Xem bản đẹp trên 123doc.vn

Bơm quạt máy nén

T.S LÊ XUÂN HOÀ – Th.S NGUYỄN THỊ BÍCH NGỌC







GIÁO TRÌNH
BƠM
QUẠT
MÁY NÉN








TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH
9/2004
3


LỜI NÓI ĐẦU



“Bơm, quạt, máy nén” là một trong những môn học chuyên ngành quan
trọng của sinh viên ngành “Công nghệ Nhiệt – Điện lạnh”. Cuốn sách này được
biên soạn nhằm đáp ứng yêu cầu của sinh viên Trường đại học Sư phạm kỹ
thuật về sách tài liệu chuyên ngành.
Sách “Bơm, quạt, máy nén” gồm 8 chương có nội dung đề cập đến các lý
thuyết cơ bản về các loại máy bơm chất lỏng và chất khí, các loại máy quạt và
máy nén khí dùng trong công nghiệp và dân dụng, làm cơ sở cho sinh viên
chuyên ngành “Công nghệ Nhiệt – Điện lạnh” hiểu rõ về các loại bơm, quạt,
máy nén thông dụng dùng trong các nhà máy nhiệt điện và trong thực tế.
Sách sẽ phục vụ tốt cho việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu trong các
trường đại học kỹ thuật nói chung và Trường đại học Sư phạm kỹ thuật thành
phố Hồ Chí Minh nói riêng.

Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Mục lục
5
MỤC LỤC
Trang
Lời nói đầu 3
Mục lục 5

Chương I : Mở đầu 9
1.1- Vài nét về lòch sử phát triển bơm, quạt, máy nén 9
1.2- Đònh nghóa và phân loại 10
1.3- Các thông số làm việc cơ bản 12
Bài tập 15

Chương II: Khái niệm chung về bơm 18
2.1- Đònh nghóa và phân loại 18
2.2- Các thông số làm việc cơ bản 19
Bài tập 26

Chương III: Bơm cánh dẫn 31
3.1- Khái niệm chung về bơm cánh dẫn 31
3.2-
Bơm ly tâm 37
3.2.1- Khái niệm chung 37
3.2.2- Phương trình làm việc của bơm ly tâm 38
3.2.3- nh hưởng của kết cấu cánh đến cột áp của bơm ly tâm 40
3.2.4- Lưu lượng và hiệu suất lưu lượng 45
3.2.5- Đường đặc tính của bơm ly tâm 46
3.2.6- Ứng dụng đồng dạng trong bơm ly tâm 50
3.2.7- Số vòng quay đặc trưng 53
3.2.8- Hiện tượng xâm thực 54
3.2.9- Kiểm tra bơm 55
3.2.10- Điều chỉnh chế độ làm việc của bơm 56
3.2.11- Ghép bơm ly tâm 58
3.2.12- Lực dọc trục trong bơm ly tâm - Cách khắc phục lực dọc trục 60
3.3- Bơm hướng trục 65
3.3.1- Cấu tạo và phạm vi sử dụng 65
3.3.2- Phương trình làm việc 66
3.3.3- Hình dạng cánh 67
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Mục lục
6
3.3.4- Đường đặc tính 69
3.3.5- Điều chỉnh chế độ làm việc 70
Bài tập 70

Chương IV: Bơm thể tích 86
4.1- Khái niệm chung về bơm thể tích 86
4.1.1- Khái niệm chung 86
4.1.2- Các thông số làm việc cơ bản của bơm thể tích 87
4.2- Bơm piston 89
4.2.1- Cấu tạo, nguyên lý làm việc 89
4.2.2- Phân loại 90
4.2.3- Cách tính lưu lượng của bơm piston 91
4.2.4- Chuyển động không ổn đònh của chất lỏng trong bơm. Phương trình
Becnuli, cách khắc phục 95
4.2.5- p suất của bơm trong quá trình hút 98
4.2.6- p suất của bơm piston trong quá trình đẩy 101
4.2.7- Vòng quay giới hạn của bơm piston 103
4.2.8- Đường đặc tính 103
4.3- Bơm roto 105
4.3.1- Khái niệm chung 105
4.3.2- Bơm bánh răng 106
4.3.3- Bơm trục vít 115
4.3.4- Bơm cánh gạt 118
4.3.5- Bơm chân không vòng nước 123
4.4- Bơm piston-roto 125
4.4.1- Khái niệm chung, ưu nhược điểm, phân loại 125
4.4.2- Bơm piston-roto hướng kính 126
4.4.3- Bơm piston-roto hướng trục 133
Bài tập 136

Chương V: Quạt 147
5.1- Khái niệm chung về quạt 147
5.2- Quạt ly tâm 150
5.2.1- Kết cấu và một số chi tiết chính 150
5.2.2- Các thông số của quạt ly tâm 151

5.2.3- Đường đặc tính của quạt ly tâm 155
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Mục lục
7
5.2.4- Điều chỉnh quạt 157
5.2.5- Lựa chọn quạt theo điều kiện cho trước 160
5.2.6- Phân loại quạt và một số chi tiết chính của quạt ly tâm 160
5.2.7- nh hưởng của tạp chất khí đến sự làm việc của quạt 163
5.3- Quạt trục 166
5.3.1- Những chú ý về quạt trục 166
5.3.2 - Các phương trình cơ bản của quạt trục 168
5.3.3- Những thông số của quạt trục 173
5.3.4- Quạt trục nhiều cấp 176
5.3.5- Điều kiện làm việc của quạt trục 177
5.3.6- Đặc tính của quạt trục 177
5.3.7- Điều chỉnh lưu lượng 178

