Xem bản đẹp trên 123doc.vn

Kĩ thuật đàm phán thương mại quốc tế

1
NGUYẽẻN XUấN THM (CHU BIẽN) - NGUYẽẻN VN HệèNG
TRUNG TấM THệNG TIN TH VIẽN
AI HOC QUệậC GIA HA NệI
Haõ Nửồi - 2001
NGUYẽẻN XUấN THM (CHU BIẽN) - NGUYẽẻN VN HệèNG
2
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
Mục lục
Lời nói đầu
Chương 1
GIỚI THIỆU CHUNG VỀ ĐÀM PHÁN
1 Khái niệm
2 Bản chất của quá trình đàm phán
2.1. Đàm phán là một khoa học
2.2 Đàm phán là một nghệ thuật
2.3 Đàm phán là quá trình thoả hiệp về lợi ích và thống nhất
giữa các mặt đối lập
3 Những đề xuất nghiên cứu và đào tạo
Chương 2
CHUẨN BỊ ĐÀM PHÁN
1. Chuẩn bò chiến lược
1.1 Chuẩn bò tư duy chiến lược
1.2 Chuẩn bò thái độ chiến lược
1.3 Chuẩn bò biện pháp chiến lược
2. Chuẩn bò kế hoạch
2.1 Thu thập số liệu, dữ liệu thông tin
2.2 Đưa ra giả thiết
2.3 Xây dựng các mục tiêu đàm phán
2.4 Chuẩn bò nhân sự và đòa điểm đàm phán
3
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
2.5 Tự đánh giá mình và đối phương
Chương3
CÁC KĨ THUẬT CĂN BẢN TRONG ĐÀM PHÁN THƯƠNG
MẠI
1. Kó thuật đàm phán giá
1.1 Tại sao lại phải đàm phán giá
1.2 Các giai đoạn tính giá
1.3 Phân tích độ nhạy cảm của đối phương
1.4 Đa dạng hoá phương thức đàm phán giá
1.5 Kó thuật thuyết phục trong đàm phán giá
1.6 Kó thuật đề nghò trọn gói
1.7 Kó thuật số lẻ
1.8 Kó thuật đối phó với sự kháng giá của đối phương
2. Các kỹ thuật triển khai cơ bản
2.1 Khi ta gặp một đối phương bất trò
2.2 Tìm phương thức để buộc đối phương đưa ra đề nghò trước
2.3 Đưa đề nghò và kiên trì bảo vệ đề nghò đã đưa ra
2.4 Tìm phương thức tiết kiệm thời gian đàm phán
2.5 Đối phó với thủ thuật đưa đề nghò chót của đối phương
2.6 Kó thuật lạc đề
2.7 Kó thuật rút đề nghò
2.8 Kó thuật chỉnh lí mục tiêu ban đầu khi tiến hành đàm phán
4
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
2.9. Kỹ thuật xử lý hù doạ trong đàm phán
2.10. Kỹ thuật xử lý nhượng bộ
3. Kỹ thuật chống xấu chơi trong đàm phán
3.1. Kỹ thuật chống thái độ lảng tránh trong đàm phán
3.2. Kỹ thuật chống thái độ đe doạ trong đàm phán
3.3. Kỹ thuật chống phản bác của đối phương
3.4. Kỹ thuật chống sự lấn tới của đối phương
3.5. Kỹ thuật chống “ồn ào mà không có thoả thuận”
4. Kỹ thuật giao tiếp trong đàm phán thương mại
4.1. Các chức năng và đặc điểm của giao tiếp đàm phán
thương mại
4.2. Các kỹ thuật giao tiếp căn bản
4.3. Vai trò của phiên dòch trong đàm phán thương mại
5. Kỹ thuật kết thúc đàm phán
5.1. Khi nào ta nên bỏ đàm phán
5.2. Kỹ thuật kết thúc đàm phán khi đạt được thoả thuận
5.3. Những điều khoản thoả thuận nên có
5.4. Những kỹ thuật kết thúc đàm phán khi không đạt được
thoả thuận
Chương IV
VĂN HOÁ TRONG ĐÀM PHÁN THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
1. Những khác biệt về văn hoá: Phương Đông và Phương Tây
đối chiếu.
5
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
1.1. Chủ nghóa cá nhân và chủ nghóa tập thể.
1.2. Cơ chế tầng bậc.
1.3. Tính kỷ luật và thời gian ra quyết đònh
1.4. Vai trò của Chính phủ
2. Trung Quốc
2.1. Guanxi
2.2. Thể diện
2.3. Sự kính trọng đối với người cao tuổi
2.4. Những lưu ý khác
3. Nhật Bản
3.1. Tateshakai
3.2. Amae
3.3. Wa
3.4. Honne và Tatame
3.5. Naniwabushi
3.6. No Tataki Uri
3.7. Inshin Denshin
3.8. Nemawashi
3.9. Shinyo
4. Hoa Kỳ
4.1. Sơ khảo những nghiên cứu về đàm phán trong những năm
gần đây ở Mỹ.
