cái đẹp trong các tác phẩm.
Thực trạng trong những năm gần đây, học sinh khối lớp 9 viết bài tập làm văn kiểu
bài Nghị luận về tác phẩm truyện thường khô cứng, sáo rỗng, lúng túng và máy móc ….
Các em thường dựa vào văn mẫu hoặc dựa vào các ý trong đề cương hay trong dàn ý thầy
cô cho sẵn mà viết lại nên rất hạn chế về mạch cảm xúc (không chân thật, còn gượng ép
…). Rất ít học sinh chịu khó tìm tòi, khám phá ra các ý mới, ý riêng, ý sâu sắc, ý hay do
chính bản thân các em cảm nhận, thật sự rung động với tác phẩm.
Mặt khác, đa số các em học sinh thường không tìm hiểu kĩ đề bài và tìm ý trước khi
bắt tay vào làm bài viết của mình nên thường lệch lạc kiểu bài, nhầm lẫn các dạng đề. Đề
bài Nghị luận về tác phẩm truyện thường có các dạng đề mệnh lệnh và “ mở”. Các mệnh
lệnh thường gặp là “suy nghĩ”(về nhân vật , tác phẩm….) , “cảm nhận của em” ( về nhân
vật, tác phẩm……).
Đối tượng nghị luận có thể là tác phẩm, nhân vật, tư tưởng hay những đổi thay trong
số phận nhân vật …….) theo phạm vi vấn đề trong các bài đọc hiểu tác phẩm truyện ở
2
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Ng÷ v¨n 9 Ng– – êi thùc hiÖn: Bïi Thanh Gßn
SGK ) đòi hỏi các em phải có tư duy kiến thức , tích hợp , tổng hợp và phân tích mới đảm
bảo được yêu cầu của từng đề bài văn cụ thể.
Bên trên là những lí do khách quan thôi thúc tôi tổng kết kinh nghiệm hướng dẫn học
sinh cách làm bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện.
2. Lí do chủ quan:
Về phía giáo viên, không ít thầy cô còn e ngại khi dạy phân môn Tập làm văn. Qua
nhiều năm theo dõi phong trào thi đua dạy giỏi các cấp và dạy tốt ở trường, giáo viên
thường chỉ đăng kí dạy phân môn Giảng văn và Tiếng Việt. Bởi dạy phân môn Tập làm
văn nhất là kiểu bài Nghị luận về tác phẩm truyện , giáo viên phải tìm tòi nghiên cứu kĩ về
tác phẩm, phải thực sự nhập tâm vào cốt truyện ,vào nhân vật ,phải đặt mình trong hoàn
cảnh nhân vật sống , nhân vật suy nghĩ và hành động ….đòi hỏi GV phải vận dụng ,tổng
hợp nhiều kiến thức , kể cả vốn sống, vốn tư tưởng tình cảm. Thế là GV phải tìm ra
phương pháp tích hợp giữa văn và đời, giữa thực tại và hư cấu …….Có thực hiện được như
thế, mới có thể đảm bảo được đặc trưng của phân môn : “Dạy văn - Dạy người”như nhà
văn M. Gorki từng nói : “Văn học là nhân học”.
Bản thân là GV nhiều năm dạy khối lớp 9 Trường THCS Nam Hång , tôi luôn tâm
đắc câu nói của dân gian : “Cho cá không thích bằng nhận được cần câu”. Nếu ví bộ cần
câu là phương pháp và cá ăn là kiến thức thì sự đánh giá về vai trò, tầm quan trọng của
hoạt động dạy và học của GV và HS là phải tìm tòi và sáng tạo. Chính vì vậy, trong quá
trình giảng dạy, tôi luôn trân trọng, đánh giá cao những bài làm có nét riêng, thể hiện được
những cảm xúc chân thật, những nhận xét, phân tích tinh khôi , sáng tạo của các em đối với
một tác phẩm, một nhân vật (một vấn đề hay một khía cạnh của vấn đề thể hiện trong tác
phẩm…). Đó cũng chính là nguồn động viên không nhỏ giúp tôi đầu tư và quyết định tổng
kết kinh nghiệm này, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học của GV - HS. Đồng thời
qua đây, xin được góp một tiếng nói riêng, một ý kiến nho nhỏ cho phong trào “ Dạy Tốt -
Học Tốt” của Trường THCS Nam Hång nói riêng và cho ngành Giáo Dục huyÖn Nam S¸ch
nãi chung.