Chương VI: Khái niệm chung máy nén 180
6.1- Khái niệm chung 180
6.2- Nhiệt động học máy nén 183

Chương VII: Máy nén cánh dẫn 195
7.1- Máy nén cánh dẫn ly tâm 195
7.1.1- Nguyên lý làm việc của máy nén ly tâm 195
7.1.2- Phương trình làm việc của cấp máy nén 196
7.1.3- Tính toán lại đường đặc tính 198
7.2- Máy nén trục 201
7.2.1- Cấu tạo chung của máy nén trục, cấu tạo cấp 201
7.2.2- Tính chất, những thông số đặc trưng 202

Chương VIII: Máy nén thể tích 208
8.1- Máy nén piston 208
8.1.1- Đồ thò công ( hay đồ thò chỉ thò) 208
8.1.2- Ảnh hưởng của khoảng không chết 209
8.1.3- Cách bố trí máy nén nhiều cấp 210
8.2- Máy nén roto 213
8.2.1- Cấu tạo, nguyên lý làm việc 213
8.2.2- Các thông số cơ bản 214
8.3- Điều chỉnh chế độ làm việc của máy nén 216
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Mục lục
8
8.3.1- Yêu cầu 216
8.3.2- Điều chỉnh bằng cách thay đổi số vòng quay 216
8.3.3- Điều chỉnh bằng tiết lưu ở ống nạp 217
8.3.4- Điều chỉnh bằng cách mở van nạp 217
8.3.5- Thay đổi thể tích khoảng không chết 218
8.3.6- Một số phương pháp điều chỉnh khác 219
Tài liệu tham khảo 220
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


9

CHƯƠNG I: MỞ ĐẦU

1.1- VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN BƠM, QUẠT, MÁY NÉN
Bơm, quạt, máy nén thuộc loại các máy thuỷ lực và máy thuỷ khí.
Máy thuỷ lực thô sơ đã có từ thời cổ xưa. Guồng nước là máy thuỷ lực đầu tiên.
Guồng nước lợi dụng năng lượng của nước để kéo các cối xay lương thực hoặc đưa nước vào
đồng ruộng, đã được sử dụng khoảng 3000 năm trước công nguyên.
Các máy hút nước có sử dụng sức người và vật được sử dụng ở Ai Cập hàng mấy
ngàn năm trước công nguyên.
Bơm piston được dùng ở thế kỷ thứ I trước công nguyên. Bơm piston có loại xích vô
cùng được dùng rộng rãi ở Cai-rô để lấy nước ở độ sâu 91,5m vào thế kỷ thứ 5-6 trước công
nguyên.
Nói chung trước thế kỷ thứ 17 máy thuỷ khí rất thô sơ và ít loại.
Bơm piston:
 Năm 1640 nhà vật lý học người Đức là Ôttô Henrich đã sáng chế ra bơm piston đầu
tiên để bơm khí và nước dùng trong công nghiệp.
 Khoảng năm 1805 nhàbác học người Anh là Niu Kơmen đã phát minh ra bơm piston
để lấy nước trong các nhà máy khai thác mỏ, dùng xilanh hơi ngưng tụ để tạo lực
cần thiết trên trục máy nhờ áp suất khí quyển.
 Năm 1840-1850 nhàbác học người Mỹ làVortington đã giả thiết cơ cấu của bơm hơi
mà trong đó piston của bơm và động cơ hơi được phân bố trên một trục chung, sự
chuyển động của piston được điều chỉnh nhờ một hệ thống phân bố hơi đặc biệt.
Máy cánh dẫn:
Trong những năm 1751-1754 nhà bác học Euler đã viết về lý thuyết cơ bản của tuabin
nước nói riêng và của máy thuỷ khí cánh dẫn nói chung, làm cơ sở để hơn 80 năm sau, vào
năm 1830 nhà bác học người Pháp là Phuôc-nây-rôn đã chế tạo thành công tuabin nước đầu
tiên vàvào năm 1831 nhà bác học người Nga là Xablucôp đã sáng chế ra bơm ly tâm và quạt
ly tâm đầu tiên. Đây chính là những bước nhảy lớn trong lòch sử phát triển các máy năng
lượng.
Bơm nhiều cấp:
Nhà Bác học vó đại người Anh là Reynolds khi nghiên cứu cấu tạo của bơm nhiều cấp
đã đưa vào những thiết bò đònh hướng cánh dẫn xuôi và ngược. Năm 1875 đã phát minh ra
loại bơm tương tự như loại bơm nhiều cấp hiện đại ngày nay.


Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


10

Máy nén:
 Phát minh bơm không khí và dạng đơn giản của máy nén hiện đại với một chu kỳ
nén gắn liền với tên tuổi của nhà vật lý vó đại người Đức là Gerike vào năm 1640.
Sự hoàn thiện máy nén ở thế kỷ 18-19 đã thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp
quặng mỏ và luyện kim.
 Vào cuối thế kỷ 18 ở Anh nhà bác học Vinkinsơn đã sáng chế ra máy nén piston 2
xilanh, nhà bác học Uatt đã chế tạo thành công máy hút không khí có truyền động
bằng hơi.
 Máy nén nhiều cấp có làm lạnh trung gian xuất hiện ở Pháp vào khoảng những năm
30 của thế kỷ 19.
 Máy nén nhiều cấp có làm lạnh trung gian giữa các cấp nén xuất hiện ở Đức vào
năm 1849 do nhà bác học Raten sáng chế ra.
Quạt:
Vào năm 1831 nhà bác học Nga Xablucôp sáng chế ra quạt ly tâm đầu tiên dùng để
làm mát hầm mỏ và làm sạch máy.
Đặc biệt là 80 năm gần đây, lý thuyết về thuỷ khí động lực phát triển rất mạnh, có
nhiều thành tựu to lớn trong việc ứng dụng các phát minh về lónh vực máy thuỷ khí.
Ngày nay máy thuỷ khí có rất nhiều loại với nhiều kiểu dáng khác nhau được dùng
trong mọi lónh vực của đời sống cũng như trong công nghiệp và nông nghiệp. Để đáp ứng nhu
cầu về năng lượng ngày càng to lớn của công nghiệp hiện đại, ngày nay người ta đã chế tạo
được các tuabin cỡ lớn có công suất đến 500.000 kW hoặc lớn hơn. Số lượng bơm, quạt, máy
nén cũng như tuabin các chủng loại khác nhau đã được sản xuất hàng năm lên đến hàng triệu
chiếc.

1.2- ĐỊNH NGHĨA VÀ PHÂN LOẠI
1.2.1- Đònh nghóa
Bơm là máy để di chuyển dòng môi chất và tăng năng lượng của dòng môi chất. Khi
bơm làm việc năng lượng mà bơm nhận được từ động cơ sẽ chuyển hoá thành thế năng, động
năng và trong một chừng mực nhất đònh thành nhiệt năng của dòng môi chất.
Máy để bơm chất khí, tuỳ thuộc vào áp suất đạt được được gọi là quạt, máy hút khí và
máy nén khí.
Quạt là máy để di chuyển chất khí với cơ số tăng áp  < 1,15 ( - tỷ số giữa áp suất
cửa ra và áp suất cửa vào của máy) hay áp suất đạt được p < 1500 mmH
2
O.
Máy hút khí là máy làm việc với  > 1,15 hay áp suất đạt được p > 1500 mmH
2
O
nhưng không có làm lạnh nhân tạo.
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


11

Máy nén khí là máy làm việc với  > 1,15 hay áp suất đạt được p > 1500 mmH
2
O và
có làm lạnh nhân tạo ở nơi xảy ra quá trình nén khí.
1.2.2- Phân loại
a- Phân loại theo nguyên tắc tác dụng của máy với dòng môi chất trong quá trình làm
việc

Hình 1.1 - Sơ đồ phân loại theo nguyên tắc tác dụng của máy với dòng môi chất.
b- Phân loại theo tính chất trao đổi năng lượng và cấu tạo
Bơm có ba loại:
1. Bơm cánh dẫn: gồm
 Bơm ly tâm
 Bơm hướng trục
 Bơm hướng chéo
 Bơm xoáy
2.
Bơm thể tích: gồm
 Bơm piston
 Bơm roto
 Bơm piston-roto
3. Bơm phun tia
Quạt chỉ có loại cánh dẫn gồm:
1.
Quạt ly tâm
2. Quạt trục
Máy nén có ba loại:
1. Máy nén cánh dẫn: gồm
Máy để chuyển chất lỏng và khí
Máy nén
khí
Cho nước sạch
và dung dòch
Cho hỗn hợp đất,
tro và nước
Cho chất lỏng có
độ nhớt cao
Phun tia
Thể tích
Phun tia
Thể tích
Cánh dẫn
Phun tia
Cánh dẫn
Thể tích
Cánh dẫn Cánh dẫn
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


12

 Máy nén ly tâm
 Máy nén trục
2. Máy nén thể tích: gồm
 Máy nén piston
 Máy nén roto
3.
Máy nén phun tia

1.3 - CÁC THÔNG SỐ LÀM VIỆC CƠ BẢN
1.3.1- Cột áp

Hình 1.2 – Sơ đồ máy thuỷ khí trong hệ thống

Khả năng trao đổi năng lượng của máy thuỷ khí với dòng môi chất được thể hiện
bằng mức chênh lệch năng lượng đơn vò của dòng môi chất ở 2 mặt trước và sau máy.
Năng lượng đơn vò tại mặt cắt A-A:

g2
vp
ze
2
AAA
AA




Năng lượng đơn vò tại mặt cắt B-B:

g2
vp
ze
2
BBB
BB





Trong đó: z - độ cao hình học
p,v – áp suất và vận tốc của dòng chảy
 - hệ số điều chỉnh động năng
Chênh lệch năng lượng đơn vò của dòng môi chất qua máy thuỷ khí giữa A và B là:
z
A
A A
B
B
y
z
B

P
A
,v
A
P
B
,v
B
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


13


g2
vvpp
zze
2
AA
2
BBAB
ABBA






 Nếu 0
BA
e - dòng môi chất được máy cấp cho năng lượng, vậy máy là bơm (chất
lỏng hoặc khí).
 Nếu 0
BA
e - máy được dòng môi chất cấp cho năng lượng, vậy máy là động cơ
thuỷ khí.
Vậy cột áp của máy thuỷ khí là năng lượng đơn vò của dòng môi chất trao đổi với máy
thuỷ khí. Cột áp của máy thuỷ khí là:

g2
vvpp
zzH
2
AA
2
BBAB
AB





(1.1)
Thành phần thế năng đơn vò gọi là cột áp tónh, ký hiệu H
t
:




AB
ABt
pp
zzH (1.2)
Thành phần động năng đơn vò gọi là cột áp động, ký hiệu H
đ
:

g2
vv
H
2
AA
2
BB
đ

 (1.3)
Vậy:
đt
HHH  (1.4)
1.3.2- Lưu lượng
Đònh nghóa:
Lưu lượng là lượng môi chất chuyển động qua máy trong một đơn vò thời gian. Tuỳ
thuộc đơn vò đo có lưu lượng thể tích, lưu lượng khối lượng, lưu lượng trọng lượng.
 Tính bằng đơn vò thể tích, ký hiệu Q gọi là lưu lượng thể tích, có đơn vò đo là m
3
/s,
m
3
/h, l/s.
 Tính bằng đơn vò khối lượng, ký hiệu M gọi là lưu lượng khối lượng, có đơn vò đo là
kg/s, kg/h.

QM 

 Tính bằng đơn vò trọng lượng, ký hiệu G gọi là lưu lượng trọng lượng, có đơn vò đo
là N/s, N/h, kG/s.

gMgQQG
 (1.5)
1.3.3- Công suất và hiệu suất
Cần phân biệt rõ hai loại công suất:
 Công suất thuỷ lực
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


14

 Công suất trên trục
a- Công suất thuỷ lực: ký hiệu N
tl
(có đơn vò đo là W) là cơ năng mà dòng chất lỏng
trao đổi với máy thuỷ lực trong một đơn vò thời gian.
Công suất thuỷ lực được tính bằng tích của cột áp với lưu lượng trọng lượng của máy.

QHGHN
tl
 (1.6)
b- Công suất làm việc: ký hiệu N (có đơn vò đo làW) là công suất trên trục của máy
khi máy làm việc. Công suất thuỷ lực khác công suất trên trục. Quá trình làm việc trong máy
càng hoàn thiện thì N và N
tl
càng ít khác nhau.
 Đối với bơm: N > N
tl







QH
N
N
tl
(1.7)
Hệ số
 < 1 gọi là hiệu suất của bơm.
 Đối với động cơ: N < N
tl

QHNN
tl
 (1.8)
Hệ số  < 1 gọi là hiệu suất của động cơ thuỷ lực.
c- Hiệu suất của máy thuỷ lực, ký hiệu
 ( đo bằng % hoặc không có đơn vò đo) dùng
để đánh giá tổn thất năng lượng trong qúa trình máy trao đổi năng lượng với dòng môi chất.
Từ công thức (1.7) và (1.8) ta có:

N
N
tl
B
 (1.9)

tl
Đ
N
N
 (1.10)
Trong điều kiện làm việc, các hiệu suất phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: loại máy,
kích thước và cấu tạo của máy, loại môi chất chuyển động trong máy, chế độ làm việc của
máy, các đặc tính của mạng mà máy làm việc trong đó.
Để đánh giá hiệu năng lượng của hệ thống chung gồm có máy và động cơ của nó,
người ta còn sử dụng hiệu suất của hệ thống

ht
:

ĐĐ
tl
ht
N
N

Trong đó N
ĐĐ
– công suất điện để khởi động động cơ.
Để tính hiệu suất chung của máy thuỷ lực, người ta đánh giá thông qua các dạng tổn
thất.

Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


15

e- Tổn thất năng lượng trong máy thuỷ lực: có 3 dạng
 Tổn thất cột áp của dòng môi chất chảy qua máy gọi là tổn thất thuỷ lực, được đánh
giá bằng hiệu suất thuỷ lực, còn gọi là hiệu suất cột áp, ký hiệu
H

 Tổn thất do ma sát của các bộ phận cơ khí trong máy thuỷ lực gọi là tổn thất cơ khí,
được đánh giá bằng hiệu suất cơ khí, ký hiệu
CK

 Tổn thất do rò rỉ môi chất làm giảm lưu lượng làm việc của máy gọi là tổn thất lưu
lượng được đánh giá bằng hiệu suất lưu lượng, ký hiệu
Q

Hiệu suất chung của máy thuỷ lực là:
 = 
H
.
Q
.
CK
(1.11)
BÀI TẬP
Bài I-1
Một máy thủy lực (bơm nước) tiêu hao công suất trên trục N = 18,9 kW, hiệu suất của
máy = 0,71. Xác đònh các thông số của bơm: lưu lượng, cột áp.
Biết áp suất dư tại cửa ra của bơm
m8,50
p
2


và độ chân không ở cửa vào
m
p
CK
3

, đường kính ống hút D
1
= 100mm, đường kính ống đẩy D
2
= 75mm,
1
= 
2
= 1 .

Hình 1.3
Giải:
1) Công thức tính cột áp:
g
vvpp
H
2
2
1
2
212





, bỏ qua độ cao hình học theo đề bài
Hay
g
vvpp
H
CKAK
2
2
1
2
2






Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


16

Vận tốc v
1
, v
2
được xác đònh từ phương trình liên tục: Q = v
1
S
1
= v
2
S
2

Ta có:
2
11
1
4
d
Q
S
Q
v

 ;
2
22
2
4
d
Q
S
Q
v


Thay các giá trò vào ta được phương trình đường đặc tính lưới:




















4242
2
4
1
2
2
4
2
2
2
CKAK
1,0..81,9.2
16
075,0..81,9.2
16
Q8,53
dg2
Q16
dg2
Q16
pp
H

2
33437853 Q,,H 
2) Công thức tính công suất tiêu hao trên trục:



QH
N
Hay
Q
,
Q..,
,..,
Q
N
H
3791
10819
71010918
3
3




Kết hợp 2 phương trình cột áp, ta thu được phương trình bậc 3 theo lưu lượng Q:

Q
,
Q,,
3791
33437853
2
 hay 0379185333437
3
 ,Q,Q,
Giải phương trình ta thu được: Q = 0,025 m
3
/s = 25 l/s
Vậy cột áp sẽ là: m,,.,,H 9555025033437853
2

Đáp số: Q = 25 l/s ; H = 55,95 m
Bài I-2
Một máy bơm nước tiêu hao công suất trên trục N = 5,5 kW. Tính các thông số : cột
áp, lưu lượng và hiệu suất của bơm. Biết áp suất dư ở cửa ra của bơm
m
p
20
2


(cột nước)
và áp suất chân không tại cửa vào của bơm m
p
CK
4

, tốc độ trong đường ống đẩy v = 4
m/s, đường kính ống đẩy d
2
= 75mm, đường kính ống hút d
1
= 100mm.