6
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
4.2. Những giá trò văn hoá Mỹ
Chương V
ĐÀM PHÁN THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG NHỮNG
NĂM ĐỔI MỚI
1. Đàm phán thương mại ở Việt Nam trong những năm tiền đổi
mới
2. Đàm phán thương mại ở Việt Nam sau đổi mới
7
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
Giới thiệu
Những năm tháng cuối cùng của thế kỷ XX với những
thành tựu to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ
hiện đại đã và đang đẩy nhanh sự phát triển của lực lượng sản
xuất, nâng cao năng suất lao động, làm chuyển biến mạnh mẽ
cơ cấu kinh tế của các quốc gia và làm thay đổi sâu sắc mọi mặt
đời sống xã hội loài người. Việc truyền bá nhanh chóng công
nghệ cao, sự bùng nổ giao thông vận tải và thương mại quốc tế,
khả năng thông tin tức khắc, tất cả những cái đó khiến cho các
doanh nghiệp đang ngày càng chòu nhiều sức ép cạnh tranh
trước đây chưa từng có và càng ngày sức ép đó càng tăng, đe
doạ sự sống còn của doanh nghiệp, đặc biệt khi sức ép không
chỉ mang tính khu vực mà mở rộng trên phạm vi toàn cầu. Để
thoát khỏi nguy cơ bò diệt vong, các doanh nghiệp, nhất là các
doanh nghiệp hoạt động trên thương trường quốc tế, phải hoạch
đònh chiến lược phát triển hữu hiệu của mình, xây dựng hàng
loạt các biện pháp, trong đó có đàm phán thương mại, nhằm
tiến hành các hoạt động thương mại có hiệu quả nhất.
Với kinh nghiệm trên ba mươi năm phát triển ngành
ngoại thương, với sự kế thừa của những thành tựu bất khả chiến
bại của đàm phán ngoại giao Việt Nam trên trường quốc tế, các
cơ quan quản lý, các doanh nghiệp Việt Nam đã góp phần nhất
đònh trong việc phát triển nền kinh tế, phát triển ngành ngoại
thương và mở rộng các hoạt động kinh doanh của mình. Tuy
nhiên, đàm phán thương mại quốc tế với những kỹ năng và tư
duy đặc thù với những kỹ xảo và nghệ thuật riêng ,với những
qui trình và thủ pháp nhất đònh quả thật còn quá xa lạ đối với
các tổ chức và doanh nghiệp Việt Nam. Đã có nhiều cuộc hội
thảo quốc tế và Việt Nam, đã có những công trình, chuyên đề
nghiên cứu hàm chứa những nội dung khác nhau về đàm phán
8
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
thương mại quốc tế với mục đích giúp các nhà quản lý, các
doanh nghiệp Việt Nam có quan hệ kinh doanh với nước ngoài
khỏi bỡ ngỡ trong những bước đi ban đầu của quá trình hội
nhập nền kinh tế thế giới. Không ngoài mục đích đó, cuốn sách
có tựa đề “kỹ thuật đàm phán thương mại quốc tế” là công trình
nghiên cứu tương đối dài hơi, hệ thống với những tư liệu khá
phong phú và sống động sẽ là tài liệu bổ ích.
Một điều đáng chú ý là các tác giả đề là các cán bộ
giảng dạy ở các trường đại học, nơi mà đàm phán thương mại
quốc tế đang được xây dựng với ý nghóa không chỉ là một phần
mà sẽ là một môn học độc lập trong tương lai. Các tác giả mới
được tu nghiệp và được cấp bằng thạc sỹ (MBA) ở nước ngoài.
Điều này làm cho cuốn sách vừa mang tính lý luận hiện đại có
kết hợp với thực tiễn Việt Nam vừa mang tính “trường học”. Là
một công trình có tính chất nghiên cứu, các tác giả chắc chắn
sẽ không thể tránh khỏi những khiếm khuyết nhất đònh về nội
dung cũng như hình thức. Song chúng tôi cho rằng đây là cuốn
sách rất đáng trân trọng. Nó rất bổ ích và là tài liệu tham khảo
thiết thực không chỉ đối với sinh viên, giáo viên mà còn đối với
những nhà nghiên cứu, quản lý, các doanh nghiệp và cho tất cả
những ai quan tâm.
Với tinh thần đó, xin trân trọng giới thiệu cùng độc giả
cuốn sách này
Hà Nội, tháng 10 năm 1997
PGS. PTS Nguyễn Thò Mơ
Phó hiệu trưởng trường Đại học Ngoại thương
9
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
Lời tác giả
Khu vực hóa và toàn cầu hoá kinh tế, nghiên cứu khuynh
hướng nổi bật của nền kinh tế thế giới trong những thập kỷ chót
của thế kỷ XX, là sự thể hiện của quá trình phát triển có tính quy
luật của xã hội loại người. Trước bối cảnh đó, các doanh nghiệp
dù là ở lónh vực nào, ở khu vực nào đều phải tiến hành các hoạt
động cạnh tranh có tính khu vực, tính toàn cầu. Đặc biệt là đối
với các doanh nghiệp tham gia vào thò trường thế giới, một khi
muốn tồn tại và phát triển, không thể không xây dựng và phát
triển một loạt các biện pháp cnạh trnah mang tính chiến lược và
chiến thuật. Trong hệ thống các biện pháp đó, đàm phán, một
thao tác bao gồm trong nó các đặc tính vừa mang tính kỹ thuật,
vừa mang tính khoa học và nghệ thuật, đóng vai trò quan trọng
trong quá trình hoạch đònh và tiến hành cá hoạt động kinh doanh
có hiệu quả. Vì vậy, một loạt các trường kinh doanh trên thế giới
đã coi đàm phán thương mại như một môn học độc lập trong
chương trình chuyên ngành của mình (như: quản trò kinh doanh,
thương mại quốc tế, quản trò thông tin...). Ngoài ra, đàm phán
còn là chuyên đề của nhiều tạp chí và báo trên thế giới. ở Việt
Nam, đàm phán thương mại là một phần trong môn học Kỹ thuật
nghiệp vụ Ngoại thương.