B - PHẦN NỘI DUNG
Chương I: Cơ sở lí luận:
Nghị luận tác phẩm văn học nói chung, tác phẩm truyện nói riêng là một kiểu bài
nghị luận văn học có vị trí quan trọng trong chương trình Tập làm văn lớp 9. Thông qua
việc đọc và học tác phẩm văn học, học sinh chẳng những đã có một vốn khá phong phú về
kiến thức văn học (tác phẩm, thể loại …)và cũng đã được nâng cao dần về năng lực cảm
thụ, phân tích, bình giá tác phẩm ….Đó là một thuận lợi. Nhưng mặt khác, cũng cần nắm
vững yêu cầu và mức độ cần đạt của kiểu bài nghị luận về tác phẩm trong chương trình
Tập làm văn 9 để không đồng nhất yêu cầu và mức độ phân tích tác phẩm trong
chương trình văn học và khi làm bài Tập làm văn ở lớp 9.
Tác phẩm văn học bao giờ cũng là một tổng thể hoàn chỉnh giữa nội dung và
phương thức biểu đạt, tức là nghệ thuật. Nghị luận một tác phẩm truyện là trình bày những
3
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Ng÷ v¨n 9 Ng– – êi thùc hiÖn: Bïi Thanh Gßn
nhận xét , đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm
cụ thể. Những nhận xét, đánh giá về truyện phải xuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính
cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái
quát. Các nhận xét, đáng giá về tác phẩm truyện trong bài nghị luận phải rõ ràng, đúng đắn,
có luận cứ và lập luận thuyết phục. bài nghị luận về tác phẩm truyện phải có bố cục chặt
chẽ, mạch lạc, có lồi văn chuẩn xác, gợi cảm. Như vậy,để đáp ứng yêu câu làm một bài văn
nghị luận về tác phẩm truyện, người GV cần cho HS hiểu rõ tính chất tổng hợp của kiểu
bài nghị luận này.
Giáo sư Lê Trí Viễn cũng có lời nhắn nhủ : “ Dạy văn lấy cảm làm đầu”. Người GV
dạy HS phương pháp làm bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện không thể nghèo nàn cảm
xúc . Bởi những trang truyện hay, những số phận của các nhân vật trong truyện đều có
cuộc đời riêng, có tư tưởng, tình cảm, nội tâm ….phong phú và đa dạng . Cho nên trong
hướng gợi ý HS trình bày những cảm nhận , đánh giá về nhân vật, sự kiện, chủ đề ….trong
tác phẩm truyện phải xuất phát từ những rung cảm chân thật, thẩm mĩ. Đồng thời biết kết
hợp linh hoạt nhiều phép lập luận ( giải thích, chứng minh, phân tích,…).Trong cách
hướng dẫn HS cách làm bài và luyện tập, GV cần chú ý phát huy, động viên tính tích cực,
sáng tạo của từng HS chứ không gò ép theo những khuôn mẫu. Người GV phải biết khơi
gợi những cảm xúc của HS, kích thích và nuôi dưỡng , phát triển ở HS những nhu cầu
đồng cảm và khát vọng nhận thức cái mới qua hình tượng nhân vật, ngôn ngữ đối thoại,
độc thoại,…..Vì vậy, nếu ai đó tự cho rằng mình đã gợi đầy đủ các ý tưởng của tác phẩm
qua từng trang truyện thì chưa hẳn là một GVdạy tốt, nắm chắc phương pháp hướng dẫn
HS cách làm bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện.
Dưới đây là một vài kinh nghiệm hướng dẫn HS cách làm bài văn Nghị luận về tác
phẩm truyện mà bản thân tôi - một GV trực tiếp giảng dạy Ngữ văn 9 đã dúc kết được qua
nhiều năm .