Hình 1.4
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương I.Mở đầu


17

Đáp số: Q = 17,65 l/s ; H = 24,56m ; N = 4,24kW ;  = 0,75
Bài I-3
Một máy bơm nước có tỷ số 014750,
H
H
t
đ
 có áp suất ra m
p
60
2


; áp suất vào
m
p
CK
3
1


đường kính ống hút D
1
= 200mm, đường kính ống đẩy D
2
= 150mm.
Xác đònh các thông số của bơm: H, Q, N. Biết hiệu suất  = 76% và z
1-2
= 0.
Đáp số: H = 64m ; Q = 92 l/s ; N = 76kW
Bài I- 4
Một bơm nước đặt cách bể hút A với độ cao hút z
h
= 1,36m. Hệ số tổn thất trong
đường ống hút  = 4.
Tính các thông số của bơm: lưu lượng , cột áp và công suất trên trục. Biết áp suất dư ở
cửa ra của bơm m,
p
8681
2


và chân không ở cửa vào bơm m4H
CK
 ;đường kính ống hút
và đẩy D
1
= 300mm, D
2
= 200mm; hiệu suất của bơm  = 76%.

Hình 1.5
Đáp số: Q = 820 m
3
/h ; H = 88m ; N = 259 kW.
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


18

CHƯƠNG II : KHÁI NIỆM CHUNG VỀ BƠM

2.1- ĐỊNH NGHĨA VÀ PHÂN LOẠI
2.1.1- Đònh nghóa
Bơm là máy để tạo ra dòng chất lỏng. Hay nói cách khác, bơm là máy dùng để di
chuyển chất lỏng và tăng năng lượng của dòng chất lỏng. Khi bơm làm việc năng lượng mà
bơm nhận được từ động cơ sẽ chuyển hoá thành thế năng, động năng và trong một chừng
mực nhất đònh thành nhiệt năng của dòng chất lỏng.
Vậy bơm là loại máy thuỷ lực dùng để biến đổi cơ năng của động cơ thành năng
lượng để vận chuyển chất lỏng hoặc tạo nên áp suất cần thiết trong hệ thống truyền dẫn thuỷ
lực.
2.1.2- Phạm vi sử dụng
Bơm được sử dụng rộng rãi trong nhiều lãnh vực:
 Trong nông nghiệp:bơm là thiết bò không thể thiếu để thực hiện thuỷ lợi hoá chăn
nuôi trồng trọt.
 Trong công nghiệp: bơm được sử dụng trong các công trình khai thác mỏ, quặng dầu
hay các công trình xây dựng.
 Hiện nay trong kỹ thuật vận chuyển, phát triển xu hướng dùng bơm và đường ống dẫn
để vận chuyển các sản phẩm của ngành khai thác mỏ ( quặng dầu), hoá chất, nguyên
vật liệu xây dựng, … và đó là phương tiện vận chuyển thuận lợi và kinh tế.
 Trong ngành chế tạo máy, bơm được sử dụng phổ biến, nó là một trong những bộ
phận chủ yếu của hệ thống điều khiển và truyền động thuỷ lực trong máy.
2.1.3- Phân loại
a. Theo nguyên lý làm việc và cấu tạo của bơm (tương tự như phân loại ở trên)
b. Theo công dụng:
 Bơm cấp nước nồi hơi ( trong các nhà máy nhiệt điện)
 Bơm dầu ( trong các hệ thống truyền động thuỷ lực)
 Bơm nhiên liệu
 Bơm cứu hoả
 Bơm hoá chất…
c. Theo phạm vi cột áp và lưu lượng sử dụng:
Người ta chia bơm thành các loại: bơm có cột áp cao, trung bình hoặc thấp; bơm có
lưu lượng lớn, trung bình hoặc nhỏ.
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


19

Trong kỹ thuật có 3 loại bơm được sử dụng rộng rãi là bơm ly tâm, bơm hướng trục và
bơm piston. Biểu đồ phân bố phạm vi sử dụng của các loại bơm thông dụng trên được thể
hiện trên hình 2.1
Hình
2.1 – Phạm vi sử dụng của các loại bơm thông dụng
2..2 - CÁC THÔNG SỐ LÀM VIỆC CƠ BẢN

Hình 2.2 – Sơ đồ hệ thống bơm
H,m
10000
100
10
1000
10000
10
100
Q, m
3
/h
Bơm hướng trục
Bơm ly tâm
Bơm
piston
1000
1
P
4
K
2

z
h

y
z
đ
z
Bể chứa
ống đẩy
ống hút
p
1
= p
a
Bể hút
Bơm
Động cơ
AK
CK
K
1

1 1
2
3 3
4 4

Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


20

Bơm bao giờ cũng làm việc trong một hệ thống đường ống. Để biết rõ công dụng, quá
trình làm việc và các thông số cơ bản của bơm, ta nghiên cứu sơ đồ thiết bò của một bơm làm
việc trong hệ thống đơn giản trên hình 2.2
Khi bơm làm việc, chất lỏng từ bể hút qua lưới chắn rác theo ống hút đi vào bơm. Sau
khi qua bơm, chất lỏng được bơm cấp cho năng lượng chảy vào ống đẩy để lên bể chứa. Từ
bể chứa chất lỏng được phân phối về các nơi tiêu thụ. Trong hệ thống truyền động thuỷ lực,
chất lỏng sau khi ra khỏi bơm có áp suất cao, qua bộ phận phân phối đi vào động cơ thuỷ lực
để thực hiện các chuyển động của những cơ cấu làm việc.
Bơm có 5 thông số làm việc cơ bản: lưu lượng Q, cột áp H, công suất N, hiệu suất

và cột áp hút cho phép [H
CK
]. Ta sẽ lần lượt nghiên cứu các thông số này.

2.2.1- Lưu lượng
Là lượng chất lỏng mà bơm vận chuyển được trong một đơn vò thời gian.
Tuỳ thuộc đơn vò đo có 3 loại lưu lượng: lưu lượng thể tích Q có đơn vò đo là m
3
/s, l/s,
m
3
/h…; lưu lượng khối lượng M có đơn vò đo là kg/s, kg/h, g/s…; lưu lượng trọng lượng G có
đơn vò đo là N/s, N/h, kG/s,…
Lưu lượng của bơm được xác đònh bằng các dụng cụ đo trung bình lắp trên ống đẩy
như ống Venturi, lưu lượng kế kiểu màng chắn hoặc các dụng cụ đo trung bình bằng thùng
lường hoặc cân đặt ở cuối ống đẩy. Các loại dụng cụ đo này chỉ xác đònh được giá trò trung
bình của lưu lượng trong một đơn vò thời gian nào đó.

2.2.2- Cột áp: ký hiệu H (m)
Là năng lượng đơn vò mà bơm truyền được cho chất lỏng. Từ sơ đồ hệ thống làm việc
của bơm (hình 2.2), ta có:
H = e
ra
- e
vào
= e
3
- e
2























g2
vp
z
g2
vp
yzH
2
22
h
2
33
h


g2
vvpp
yH
2
2
2
323





(2.1)
Trong đó: p
2
, p
3
– là các áp suất tuyệt đối

CKa2
ppp  ;

AKa3
ppp 
p
CK
, p
AK
– là trò số áp suất đọc được trên chân không kế và áp kế.
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


21

Do đó:





CKAK23
pppp

Công thức tính cột áp của bơm sẽ thành:

g2
vvpp
yH
2
2
2
3CKAK





(2.2)
Trong hệ thống bơm ta lấy hệ số hiệu chỉnh động năng  = 1 vì dòng chảy trong hệ
thống bơm có tiết diện ống nhỏ và vận tốc nước lớn người ta thường coi là dòng chảy rối và
được gọi là dòng chảy rối kích thước bé.
Nếu đường kính ống hút và đường kính ống đẩy bằng nhau và không trích lưu lượng
trên đường ống đẩy thì v
2
= v
3
và khoảng cách y có thể bỏ qua ( y  0 ) thì trò số cột áp có thể
xác đònh bằng các trò số đọc được của áp kế và chân không kế lắp ở miệng vào và ra của
bơm:




CKAK
pp
H (2.3)
Khi không có các số liệu đo được cụ thể của bơm đang làm việc như p
CK
, p
AK
… mà
chỉ có các số liệu yêu cầu của hệ thống làm việc như p
1
, p
4
, z … ta có thể tính cột áp yêu
cầu của bơm theo các giá trò năng lượng ở bể hút và bể chứa như sau:
Viết phương trình năng lượng Bernoulli cho mặt cắt (1-1) và (2-2):

wh
2
22
h
2
11
h
g2
vp
z
g2
vp




(2.4)
Hay












wh
2
2
h
2
112
h
g2
v
z
g2
vpp
(2.5)
h
wh
– tổng tổn thất năng lượng ở ống hút.
Từ đây ta thấy, nếu p
1
= p
a
và v
1
nhỏ thì áp suất ở miệng vào của bơm p
2
< p
a
tức là p
2

phải được đo bằng chân không kế.
Phương trình năng lượng Bernoulli cho mặt cắt (1-1) và (2-2) còn được viết đơn giản
là:
wh21
hee  hay
wh12
hee 
Tương tự ta viết phương trình năng lượng Bernoulli cho mặt cắt (3-3) và (4-4):

wd
2
44
d
2
33
h
g2
vp
z
g2
vp




(2.6)
Hay












wd
2
4
d
2
343
h
g2
v
z
g2
vpp
(2.7)
h

– tổng tổn thất năng lượng ở ống đẩy.
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


22

Ta thấy, thường
g2
v
2
3
nhỏ hơn









wd
2
4
d
h
g2
v
z rất nhiều nên p
3
> p
4
; nếu p
4
= p
a
thì
p
3
> p
a
tức là áp suất ở miệng ra của bơm phải được đo bằng áp kế.
Phương trình năng lượng Bernoulli cho mặt cắt (3-3) và (4-4) còn được viết đơn giản
là:
wd43
hee 
Thay e
2
và e
3
vào phương trình cột áp, ta có:
   
wh1wd423
heheeeH 

w14wdwh14
heehhee 
Hay
w
2
1
2
414
14
h
g2
vvpp
zzH








w
2
1
2
414
h
g2
vvpp
zH






(2.8)
h
w
= h
wh
+ h

– tổng tổn thất năng lượng trong hệ thống.
Từ công thức (2.4) ta thấy cột áp yêu cầu của bơm dùng để khắc phục:
 Chênh lệch độ cao hình học giữa mặt thoáng bể chứa và bể hút, còn gọi là độ cao
dâng z
 Độ chênh áp suất trên mặt thoáng bể chứa và bể hút


14
pp

 Độ chênh động năng giữa bể chứa và bể hút
g2
vv
2
1
2
4


 Tổn thất năng lượng trong hệ thống đường ống h
w
.
Cột áp của bơm làm việc trong một hệ thống cũng chính là cột áp của hệ thống.
Các thành phần z và


14
pp
là những đại lượng không thay đổi đối với một hệ thống
cho trước, do đó:




14
t
pp
zH gọi là cột áp tónh của hệ thống (2.9)
Còn các số hạng
g
vv
2
2
1
2
4

và h
w
là những đại lượng thay đổi theo lưu lượng của hệ
thống, tức là phụ thuộc vận tốc dòng chất lỏng trong ống, do đó:

w
2
1
2
4
d
h
g2
vv
H


 - gọi là cột áp động của hệ thống (2.10)
Vậy: H = H
t
+ H
đ
(2.11)
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


23

Nếu biểu diễn bằng đồ thò phương trình cột áp của hệ thống (2.8) ta sẽ được đường
cong biểu thò đặc tính làm việc của hệ thống gọi là đường đặc tính của hệ thống hay còn gọi
là đường đặc tính lưới.

Hình 2.3 – Đường đặc tính lưới

2.2.3- Công suất và hiệu suất
Theo (1.6) ta có công thức tính hiệu suất thuỷ lực của bơm là:

QHGHN
tl
 (2.12)
 - khối lượng riêng của chất lỏng, tính bằng N/m
3

Q - lưu lượng của bơm, m
3
/s
H - cột áp toàn phần của bơm, m
Muốn tạo được N
tl
( còn gọi là công suất có ích) thì trục bơm phải có công suất lớn
hơn, vì trong khi làm việc bơm phải tiêu hao một phần năng lượng để bù vào các tổn thất
thuỷ lực và tổn thất ma sát giữa các bộ phận làm việc của bơm, …






QH
N
N
tl
(2.13)

 < 1 là hiệu suất toàn phần của bơm, %
Hiệu suất là:
N
QH
N
N
tl

 (2.14)
Khi chọn động cơ để kéo bơm, cần phải chọn công suất của động cơ N
đc
lớn hơn công
suất tại trục N để đề phòng trường hợp quá tải và bù vào tổn thất do truyền động từ động cơ
đến bơm.
N
đc
= k.N (2.15)
H
đ
0
Q
H,m
Q, m
3
/s
H
t

H
đ
= kQ
2

Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


24

k > 1 – hệ số an toàn phụ thuộc từng loại bơm, động cơ và công suất làm việc.

2.2.4- Cột áp hút và chiều cao hút cho phép
Khả năng làm việc của bơm phụ thuộc rất nhiều vào quá trình hút của bơm. Trong
quá trình bơm hút chất lỏng, bánh công tác phải tạo được độ chênh áp nhất đònh giữa miệng
hút của bơm và mặt thoáng của bể hút. Độ chênh áp này gọi là cột áp hút của bơm, nhờ nó
mà chất lỏng chảy từ bể vào bơm.

Hình 2.4 – Sơ đồ lưới trên đường ống hút





21
h
pp
H (2.16)
p
1
, p
2
- áp suất ở mặt thoáng của bể hút và lối vào của bơm
Nếu p
1
= p
a
( áp suất khí trời) thì cột áp hút bằng cột áp chân không tại lối vào của
bơm.




2a
CKh
pp
HH (2.17)
Thay phương trình (2.4) vào phương trình trên ta có:

w
2
2
h
21
h
h
g2
v
z
pp
H




(2.18)
Ta thấy cột áp hút của bơm dùng để khắc phục chiều cao hút z
h
, tổn thất trên ống hút
h
w
và tạo nên động năng cần thiết của dòng chảy ở miệng vào của bơm v
2
2
/2g. Suy ra cột áp
hút tuỳ thuộc vào trò số áp suất trên mặt thoáng của bể hút mà áp suất này lại có giới hạn
nhất đònh.
Trường hợp p
1
= p
a
theo công thức (2.18) ta thấy khả năng hút tối đa của bơm ứng với
khi áp suất p
2
= 0 là:
z
h

2
2
p
a

1 1
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


25

OmH10
p
HH
2
a
maxCKmaxh



Vậy điều kiện để bơm làm việc được là:

maxCKw
2
2
hh
Hh
g2
v
zH
 (2.19)
Thực tế cột áp hút của bơm khi p
1
= p
a
không bao giờ đạt được đến 10 mH
2
O vì áp
suất ở miệng ra của bơm khi nhỏ đến một mức nào đó bằng áp suất hơi bão hoà của chất
lỏng tại nhiệt độ làm việc thì sẽ gây ra hiện tượng xâm thực trong bơm.

Hiện tượng xâm thực
Khi chất lỏng ở một nhiệt độ nhất đònh sẽ sôi và bốc hơi bão hoà dưới một áp suất
nhất đònh. p suất này gọi là áp suất hơi bão hoà p
bh
.
Bảng áp suất hơi bão hoà của nước:
Nhiệt độ, t
o
C 0 10 20 30 40 60 80 100 120
m,
p
bh


0,06 0,12 O,24 0,48 0,75 2,03 4,83 10,33 20,2
Như vậy ở một nhiệt độ nào đó, khi áp suất trong chất lỏng bằng áp suất hơi bão hoà
p
bh
thì chất lỏng sẽ sôi, tạo nên nhiều bọt khí trong dòng chảy. Các bọt khí này bò dòng chảy
cuốn vào những vùng có áp suất p > p
bh
, sẽ ngưng tụ lại đột ngột thành những giọt chất lỏng
có thể tích nhỏ hơn rất nhiều so với thể tích của bọt khí. Do đó trong dòng chảy xuất hiện
những khoảng trống cục bộ, thu những phần tử chất lỏng xung quanh xô tới với vận tốc rất
lớn, làm cho áp suất tại đó đột ngột tăng lên rất cao, có khi tới hàng ngàn atmôtphe. p suất
cục bộ này có thể làm rỗ bề mặt kim loại, phá hỏng các bộ phận làm việc của máy. Hiện
tượng này gọi là hiện tượng xâm thực, thường xảy ra trong các máy thuỷ lực có áp suất nhỏ,
nhiệt độ cao. Nhất là ở nơi chất lỏng có vận tốc và áp suất thay đổi đột ngột.
Khi hiện tượng xâm thực xảy ra, dòng chảy bò gián đoạn, gây tiếng động bất thường
và máy bò rung nhiều, lưu lượng, cột áp và hiệu suất của máy bò giảm đột ngột. Hiện tượng
xâm thực kéo dài sẽ làm các bộ phận làm việc của máy bò phá hỏng.
Để tránh hiện tượng xâm thực, cần thoả mãn điều kiện:




bh2
pp

Cho nên để tránh hiện tượng xâm thực, đối với từng loại bơm được sản xuất ra, trong
các tài liệu kỹ thuật đều có ghi cột áp chân không cho phép [H
CK
] ứng với p
a
= 1 at và
t = 20
o
C.
Điều kiện để bơm có đầy đủ khả năng hút là:
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


26


 
CKw
2
2
hh
Hh
g2
v
zH
 (2.20)
Vậy chiều cao hút cho phép của bơm là:

   
w
2
2
CKh
h
g2
v
Hz
 (2.21)
Nếu không có giá trò [H
CK
] thì [z
h
] phải được tính theo điều kiện không xảy ra hiện
tượng xâm thực.
Ta biết rằng, điều kiện để không xảy ra hiện tượng xâm thực là cột áp toàn phần tại
lối vào của bơm, nơi có áp suất nhỏ nhất, nguy hiểm nhất phải lớn hơn áp suất hơi bão hoà
của chất lỏng tại nhiệt độ làm việc.
Ta có: h
p
g2
vp
bh
2
22




(2.22)
h – cột áp chống xâm thực
Mặt khác, từ công thức (2.4), ta có:

wh
a
2
22
hz
p
g2
vp





Thay vào biểu thức trên ta có chiều cao hút cho phép của bơm là:

 













w
bha
h
hh
pp
z (2.23)
Cột áp chống xâm thực h được xác đònh bằng thực nghiệm, nó phụ thuộc vào số
vòng quay và lưu lượng của bơm. Theo Rutđơnhep, ta có:

3
4
C
Qn
10h








 (2.24)
n – số vòng quay trong một phút của bánh công tác
Q – lưu lượng tính bằng m
3
/s
C – hệ số phụ thuộc vào đặc điểm kết cấu của bơm, có giá trò thay đổi trong khoảng
800
1000. C lấy giá trò càng lớn thì điều kiện chống xâm thực của bơm càng tốt.


BÀI TẬP
Bài II-1
Một máy bơm nước tiêu hao một công suất trên trục N = 66 kW, hiệu suất  = 81%,
lưu lượng Q = 500m
3
/h và cột áp chân không cho phép của bơm [H
CK
] = 5,5 m
Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh
Chương II.Khái niệm chung về bơm


27

Tính chiều cao hút cho phép của bơm [Z
h
], biết hệ số tổn thất trên đường ống hút

h
= 5 và đường kính ống hút và ống đẩy bằng nhau D
1
= D
2
= 250mm.
Tính cột áp và áp suất tại cửa ra của bơm.

Hình 2.5

Giải:
1)
Chiều cao hút cho phép của bơm tính theo công thức:
   









g
v
g
v
HZ
h
h
h
CKh
22
22
; bỏ qua tổn thất dọc đường và lấy dấu “=”
Vận tốc trên đường ống hút được tính theo lưu lượng và vận tốc:
2
4
h
h
D
Q
v


Với Q = 500m
3
/h = 0,139 m
3
/s ; D
h
= D
1
= 250mm = 0,25m thay vào:

s/m,
,.
,.
v
h
832
250
13904
2


 hay m,
,.
,
g
v
h
40
8192
832
2
22

Vậy chiều cao hút là:
 
 
m,,.,,Z
h
134054055 
2) Từ công thức tính công suất trên trục:



QH
N hay
Q
N
H



Cột áp của bơm là: m2,39
139,0.10.81,9
81,0.10.66
H
3
3

3) p suất tại cửa vào của bơm tính từ phương trình Bernoulli tại mặt cắt trên mặt
thoáng của bể hút và mặt cắt tại lối vào bơm:
g
v
g
vp
Z
p
hh
a
22
2
2
2
22





Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn
Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
Copyright © Truong DH Su pham Ky thuat TP. Ho Chi Minh