Để góp phần mình vào việc nghiên cứu vấn đề này, chúng
tôi biên soạn và giới thiệu với quý độc giả cuốn sách “Kỹ thuật
Đàm phán Thương mại Quốc tế” nhằm trình bày một số kiến
thức cơ bản có liên quan tới đàm phán thương mại quốc tế có
tính tới sự khác nhau về môi trường văn hoá, pháp luật.
Trong khi thu thập tài liệu và hoàn thiện bản thảo cuốn
sách, các tác giả đã nhận được sự cổ vũ và đóng góp ý kiến của
các thầy, các cô, cùng đông đảo các đồng nghiệp tại Đại học
10
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
Ngoại thương Hà nội và Đại học Quốc gia Hà nội. Các tác giả
nhân dòp này được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với tập thể
các giáo sư trường Đại học Ngoại thương: PGS. PTS. Nguyễn Thò
Mơ, Phó Hiệu trưởng trường Đại học Ngoại thương, PGS, NGƯT
Đinh Xuân Trình, Chủ nhiệm Khoa Kinh tế Ngoại thương, Đại
học Ngoại thương, PGS. PTS. NGƯT Nguyễn Hồng Đàm, Phó
Hiệu trưởng trường Đại học Ngoại thương, Giám đốc Cơ sở II Đại
học Ngoại thương tại TP. Hồ Chí Minh; PGS, PTS Lê Đình Tường,
Phó Chủ nhiệm Khoa Kinh tế Ngoại thương, Đại học Ngoại thương;
PGS, NGƯT Vũ Hữu Tửu, Chủ nhiệm Bộ môn Kỹ thuật Nghiệp vụ
Ngoại thương, Đại học Ngoại thương; PGS. PTS. Phạm Ngọc Thiết,
Phó Chủ nhiệm Khoa Kinh tế Ngoại thương, Đại học Ngoại thương,
GS. PTS. Nguyễn Đức Chính, Phó Giám đốc Đại học Quốc Gia
Hà nội, và tập thể các giáo sư trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà nội; GS. TS. Nguyễn Lai; GS.
PTS. Đinh Văn Đức; GS. PTS. Nguyễn Thiện Giáp; GS. PTS. Lê
Quang Thiêm; PTS. Nguyễn Hữu Đạt; PGS. PTS. Trần Khuyến;
PTS. Lê Đông; các đồng nghiệp Khoa Ngôn ngữ và Văn hoá Anh-
Mỹ, THS. Phạm Phương Luyện, Chủ nhiệm Khoa NN&VH Anh-
Mỹ; THS. Lê Hùng Tiến, Phó Chủ nhiệm Khoa NN&VH Anh-Mỹ,
Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà nội.
Các tác giả cũng xin nhân dòp này bày tỏ lòng cảm ơn
chân thành đối với GS.TS. Patricia Oyler, THS. Phạm Hồng Lónh,
THS. Nguyễn Huy Chương, PGS. PTS. Phan Văn, THS. Trần Thò
Phượng, LS. Nguyễn Đức Hanh, THS. Trương Thò Đắc, LS. Trương
Anh Tuấn, những người tạo điều kiện về tài liệu cho các tác giả
trong khi chuẩn bò bản thảo và luôn mong muốn các tác giả có
một công trình nghiên cứu xứng đáng.
Tuy nhiên, trước những yêu cầu đa dạng của độc giả, với
trình độ còn hạn chế của các tác giả, cuốn sách này không tránh
khỏi còn có những khiếm khuyết. Các tác giả của cuốn sách rất
11
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý độc giả nhằm hoàn
thiện hơn nữa về nội dung và hình thức cuốn sách trong những
lần xuất bản sau.
Xin chân thành cảm ơn.
Hà Nội Mùa thu năm 1997
Các tác giả
12
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
Chương I
Giới thiệu chung về đàm phán
1. Khái niệm
Đàm phán là một hiện tượng xã hội, một hình thức giao
tiếp mang tính mục đích cao nhằm giải quyết thỏa đáng các
hoàn cảnh có vấn đề giữa các tập thể hoặc cá nhân với nhau
trong sinh hoạt xã hội hoặc cộng đồng. “Bây giờ Mận mới hỏi
Đào: Vườn hồng đã có ai vào hay chưa? Mận hỏi thì Đào xin
thưa: Vườn hồng có lối, ...”. Câu ca dao trên có thể coi là miêu
tả phần đầu của một cuộc “đàm phán” để đi đến “thoả thuận”.
Đàm phán là một nhu cầu đối với cuộc sống xã hội của con
người, cần thiết như cơm ăn nước uống, như khao khát tìm hiểu.
Điều kiện để có đàm phán phải là cộng đồng, qui mô nhỏ như
một cặp tình nhân, qui mô lớn như một xã hội, một khu vực, một
châu lục, và lớn hơn nữa, biết đâu sau này sẽ có đàm phán giữa
các hành tinh. Không có cộng đồng, nghóa là khi sống đơn độc
trên hoang đảo như Robinson Crusoe, người ta không thể và cũng
không cần đàm phán.
Đàm phán là một khái niệm rộng. Xét về mặt từ nguyên
trong tiếng Việt, đàm phán có nghóa là thảo luận (đàm) và ra
quyết đònh chung (phán). Trong tiếng Anh, từ đàm phán
(negotiation) là một từ gốc La tinh (negotium), có nghóa là trao đổi
kinh doanh. Bách khoa toàn thư Encarta ’96 (Hoa Kỳ) đònh nghóa
đàm phán là hành động:
1/ Hội đàm với một hoặc nhiều bên để đi đến các
thoả thuận;
2/ Dàn xếp phương thức trao đổi thông qua hợp đồng;
13
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
3/ Chuyển giao quyền sở hữu theo luật đònh và trên
thực tế cho một hoặc nhiều bên khác để đổi lấy các giá trò sẽ
nhận được
4/ Hoàn thiện và giải quyết thành công các tồn tại của
quá trình.
Như vậy, theo Encarta ’96, đàm phán là một quá trình
gồm nhiều khâu, bắt đầu bằng hội đàm và kết thúc bằng giải
quyết trọn ven trên thực tế các vấn đề đã được hội đàm. Điều này
có nghóa, nếu các vấn đề hội đàm còn chưa được giải quyết
thành công trên thực tế thì quá trình đàm phán chưa chấm dứt.
Đònh nghóa của Bách khoa toàn thư Encarta ’96 có vẻ rất phù
hợp với gốc từ nguyên tiếng Anh của từ đàm phán (negotium: trao
đổi kinh doanh).
Trong các tư liệu nghiên cứu về đàm phán, các nhà lý
thuyết đều thừa nhận một điều đàm phán là một thực tế cuộc
sống có mặt ở khắp nơi chứ không riêng gì trong lónh vực trao
đổi kinh doanh. Dù muốn hay không, ai ai cũng phải đàm
phán. Đó của thể là đứa trẻ bé bỏng nói chuyện vói ba nó về
việc bắt nó đi ngủ lúc tám giờ gối là đã hợp lý chưa, có thể là
các chủ căn hộ bàn bạc với ban thanh lý nhà cửa về giá trò còn
lại của ngôi nhà, có thể là vò trưởng phòng bàn bạc với cấp
trên về kế hoạch tăng lương cho nhân viên dưới quyền. Dù
hình thức có thể khác nhau nhưng bản chất của các quá trình
đều giống nhau, đều là thuyết phục. Và quá trình đó được gọi
là đàm phán. Như vậy, khái niệm đàm phán cần được mở rộng
để bao hàm cả các hoạt động liên quan đến sự thuyết phục
trong cuộc sống hàng ngày.
Trong khi đàm phán là một quá trình phổ biến có ý nghóa
quan trọng trong phần lớn các hoạt động phấn đấu của con người,
14
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
hoạt động này vẫn ít nhiều mang màu sắc bí hiểm. Có rất nhiều
công trình dành cho độc giả phổ thông và cho các nhà nghiên
cứu, đã cố gắng làm sáng tỏ những bí hiểm của hiện tượng đàm
phán. Song những người quan tâm đến đàm phán - không phải
với tư cách một nghề - mà là với tư cách một hoạt động họ thường
gặp trong cuộc sống - đều thấy rằng thật khó để có thể nắm được
những tinh tuý cốt lõi của hiện tượng này.
Đàm phán là gì? Bản thân khái niệm này chưa có đònh
nghóa nhất quán. Joseph Burnes (1993) coi đàm phán là một
cuộc thảo luận giữa hai hay nhiều người đề đi đến một mục
đích chung là đạt được thoả thuận về những vấn đề ngăn cách
các bên mà không bên nào có đủ sức mạnh - hoặc có sức mạnh
nhưng không muốn sử dụng - để giải quyết những vấn đề ngăn
cách đó. Rõ ràng đònh nghóa đàm phán của Burnes coi nguyên
nhân của đàm phán là xung đột và mục đích của đàm phán là
giải quyết các xung đột bằng phương pháp tránh sử dụng vũ lực.
Khi nói đến xung đột, người ta hay nghó đến xung đột chính trò
hoặc vũ trang (kiểu như đang diễn tra ở Afghanistan hiện nay).
Trên thực tế, xung đột là một khái niệm chỉ sự dò biệt về quan
điểm hay lợi ích giữa các cá nhân hay tập thể.
Roger Fisher & Willam Ury (1991) lại nhìn đàm phán ở
góc độ khác, coi đàm phán là phương tiện cơ bản để đạt được
cái ta mong muốn từ người khác. Đó là quá trình giao tiếp có đi
có lại được thiết kế nhằm đạt được thoả thuận trong khi giữa ta
và phía bên kia có những quyền lợi có thể chia sẻ và những
quyền lợi đối kháng. Như vậy, theo Roger Fisher và Willam Ury,
nguyên nhân của đàm phán là động cơ quyền lợi hối thúc và mục
đích của đàm phán là chia sẻ quyền lợi trong khi có những bất
đồng.
Trong suốt cuốn sách này, đàm phán được hiểu là quá
15
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
trình mặc cả và thuyết phục thông qua giao tiếp, trao đổi thông
tin trực diện và thuyết phục thông qua giao tiếp, trao đổi thông
itn trực diện hoặc văn bản vì mục tiêu lợi nhuận kinh tế giữa
các bên có quan hệ mua bán với nhau nhằm đạt được những
cam kết bằng văn bản dưới hình thức hợp đồng dựa trên cơ sở
bình đẳng và tự nguyện giữa các bên. Như sẽ trình bày đàm
phán vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật, vừa là quá trình thống
nhất các mặt đối lập, đàm phán là một ngành nghiên cứu rất
rộng. Cuốn sách này chỉ tập trung vào các vấn đề kỹ thuật cơ bản
nhất trong một phạm vi cụ thể: Đàm phán thương mại quốc tế.
Trong tiêu đề trên, thuật ngữ cơ bản là thuật ngữ thương mại.
Thuật ngữ này ở đây được hiểu là việc mua bán, trao đổi hàng
hoá giữa hai bên trên cơ sở thoả thuận một cách bình đẳng tự
nguyện.
Về cơ bản, hoạt động thương mại ở tất cả mọi quốc gia
đều diễn ra dưới hai hình thức: mua ban nội đòa và mua bán quốc
tế. Mua bán nội đòa và mua bán quốc tế, về bản chất, đều là
những hoạt động mà trong đó người bán có nghóa vụ chuyển giao
hàng hoá, dòch vụ cho người mua. Còn người mua có nghóa vụ
chuyển cho người bán một khoản giá trò ngang với giá trò hàng
hoá, dòch vụ được trao đổi. Tuy vậy, khác với mua bán nội đòa,
mua bán quốc tế là hoạt động:
(1) mua bán xuyên biên giới, nghóa là, hoạt động giữa các
bên kinh doanh hàng hoá và dòch vụ thuộc các quốc gia khác
nhau.;
(2) mua bán có điều tiết, có điều chỉnh, nghóa là, nó chỉ được
triển khai khi có sự cho phép của chính phủ các quốc gia hữu
quan;
16
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
(3) được tiến hành theo ý chí của các chủ thể đàm phán và
ký kết hợp đồng không bò ràng buộc bởi bất kỳ bên thứ ba
nào;
(4) được đảm bảo bằng các phương tiện thanh toán quốc tế.
Như vậy, sự khác nhau giữa mua bán nội đòa và mua bán
quốc tế là sự khác nhau về điều kiện hoạt động. Nhưng trong bất
kỳ điều kiện nào, mục tiêu của nhà đàm phán cũng bất di bất
dòch: đó là mục tiêu lợi nhuận. Người ta sẽ không tham gia mua
bán quốc tế nếu nó không tạo ra lợi nhuận so snáh ở mức chấp
nhận được khi so với mua bán nội đòa. Trong suốt cuốn sách này,
các thuật ngữ Đàm phán/ Đàm phán thương mại/ Đàm phán
thương mại quốc tế được dùng thay đổi và thay thế cho nhau.
2. Bản chất của quá trình đàm phán
2.1. Đàm phán là một khoa học:
Trước hết, đàm phán là một khoa học, khoa học về phân
tích giải quyết vấn đề một cách hệ thống, theo phương châm tìm
giải pháp tối ưu cho các bên liên quan. Tính phân tích nhằm giải
quyết vấn đề trong đàm phán được thể hiện trong suốt quá trình
đàm phán từ chuẩn bò cho đến kết thúc đàm phán. Tính hệ thống
đòi hỏi phải có sự nhất quán trong toàn bộ quá trình đó.
Mối quan hệ giữa các yếu tố trong đàm phán có thể là
mối quan hệ tuyến tính:
17
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
Trong đó mục đích chi phối các mục tiêu đàm phán; nội
dung chi phối phương pháp đàm phán và phương pháp chi phối
đánh giá kết quả đàm phán. Nhược điểm của mô hình đàm phán
tuyến tính là tính áp đặt của các yếu tố đứng trước đối với các yếu
tố đứng sau. Nhược điểm này trói buộc nhà đàm phán trong phát
huy tính năng động sáng tạo.
Trong lòch sử, mô hình đàm phán tuyến tính xuất hiện từ
rất lâu và nó còn phổ biến đến sau Đại chiến thế giới thứ II, vì mô
hình này đảm bảo tính nhất quán cao giữa các yếu tố. Những
cuộc đàm phán thành công cao nhất là những cuộc đàm phán có
kết quả trùng khớp với mục tiêu. Trong lý thuyết, mô hình tuyến
tính còn được gọi là mô hình mục tiêu lý tính (rational objective
model).
Từ thập kỷ 70 xuất hiện một mô hình mới đảm bảo tính
năng động, sáng tạo và mềm dẻo của nhà đàm phán, đó là mô
hình vòng tròn (cyclical model):
18
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
Trong mô hình trên, các yếu tố đàm phán chi phối lẫn
nhau, điều chỉnh lẫn nhau trong quá trình đàm phán. Mô hình
này gạt bỏ tính cứng nhắc của mô hình tuyến tính nơi nhà đàm
phán ít nhiều phải “tuân theo thánh chỉ” và làm việc chủ yếu
như một xướng ngôn viên. Nó tạo cơ hội cho nhà đàm phán trở
thành một đạo diễn thực sự để phát huy hết khả năng của mình
và tìm ra giải pháp đưa đàm phán đến thoả thuận. Song mô
hình này cũng có hạn chế của nó: Đó là sự thiếu chắc chắn
của những quyết đònh tuỳ hứng do sự can thiệp của “cái tôi”
của nhà đàm phán.
Bởi vậy, tuy trong thực tế tồn tại hai mô hình đàm phán,
chưa nhà nghiên cứu nào khẳng đònh mô hình nào hơn mô hình
nào. Có lẽ mô hình tuyến tính phù hợp với phép tư duy của những
người xuất thân từ một nền văn hoá trọng tôn ti, tầng bậc như
kiểu văn hoá Châu á. Trong đàm phán, nó cũng tạo lợi thế như sẽ
trình bày rải rác ở các chương sau của cuốn sách này. Còn mô
hình vòng tròn thích hợp với phương pháp tư duy trong một nên
văn hoá trọng bình đẳng và cho phép con người tự do quyết đònh.
Trong đàm phán, nó cũng tạo ra những lợi thế như cứu vãn bế tắc
đàm phán theo phương châm được ít nhiều cũng gọi là được, còn
hơn không.
Với tư cách là một khoa học theo đúng nghóa của từ này
(khoa học = sự quan sát, nhận biết, miêu tả, điều tra thực nghiệm
và giải thích lý thuyết về các hiện tượng), đàm phán liên quan
đến nhiều ngành khoa học khác như luật, kế toán tài chính, phân
tích xác suất, nhằm giúp nhà đàm phán dự báo kết quả đàm
phán qua việc tìm ra khu vực thoả thuận (area of agreement)
trong đàm phán. Những vấn đề này được đề cập rất chi tiết trong
công trình của Howard Raiffa (1982) về khoa học và nghệ thuật
đàm phán.
19
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
2.2. Đàm phán là một nghệ thuật:
Với tư cách là một nghệ thuật (nghệ thuật = sự thao tác đến
mức thuần thục điêu luyện một số nguyên tắc và phương pháp
trong một mặt hoạt động nào đó của con người), đàm phán là một
quá trình thao tác ở mức nhuần nh các kỹ năng giao dòch, bao
gồm khả năng thuyết phục và chấp nhận sự thuyết phục, khả
năng sử dụng các tiểu xảo đàm phán, sự khôn khéo lựa chọn thời
gian và cách thức thực hiện những tiểu xảo đó.
Khác với khía cạnh khoa học của đàm phán là khía cạnh
mới được phát triển trong thế kỷ XX, nghệ thuật đàm phán có bề
dày lòch sử phát triển khá đầy đặn, có thể nói từ thời tiền trung cổ
khi các bộ lạc người xuất hiện nhu cầu giao lưu và trao đổi hàng
hoá theo phương thức hàng đổi hàng (barter). Trong nguồn tư liệu
về đàm phán, số lượng các công trình nghiên cứu về nghệ thuật
đàm phán cũng chiếm một tỷ lệ lớn. Trong khi đề cập đến đàm
phán với tư cách là một nghệ thuật, các nhà lý thuyết đàm phán
phân biệt 3 (ba) phương pháp đàm phán cơ bản:
2.2.1. Phương pháp được phát triển đầy đủ nhất là
phương pháp lý thuyết trò chơi (game theory). Phương pháp lý
thuyết trò chơi là phương pháp ra quyết đònh dựa trên những
phân tích toán học về cạnh tranh nhằm lựa chọn phương thức
hành động tối ưu cho bên tham gia trò chơi. Dựa trên phương
pháp lý thuyết trò chơi, Roger Fisher & Willam Ury (1991) có
những nghiên cứu thuyết phục về phong cách đàm phán (đàm
phán cứng, đàm phán mềm) cho sự lựa chọn luật chơi của nhà
đàm phán (đàm phán lập trường, đàm phán quyền lợi)
Theo hai ông, trò chơi đàm phán diễn ra trên hai cấp độ:
cấp độ về chất (liên quan đến các điều khoản cần thoả thuận, ví
dụ về giá cả, điều khoản thanh toán, điều kiện giao hàng... ) và
cấp độ tổ chức luật chơi (liên quan đến phương thức đàm phán
20
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
nội dung các vấn đề). Cấp độ thứ hai của trò chơi này được gọi là
trò chơi lớn, trò chơi của / hoặc về một trò chơi. Mỗi động thái
của nhà đàm phán trong trò chơi với đối phương không chỉ có tác
động giải quyết các vd thuộc nội dung đàm phán mà còn là biểu
hiện của sự lựa chọn luật chơi theo những tính toán nhằm tạo ra
một hiệu quả tối ưu. Động thái đó có thể là sự tiếp tục của một
luật chơi cũng có thể là biểu hiện của sự thay đổi luật chơi, theo
kiểu “tiến công, phòng thủ nhanh như chớp” (thơ Hồ Chủ Tòch),
cương nhu tuỳ chỗ, tuỳ lúc.
Chương trình đàm phán của Harvard (Harvard Negotiation
Project) dựa trên cơ sở lý thuyết trò chơi, đã đưa ra khái niệm
“đàm phán có nguyên tắc” (Principled Negotiation) để hướng
dẫn sự lựa chọn luật chơi cho bất kỳ tình huống đàm phán nào,
bao gồm 4 (bốn) điểm:
* Về con người: Tách con người ra khỏi vấn đề, nói cách
khác không đồng nhất, nhầm lẫn giữa con người với vấn
đề.
* Lợi ích: Tập trung vào lợi ích, không vào lập trường.
* Các phương án: Đưa ra các phương án khác nhau trước
khi quyết đònh.
* Tiêu chuẩn: Phải đánh giá kết quả trên cơ sở những tiêu
chí khách quan đã đònh sẵn chứ không phải trên cơ sở
chủ quan đôi khi mang tính cảm tính.
Điểm thứ nhất dựa trên quan điểm nhà đàm phán trước
hết là một con người mà con người thì không phải là máy tính mà
là sinh vật có lý trí mạnh, có cảm xúc manh, có nhận thức có khi
trái ngược nhau, và có những khó khăn trong trao đổi thông tin
chính xác và trong giao tiếp.
21
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
A a
Trước giờ giải lao
Xuân Thuỷ đề nghò giải lao. Nhưng ông cố vấn Nhà Trắng
(Henry Kissinger) còn yêu cầu bộ trưởng giải thích một câu ông
nói rằng sẽ bàn rút quân của Việt Nam nếu hai bên đạt được thoả
thuận.
Kissinger hỏi:
- Các ông sẽ bàn với ai?
Xuân Thuỷ:
- Với ai thì sẽ liệu.
Lê Đức Thọ:
- Chưa thỏa thuận được với nhau thì làm sao biết bàn với ai
Kissinger:
- Tôi cho rằng ông bộ trưởng còn khó tính hơn tôi
Xuân Thuỷ:
- Từ khi gặp ông đến giờ, tôi sinh ra khó tính thế đấy. Tôi
học cái tính ấy của ông đấy.
Kissinger:
- Ngay từ ngày đầu tiên gặp ông tôi đã thấy ông hắc lắm rồi.
Xuân Thủy:
- Không thế đâu. Chính tôi cứ nghe cái triết lý quanh co
của ông nên tôi mới trở nên khó tính.
Kissinger:
- Chúng tôi bất ngờ gặp phải các ông là đối phương, chứ
chúng tôi không lựa chọn. Nếu chúng tôi lựa chọn thì chúng tôi
lựa chọn đối phương dễ tính hơn.
22
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
(Nguồn: Các cuộc thương lượng Lê Đức Thọ- Kissinger
tại Paris, NXB Công an Nhân dân, 1997)
A
aA a
Mỗi con người mang trên lưng mình một “cái tôi”. Tách
con người ra khỏi vấn đề có nghóa là trên bàn đàm phán, các nhà
đàm phán phải kề vai sát cánh tấn công vào vấn đề chứ không
tấn công vào nhau.
Trong thực tế đây là vấn đề không dễ thực hiện, vì như
một đồng nghiệp đã bộc bạch, trong cuộc sống hàng ngày, khi
không ưa ai đó thì chỉ cần nghe tiếng bước chân của người ấy đã
khó chòu! Lẽ thường, “Yêu ai yêu cả đường đi, Ghét ai ghét cả
tông chi họ hàng!”
Điểm thứ hai được xây dựng để tránh tập trung vào lập
trường mà các bên đưa ra trong khi mục đích của đàm phán là
giải quyết lợi ích của các bên nằm sau lập trường đó. Nói theo
cách nghó của một nhà lãnh đạo Trung Quốc, không nên tập
trung vào màu lông của con mèo mà nên tập trung vào lợi ích của
con mèo có thể đưa lại (bắt được chuột).
Điểm thứ ba giải quyết khó khăn của việc tìm lợi ích tối
ưu trong khi chòu sức ép. Khi có mặt đối phương, ít ai có thể tìm
được tức thì giải pháp tối ưu. Nói một cách hìnhảnh, như người
bác sỹ đứng bên bàn mổ cần đầy đủ đồ nghề vì chỉ cần chậm trễ
vào phút là con bệnh chết, nhà đàm phán cũng phải có sẵn giải
pháp để cứu đàm phán ở những giây phút quyết đònh.
Điểm cơ bản thứ tư dựa trên tính khoa học của đàm phán,
vì không có nhà đàm phán nào có quyền uy của Chúa để chỉ cần
lấy đất sét là nặn thành con người. Đất sét là đất sét và có giá của
23
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
đất sét. Thò trường có mặt bằng giá của nó cho từng loại hàng;
các mặt hàng lại có những biểu hiện tiêu chuẩn được xác minh
bởi chuyên gia; rồi còn những tồn tại khách quan nữa như luật
pháp của các nước, tất cả đề không phụ thuộc vào ý muốn chủ
quan của nhà đàm phán. Không nhà đàm phán nào có thể tự ý
mình thay đổi được thực tế khách quan đó. Vậy, kết quả đàm
phán phải dựa trên các tiêu chuẩn khách quan, chư không phải
dựa trên điều các bên muốn hay không muốn.
2.2.2. Một phương pháp đàm phán khác là đàm phán
cùng có lợi (integrative negotiating). Phương pháp này được thiết
kế nhằm tối đa hoá lợi nhuận cho các bên tham gia đàm phán
mà không làm phương hại đến quan hệ giữa các bên. Để có thể
áp dụng được phương pháp này, các nhà đàm phán của các bên
phải nhất trí với nhau về mục tiêu chung, không giấu giếm thông
tin về nhau và áp dụng phong cách đàm phán nhu đạo (soft style).
Kết quả thu được là các bên tham gia đàm phán cùng thu được lợi
nhuận, cùng “thắng”. Chính vì thế, phương pháp này còn được
gọi là phương pháp “chiến thắng trên chiến thắng” (Win/ Win
Approach).
2.2.3. Đối lập với phương pháp “chiến thắng trên chiến
thắng” của đối phương là phương pháp đàm phán cạnh tranh
(competitive negotiating) qua mặc cả cứng rắn, kiên đònh về lập
trường. Nếu ở phương pháp “chiến thắng trên chiến thắng” của
đối phương, các đối phương xác đònh được mục tiêu chung thì
trong đàm phán cạnh tranh các đối phương có những mục tiêu
khác nhau không thể chia sẻ nhưng lại phụ thuộc lẫn nhau. Xung
đột về quyền lợi gắt gao, các bên ra sức tìm cách tối đa hoá lợi
nhuận bất kể hậu quả với đối phương sẽ ra sao. Bởi vậy, phương
pháp đàm phán cạnh tranh còn được gọi là phương pháp “chiến
thắng trên thất bại” của đối phương (Win/ Lose Approach).
24
K THÅT ÀÂM PHẤN THÛÚNG MẨI QËC TÏË
2.3. Đàm phán là quá trình thỏa hiệp về mặt lợi ích và thống
nhất giữa các mặt đối lập:
Thông thường, các bên tham gia vào đàm phán thương mại
có lợi ích đối lập nhau, bởi lẽ theo học thuyết về sản xuất hàng
hoá thì mỗi ngành sản xuất đề đưa lại cho mỗi bên có liên quan
một lợi ích nhất đònh. Đó là (1) Lợi ích cho người sản xuất, đây là
điều đương nhiên nếu không thì hàng hoá sẽ không được sản xuất
ra. (2) Lợi ích cho người tiêu dùng, đây là điều không thể thiếu
được bởi vì nếu không có nó thì hàng hoá cũng không thể tiêu thụ
được. Phần còn lại là giành cho các thành phần khác tham gia
vào quá trình lưu thông hàng hoá. Cho nên khi mà các thành
phần này càng nhiều thì lợi ích của người sản xuất và người tiêu
dùng càng ít đi, đây chỉ nói là ít đi nhưng không thể ít đến mức bò
triệt tiêu. Do vậy các nhà sản xuất, kinh doanh chỉ có thể thực
hiện việc tối đa hoá lợi nhuận trong phần hạn chế, hay nói cách
khác, họ tiến hành việc tối đa hoá lợi nhuận trên cơ sở qua lại
các phần lợi nhuậncủa nhau. Và như vậy, hành động tìm kiếm
lợi nhuận của các nhà sản xuất, kinh doanh và người tiêu dùng
gây ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của nhau, nghóa là nếu người
này được nhiều thì người kia được ít đi và ngược lại. Cho rằng
một hàng hoá được sản xuất ra sẽ tạo cho xã hội một khoản lợi
nhuận được biểu diễn là hình quả táo. Chúng ta có thể biểu diễn
điều này bằng hình vẽ sau:
25
NGUỴN XN THÚM (CH BIÏN) - NGUỴN VÙN HƯÌNG
Và như vậy, khi một bên cố gắng giành về phần mình một
khoản lợi nhuận lớn hơn thì bên kia buộc phải chấp nhận phần
nhỏ đi và ngược lại giả sử chỉ có hai bên tham gia vào quá trình
này. Nếu số lượng người tham gia lớn hơn thì tình hình càng khó
khăn hơn.
Qua quá trình này, chúng ta thấy rằng lợi ích của các bên
tham gia vào quá trình chia sẻ lợi nhuận luôn là đối lập nhau.
Chiếc bánh lợi nhuận không phải là nồi cơm Thạch Sanh đề rồi
cả ba quân tướng sỹ ăn mãi mà không hết. Cũng khó mà kiếm
được một cây đàn Thạch Sanh trong cổ tích để rồi khi gẩy lên
khiến đối phương “ngẩn ngơ lòng”, buông vũ khí, bỏ cuộc tranh
giành hơn thua trên thương trường hay trên bàn đàm phán. Tuy
nhiên, các bên tham gia đàm phán, nếu chỉ quan tâm đến mục
đích của mình mà không quan tâm đến lợi ích của phía bên kia
thì sẽ không có được hợp đồng và khi đó sẽ chẳng có bên nào có
được lợi nhuận. Như vậy, đàm phán ký kết hợp đồng, về nguyên
tắc, là một quá trình thoả hiệp về lợi ích của các bên hay đây là
sự thống nhất giữa các mặt đối lập.
Giả sử A và B là hai bên tham gia vào quá trình đàm
phán ký kết hợp đồng, và khi đó ta có các quan hệ vừa mang tính
đối lập, vừa mang tính thống nhất giữa các bên. Ta có thể minh
hoạ điều này trong mô hình dưới đây.