Chương II : Phươn g phá p tổng kết một vài kinh nghi ệ m hướn g dẫn häc sinh các h
làm bài Nghị luận về tác phẩ m truy ệ n
I. Hướng dẫn HS phân tích đề :
Một đề bài Tập làm văn còn được xem là một bài toán nghệ thuật ngôn từ. Bởi
bao giờ trong một đề bài TLV cũng có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài
phải tìm ra phương pháp giải. Vì thế, bước phân tích đề được xem là khâu đầu tiên, có vai
trò quyết định “ dẫn đường, chỉ lối” cho người làm bài. Nếu phân tích đúng yêu cầu của đề
bài thì sẽ tìm ra được hướng đi đúng. Ngược lại, nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng
được yêu cầu của đề , đôi khi còn bị lệch đề , lạc đề . Chính vì thế mà người GV phải
hướng dẫn HS phải biết phân tích kĩ đề . Một đề bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện
không bao giờ đồng nhất một dạng đề đơn điệu. Trái lại, nó có rất nhiều dạng, nhưng chủ
yếu ỏ lớp 9 dạng thường gặp 3 dạng đề cơ bản sau đây :
 Dạng đề I :Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh nhân
vật, tác phẩm . Ví dụ như các đề bài :
+ Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn : “Làng” của
Kim Lân ( SGK Ngữ văn 9 tr 65 )
4
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Ng÷ v¨n 9 Ng– – êi thùc hiÖn: Bïi Thanh Gßn
+ Suy nghĩ của em về truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao
( SGK Ngữ văn 9 tr 66 )

 Dạng đề II : Phân tích đặc điểm nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh
về nhân vật, tác phẩm. Ví dụ như các đề :
+ Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn Làng của
Kim Lân ( SGK Ngữ văn 9 tr 65 )
+ Phân tích tâm trạng của Kiều trong đoạn trích:" Mã Giám
Sinh mua Kiều" ( SGK Ngữ văn 9 tr 66 )
Dạng đề III : Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một
vấn đề .Ví dụ như các đề :
+ Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua
nhân vật Vũ Nương ở truyện Người con gái Nam Xương ( SGK Ngữ văn 9 tr 65 )
+ Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua
tuyện ngắn Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng ( SGK Ngữ văn 9 tr 65 )
Tuỳ theo mỗi dạng đề bài mà GV hướng dẫn HS các thao tác làm bài khác nhau.
 Đối với dạng đề I và dạng đề II Hs thường hay nhầm lẫn , GV phải hướng dẫn
cho HS biết phân biệt rõ thế nào là suy nghĩ về nhân vật, về tác phẩm?; thế nào là phân
tích nhân vật, tác phẩm? .
Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm là
nghiên về cảm nhận chủ quan của người viết về nhân vật, tác phẩm hay một khía cạnh nào
đó về nhân vật, tác phẩm ( không nhất thiết phải phân tích đầy đủ từng đặc điểm của nhân
vật hoặc đầy đủ giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, có thể chọn những gì mình
cảm nhận sâu sắc nhất mà thôi. Ví dụ đề bài : Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện
ngắn:" Làng" của Kim Lân , GV có thể hướng HS cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của
nhân vật này là tình yêu làng quyện với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến được bộc
lộ trong tình huống nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ? ( thời
kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp? ) Những chi tiết nghệ thuật nào chứng
tỏ một cách sinh động. thú vị tình yêu làng và lòng yêu nước ấy ( về tâm trạng, cử chỉ , lời
nói …) Trong khi đó yêu cầu của dạng đề II ( phân tích nhân vật , tác phẩm hay một khía
cạnh về nhân vật, tác phẩm) là yêu cầu người viết tìm hiểu, đánh giá và nhận xét đầy đủ
từng đặc điểm nhân vật, từng giá trị nội dung,nghệ thuật của tác phẩm.
 Đối với dạng đề III: Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn đề,
người GV phải biết tích hợp các kiến thức chương trình Tập làm văn ở các lớp dưới để
nâng cao yêu cầu giải quyết đề bài văn dạng này. Ví dụ đối với đề bài : “ Suy nghĩ về đời
sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua tuyện ngắn: "Chiếc lược ngà " của Nguyễn
Quang Sáng ( SGK Ngữ văn 9 tr 65 ), HS không phải đơn thuần tập trung phân tích những
biểu hiện cụ thể tình cảm cha con của hai nhân vật ông Sáu và bé Thu mà còn phải trình
bày những cảm nhận của mình về tình cảm cha con hết sức cảm động trong hoàn cảnh éo
le của thời chiến tranh: chịu đựng nhiều thiệt thòi mất mát …; khơi gợi nhiều xúc cảm cho
5
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Ng÷ v¨n 9 Ng– – êi thùc hiÖn: Bïi Thanh Gßn
người đọc niềm cảm động, khâm phục, quý mến …. Từ đó suy nghĩ về tình cảm cha con,
tình cảm gia đình trong hoàn cảnh hiện tại: phải biết trân trọng, giữ gìn, vun đắp…
Từ việc phân tích ba dạng đề nêu trên, GV giúp HS nhận thức được tầm quan trọng của
việc phân tích , tìm hiểu đề và biết vận dụng thành thạo, linh hoạt để hình thành những
thao tác và kĩ năng phân tích đề chính xác ,làm cơ sở cho việc tìm ý . Tuỳ theo yêu cầu của
mỗi dạng đề (như nghị luận toàn bộ tác phẩm, nghị luận một vấn đề trong tác phẩm hay
nghị luận có kết hợp giải quyết một vấn đề có liên quan ) mà xác định nội dung và trình tự
phân tích ( khái quát – phân tích - tổng hợp ). Căn cứ vào nội dung và trình tự phân tích,
đặt ra và trả lời những câu hỏi để có các ý lớn , ý nhỏ của bài văn.
II. Hướng dẫn Học sinh tìm ý:
Một bài nghị luận tác phẩm văn học nói chung và nghị luận về tác phẩm truyện nói
riêng hay , trước hết phải có ý hay. Vậy ý hay là gì? và thế nào là ý hay? Làm thế nào để
tìm ra được những ý hay cho bài .
Theo định nghĩa của SGK Tiếng Việt 8 ( nxb Giáo Dục ) trước đây thì ý là nội
dung ta suy nghĩ, nhìn nhận, tìm hiểu, đánh giá …về sự vật, sự việc được phản ánh, bao
gồm cả cách nhìn nhận sự vật, sự việc và tình cảm, cảm xúc, …Ý có thể diễn đạt thành
nhiều lời .
Còn ý hay thì theo đặc san văn học và tuổi trẻ ( số 68 tháng 2/2002 ); Giáo sư
Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng : “ý hay trước hết phải là ý đúng , ý sâu, ý mới, ý riêng. Ý
đúng, ý sâu phải là ý của mình khám phá mới hay. Cho nên tìm ra ý mới, ý riêng, ý đúng, ý
sâu là công việc quyết định nhất và tất nhiên cũng là khó khăn nhất ”.
Tác phẩm văn học nhất là tác phẩm truyện là tấm gương phản ánh hiện thực của cuộc
sống muôn màu, muôn vẻ thông qua những hình tượng nhân vật với đầy đủ tư tưởng, tình
cảm nội tâm phong phú , đặt trong những tình huống, hoàn cảnh có vấn đề mấu chốt, cụ
thể, tiêu biểu …đại diện cho một từng lớp nào đó trong cuộc sống đời thường . Vì thế,
muốn tìm được ý đúng, ý hay, ý sâu sắc, người GV phải hướng HS đọc hiểu tác phẩm
truyện . Đọc hiểu trước hết là phải đọc kĩ tác phẩm để nắm cốt truyện, chủ đề, các ý chính ,
các chi tiết tiêu biểu của từng ý, các dẫn chứng thuyết phục…Không đọc kĩ tác phẩm, HS
khó lòng nắm được ý đồ của tác giả ,dễ dàng bỏ qua những điểm đặc sắc về nội dung cũng
như nghệ thuật của tác phẩm ; từ đó phân tích hời hợt, đánh giá chung chung . Bởi để viết
ra được một tác phẩm, người nghệ sĩ đã phải trải qua những trăn trở , họ tự đặt ra những
yêu cầu , những định hướng khắt khe : viết về vấn đề gì? viết về đối tượng nào? viết cho
ai ? viết như thế nào? Họ đã phải thay nghén tác phẩm truyện - đứa con tinh thần của họ -
suốt bao tháng, bao năm . Họ đã phải chọn lựa từng hình ảnh có thực trong thực tế rồi khái
quát lên thành nhân vật , dùng ngòi bút vẽ nên bức chân dung của xã hội sao cho phù hợp
với từng thời điểm lịch sử . Họ phải nghiền ngẫm từng chi tiết, đắn đo từng câu, chữ, từng
lời ăn tiếng nói, từng hành động của mỗi nhân vật ….đặt trong những tình huống cụ thể,
mấu chốt của tác phẩm .
Ví dụ với đề bài : Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của
Kim Lân . Nếu HS không đọc kĩ tác phẩm này, thì không thể tìm ra được những ý hay, ý
đặc sắc . Các em sẽ dễ dàng rơi vào công thức chung chung , suy nghĩ hời hợt, không khám
6

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện