Đề cương ôn tập triết học dành cho nghiên cứu sinh và học viên cao học không chuyên triết

Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 1 

Câu 1: Anh chị hãylàm rõ cơ sở lý luận của con đường đi lên CNXH? Và việc đi lên CNXH
ở Việt Nam?
Trả lời:
Cơ sở lý luận của con đường đi lên CNXH của VN là CNMLN bao gồm TH MLN, KTCT MLN
và CNXHKH, trong đó TH MLN giữ vai trò phương pháp luận. Con đường đi lên CNXH ở VN dựa
vào lý luận về hình thái KTXH. Với lý luận hình thái KTXH, CNMLN đã chỉ ra rằng XH vận động và
phát triển có tính qui luật, được thể hiện ở chổ: “Tôi coi sự phát triển của các hình thái KTXH y như là
một quá trình liịch sử tự nhiên” (C.Mac). Điều đó có ý nghĩa là sự phát triển của lịch sử XH là sự thay
thế các hình thái KTXH một cách tuần tự từ thấp lên cao và đó là một qui luật. Nhìn vào lịch sử thì XH
lịch sử loài người đã lần lượt trải qua các hình thái KTXH: Công xã nguyên thủy, Chiếm hữu nô lệ,
Phong kiến, CNTB, CNXH. Như vậy, Mac đã chỉ rõ sự thay thế các hình thái KTXH là mọt thực tế
khách quan, tất yếu. Nhưng bên cạnh đó, quá trình phát triển vẫn xuất hiện một số nước bỏ qua 1 vài
phương thức sản xuất trong quá trình phát triển. Việc bỏ qua 1 số ptsx đó cũng thể hiện tính qui luật vì
muốn bỏ qua phải có những điều kiện nhất định như: Có các trung tâm kinh tế, văn hóa, kỹ thuật đóng
vai trò yểm trợ cho sự bỏ qua đó.
Lịch sử XH loài người đã tồn tại một mô hình CNXH, mô hình đó gọi là mô hình kế hoạch hóa
tập trung (ở Liên xô cũ và Đông âu). Được đặc trưng bởi:
- Dựa trên chế độ công hữu về TLSX dưới 2 hình thức sở hữu: Toàn dân và tập thể.
- Việc sản xuất cái gì? Sx ntn? Phân phối cho ai? Giá cả ntn?... đều được quyết định từ nhà nước
và có tính pháp lệnh.
- Phân phối mang tính chất bình quân, trực tiếp bằng hiện vật là chủ yếu, xem nhẹ quan hệ Hàng
hóa – Tiền tệ.
- Nhà nước quản lý bằng mệnh lệnh hành chính là chủ yếu, xem nhẹ các biện pháp kinh tế.
Mô hình này có những đóng góp nhất định ở các nước XHCN trước đây nhưng nó cũng bộc lộ
những hạn chế như không khai thác được các năng lực sx trong nước, không phát huy được vai trò,
nhiệt tình và chủ động của con người trong sx, không đẩy nhanh được sự phát triển của KHKT, chậm
áp dụng các thành tựu KHKT vào sx… tất cả những điều đó làm cho năng suất lao động rất thấp, hàng
hóa nghèo nàn, chất lượng kém, tạo ra bộ máy hành chính quan liêu, chủ quan, duy ý chí. Sự sụp đổ
của CNXH ở Liên xô (cũ) và Đông âu phải khẳng định rằng đó không phải là sự sụp đổ của hệ thống
XHCN mà là sự sụp đổ của một mô hình XHCN không đáp ứng được nhu cầu phát triển của lịch sử
XH. Đi lên CNXH là một tất yếu của lịch sử XH loài người. Quan trọng nhất là sự phát triển KHKT và
vai trò của nó đối với sự phát triển của XH loài người đặc biệt là sự phát triển của tin học. KHKT đã
trở thành lực lượng sx trực tiếp, làm biến đổi cơ cấu người trong LLSX. Đây chính là công cụ để các
nước XHCN vượt lên chính họ và tiến kịp các nước khác, làm đảo lộn sự phân công XH nhưng không
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 2 

làm mất đi mâu thuẩn vốn có ở các nước XHCN. Nhưng các nước khác nhau có cách giải quyết con
đường đi lên CNXH của mình khác nhau.
*Con đường đi lên CNXH ở Việt Nam:
Mặc dù CNXH bị khủng hoảng và sụp đổ nhưng XHCN vẫn là mọt XH cao hơn XHTB. CNTB
mặc dù chưa hết vai trò lịch sử của nó và CNTB đã đạt được nhiều thành tựu nhưng chính những thành
tựu mà CNTB đạt được ngày hôm nay sẽ phủ định chính nó. Việc đi lên CNXH là một tất yếu.
Độc lập dân tộc và CNXH đó là sự lựa chọn của Chủ tịch HCM và Đảng CSVN, đó là con
đường duy nhất đưa nước ta thoát khỏi sự đói nghèo, lạc hậu. CNXH ở Việt Nam đã có những thành
tựu về VH – KT – XH. Mục tiêu CNXHVN đặt ra là dân giàu, nước mạnh, XH công bằng, dân chủ,
văn minh. Con đường đi lên CNXH ở VN bỏ qua chế độ TBCN tức là bỏ qua xác lập địa vị thống trị,
QHSX, Kiến trúc thượng từng TBCN nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt
được dưới chế độ TBCN đặc biệt là KHKT. Con đường đi lên CNXH ở VN cực kỳ khó khăn và phức
tạp, phải trải qua thời kỳ quá độ lâu dài và đang ở giai đoạn đầu tiên của chặng đường đó, qua nhiều
hình thức tổ chức kinh tế - XH có tính chất quá độ. CNH – HĐH là nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ
quá độ đi lên CNXH ở VN, phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp.
Kết hợp giữa pt LLSX với xây dựng QHSX phù hợp với thời kỳ quá độ đi lên CNXH ở VN. VN
đang đi vào thời kỳ kinh tế thị trường (có những mặt tích cực, là thành tựu của nhân loại nhưng vẫn có
mặt trái của nó) theo định hướng XHCN. Nhờ kinh tế thị trường hàng hóa ở VN phong phú, đa dạng
hơn. Mục đích của kinh tế thị trường theo định hướng CNXH là phát triển LLSX, phát triển kinh tế để
xây dựng cơ sở vật chất của CNXH, nâng cao đời sống của nhân dân, kết hợp giữa KT – CT và các
mặt khác của XH trong quá trình đi lên CNXH.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 3 

Câu 2: Anh chị hãy làm rõ nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là nguyên tắc cao
nhất của TH MLN?
Trả lời:
Điểm yếu và thiếu của các nhà TH trước Mac là họ không thấy được vai trò của thực tiễn đối với
sự tồn tại của XH cũng như với sự nhận thức và cải tạo XH, vì thế họ không giải thích được những
động lực của sự phát triển một cách khoa học như quan điểm của Phoi – ơ – bắc – Nhà triết học Duy
vật cao nhất trước Mac – vẫn xem thực tiễn có tính chất bẩn thỉu của con buôn.
Trái lại, TH Mac ra đời, một trong những thành tựu vĩ đại của nó là đã thấy được vai trò của thực
tiễn, TH Mác là duy vật, nói một cách khác, nhờ vận dụng và quán triệt CNDVBC vào nghiên cứu XH,
Mác đã giải quyết vấn đề XH một cách duy vật trên quan điểm thực tiễn.
Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất có mục đích, mang tính lịch sử XH của con người nhằm
cải tạo tự nhiên, XH và bản thân con người. Hoạt động thực tiễn có nhiều loại nhưng có thể quy về 3
dạng chủ yếu là Hoạt động sx vật chất, Hoạt động Chính trị - XH và Hoạt động thực nghiệm khoa học.
Trong 3 dạng này còn có những dạng nhỏ khác, tồn tại trong mối liên hệ biện chứng với nhau. Diễn ra
trong XH loài người, trong đó hoạt động sx vật chất giữ vai trò quyết định, bao giờ cũng là nền tảng
XH. Hoạt động nghệ thuật, giáo dục,… là những hoạt động không cơ bản.
Lý luận là hệ thống tri thức được khái quát từ thực tiễn, phản ánh những mối liên hệ bản chất,
những qui luật của sự vật, hiện tượng. Chủ tịch HCM đã khẳng định: “Nguyên tắc thống nhất giữa lý
luận và thực tiễn là nguyên tắc cao nhất của CN MLN” chính sự khẳng định này đã thể hiện vai trò,
tầm quan trọng của nguyên tắc này trong hệ thống lý luận của CN MLN, nó thể hiện mối liên hệ biện
chứng, thể hiện vai trò lý luận của CN MLN: Không thể dừng lại ở mức độ nhận thức mà phải cải tạo
XH theo đúng nhận thức khoa học, chỉ rõ nguồn gốc của sự hình thành và phát triển của lý luận.
*Yêu cầu cơ bản của nguyên tắc:
- Thực tiễn là cơ sở, là động lực, mục đích và tiêu chuẩn của lý luận. Lý luận hình thành và phát
triển được xuất phát từ thực tế và đáp ứng nhu cầu của thực tiễn.
- Thực tiễn là yêu cầu của chân lý, thực tiễn là tiêu chuẩn chân lý của lý luận, nhưng không phải
mọi lý luận đều là tiêu chuẩn của chân lý. Thực tiễn chỉ là tiêu chuẩn của chân lý khi nó đạt đến tính
toàn vẹn của nó, nghĩa là nó đã trải qua quá trình vận động, tồn tại, phát triển và chuyển hóa.
- Thực tiễn phải được chỉ đạo bởi lý luận, ngược lại lý luận phải được vận dụng vào thực tiễn,
tiếp tục bổ sung và phát triển trong thực tiễn. Trước hết phải khẳng định rằng thực tiễn là cơ sở của lý
luận nhưng khi lý luận đã ra đời với tư cách là kim chỉ nam thì lý luận đó phải quay trở lại chỉ đạo thực
tiễn vì lý luận có khả năng định hướng mục tiêu, xác định lý luận, phương pháp, biện pháp thực hiện.
- Lý luận mang tính khái quát cao song không thể vượt ra khỏi những điều kiện lịch sử cụ thể, vì
vậy khi vận dụng vào thực tiễn chúng ta phải xem xét một cách cụ thể mỗi tình hình cụ thể. Nói cách
khác chúng ta phải có quan điểm lịch sử cụ thể khi vận dụng lý luận vào thực tiễn.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 4 

- Lý luận vẫn có thể bị lạc hậu so với thực tiễn, khi vận dụng vào thực tiễn cần bổ sung, điều
chỉnh để phù hợp với thực tiễn, vì vậy tính năng động của lý luận là để điều chỉnh phù hợp với thực
tiễn. Về vấn đề này, Lenin đã tổng kết “Thực tiễn cao hơn nhận thức”
Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là rất quan trọng,
chỉ đạo sự phát triển của chúng ta. Lý luận phải luôn luôn bám sát thực tiễn, phản ánh được yêu cầu
của thực tiễn, khái quát được những kinh nghiệm của thực tiễn. Việc quan trọng đối với hoạt động thực
tiễn và nhận thức của con người: phải bám sát vào thực tiễn để khái quát, rút ra được những kinh
nghiệm từ thực tiễn, thống nhất được lý luận vào thực tiễn. Thực tế của con đường xây dựng CNXH ở
VN đã chứng minh cho ý nghĩa phương pháp luận này. Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong
công tác lý luận VN hiện nay là đẩy mạnh việc tổng hợp thực tiễn, mọi lĩnh vực đều phải tổng hợp
thành lý luận, bổ sung lý luận, một trong những sức mạnh của tư tưởng HCM, MLN là thường xuyên
tổng hợp lý luận.
Hoạt động thực tiễn phải lấy lý luận chỉ đạo, khi vận dụng lý luận phải phù hợp điều kiện lịch sử
cụ thể. Phải khắc phục bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều. Bệnh kinh nghiệm là sự tuyệt đối hóa
những kinh nghiệm thực tiễn trước đây và áp dụng máy móc vào thực tiễn hiện nay mặc dù nó đã thay
đổi. Vi phạm quan điểm lịch sử cụ thể, đây chính là tư duy siêu hình, không thấy được sự vận động
của lịch sử - XH dẫn đến xem thường lớp trẻ - những người được xem là ít kinh nghiệm thực tiễn.làm
mất đi tính sáng tạo, chủ động trong hoạt động thực tiễn của con người. Do vậy nó chính là bệnh xem
thường lý luận. Để khắc phục bệnh này thì không được xa rời thực tiễn, phải bám sát thực tiễn, phải
tăng cường học tập, nâng cao trình độ lý luận, bổ sung lý luận thường xuyên để đáp ứng với sự thay
đổi của thực tiễn. Bệnh giáo điều là bệnh tuyệt đối lý luận, tuyệt đối hóa kiến thức đã có trong sách vở,
coi nhẹ kinh nghiệm thực tiễn, vận dụng lý luận mọt cách máy móc, không tính đến hoàn cảnh lịch sử
cụ thể, nguyên nhân là do hiểu lý luận một cách nông cạn, chưa nắm được bản chất của lý luận, vận
dụng những lý luận chưa được vận dụng vào thực tiễn, chưa được kiểm nghiệm nên vẫn chỉ là lý luận
thuần túy. Và mọt sách, sính lý luận đã thành đường mòn trong những cán bộ do vận dụng sai lý luận
vào thực tiễn, chỉ thấy cái chung mà không thấy cái riêng, cái cụ thể. Đây là một trong những nguyên
nhân dẫn đến sự sụp đổ của hàng loạt nước XHCN ở Liên Xô (cũ) và Đông âu. Để khắc phục bệnh
giáo điều cần quán triệt sâu sắc nguyên tắc sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn. Lý luận luôn gắn
với thực tiễn và phải vận dụng lý luận một cách sáng tạo vào thực tiễn, kiểm tra trong thực tiễn và
không ngừng phát triển trong thực tiễn.
Tóm lại, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn đã được HCM khẳng định: “Đây là một
trong những nguyên tắc căn bản của CN MLN, thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thực tiễn mù
quáng, nếu lý luận không liên hệ thực tiễn thì đó là lý luận suông” Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận
và thực tiễn là một trong những nội dung cơ bản của CN MLN, đây không chỉ là nguyên tắc đề xuất
trong nhận thức lý luận mà còn là lý luận CN MLN trong quá trình hình thành tri thức khoa học, tri
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 5 

thức lý luận và phương pháp luận trong hoạt động cải tạo hiện thực khách quan vì mục đích tiến bộ
XH.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 6 

Câu 3: Anh chị hãy trình bày quan điểm của CN MLN về con người và vấn đề xây dựng con
người VN hiện nay?
Trả lời:
* Quan điểm của CN MLN về vấn đề con người.
Con người là vấn đề trung tâm của mọi tư tưởng triết học. Nhưng không phải tư tương triết học
nào cũng có cách giải thích, giải quyết đúng đắn về vấn đề con người vì mỗi hệ tư tưởng có cách nhìn
nhận qua lăng kính khác nhau. Điển hình chúng ta có thể phân ra 3 hệ tư tưởng: Tư tưởng triết học
phương Đông, Triết học phương Tây và Triết học MLN.
Ở phương Đông có 2 quan điểm chính là phật giáo và nho gia. Đối với Phật giáo, xét đến cùng
con người tồn tại để đi đến không hiện hữu là con người, không có con người sinh học, vì chính đặc
điểm sinh học gây nên nổi khổ trầm luân của con người, đời là bể khổ. Nho gia quan niệm con người
là chính danh, con người phải tu thân. Đây là con người chính trị, xã hội mà nền tảng là đạo đức.
Điểm qua hai quan điểm chính ở phương Đông về con người, chúng ta thấy rằng ở đây không
giải quyết đúng vấn đề về con người. Phật giáo là triết lý tiêu cực về con người, Nho gia thì con người
phải tu thân để giúp cho đời nhưng đó là con người ở đẳng cấp trên, không phải là quần chúng mà chỉ
là người quân tử, không thấy được vai trò của quần chúng nhân dân trong việc phát triển chính trị -
XH.
Ở phương Tây, trải qua nhiều thời kỳ quan điểm về con người cũng có sự khác nhau. Thời kỳ Hy
Lạp – La Mã cổ đại con người cá nhân, con người vượt qua, bỏ qua tất cả các mối quan hệ XH, con
người chỉ được nhìn nhận, đánh giá qua 2 khía cạnh: Nhận thức và luận lý đạo đức nhưng tồn tại thông
qua các mối quan hệ XH giáo điều ứng xử. Thời kỳ trung cổ, con người như ngọn nến lung lay trước
gió, tồn tại là đi đến cái chết. Con người tồn tại với tư cách là con người – tín đồ. Trong đó, tín đồ tồn
tại với tư cách cao hơn, nặng hơn con người, con người sống vật vờ trong thân xác vật vờ. Thời kỳ
phục hưng khẳng định đời sống sinh học của con người cũng hết sức quan trọng, vì vậy, con người cần
phải tự hào về thân xác và vẻ đẹp thân xác của mình. Con người có giá trị về mặt sinh học, ngoài ra
còn thể hiện ở tư duy, trí tuệ của nó, trong đó vấn đề tình cảm cá nhân của con người được coi trọng,
con người không có hoạt động thực tiễn. Thời kỳ hiện đại nổi bật hai quan điểm là chủ nghĩa duy lý và
chủ nghĩa phi duy lý. Chủ nghĩa duy lý đề cao lý tính, trí tuệ của con người. Chủ nghĩa phi duy lý đề
cao thế giới tâm linh và đời sống nội tâm của con người. Chính sự phát triển của XH công nghiệp, của
KHKT một mặt giải phóng con người về mặt cơ bắp, mặt khác làm cho con người bị cột trong vòng
xoáy của XH công nghiệp. CN Frend thì cho rằng cái quyết định sự tồn tại của và phát triển của con
người không phải là ý thức mà là vô thức, đề cao đời sống sinh học của con người. CN Hiện sinh thì
khẳng định con người tự mình làm nên mình, tự làm ra lịch sử của mình bằng cách riêng của mình, là
con người độc đáo vì mỗi người đều không giống nhau, tồn tại với tư cách là một nhân vị. Con người
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 7 

trong CN thực dụng Mỹ là con người kinh nghiệm, con người tự làm ra mình, con người lấy hiệu quả
làm đầu trong mọi hành động.
Như vậy, tất cả các tư tưởng Triết học trước Mác đều không giải quyết đầy đủ, đúng đắn và khoa
học về vấn đề con người. Sự ra đời của Triết học MLN đã tạo ra bước ngoặt trong tư tưởng của loài
người. Một trong những bước ngoặt đó là quan điểm về con người. Nó được thể hiện qua hai mặt: Con
người là một thực thể sinh học – XH. Điều này cho thấy, dù con người có phát triển đến đâu chăng nữa
thì nó vẫn là một loài động vật, nhưng là một loài động vật phát triển cao nhất, là một thực thể xã hộ
do những hoạt động lao động sản xuất quy định. Mặt sinh học và XH thống nhất với nhau, là hai mặt
của một chỉnh thể tồn tại trong con người, tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau: “Hành động
bản năng nhất của con người lại là chỉ số thông minh thể hiện trình độ phát triển cao nhất của con
người” (Ănghen).
Con người là một chủ thể của lịch sử. Trước hết cần khẳng định rằng nếu không có con người,
không có XH loài người. Lịch sử trước hết là lịch sử của con người. Vì vậy, con người vừa là sản
phẩm của lịch sử, vừa là chủ thể của lịch sử. Bản chất của con người không phải trừu tượng, thần bí
mà được thể hiện thông qua chính sự tồn tại của con người trong XH, trong lịch sử, thông qua hoạt
động lịch sử của con người. Trong tính hiện thực của nó, bản chất của con người là tổng hòa các quan
hệ XH.
Mục đích của việc nghiên cứu về con người của CN MLN là để giải phóng con người khỏi ách
áp bức, bóc lột. Mác khẳng định các nhà triết học trước kia chỉ biết giải thích thế giới nhưng không
thấy điều quan trong nhất là cải tạo thế giới. Bản chất của giải phóng con người là giải phóng người
lao động khỏi bị lao động tha hóa vì lao động quyết định đến sự hình thành và phát triển của con người
và ngôn ngữ của con người. Chế độ tư hữu đã làm thay đổi bản chất của lao động. Lao động bị tha hóa
là lao động làm cho người lao động đánh mất mình trong hoạt động “người” nhưng lại tìm thấy mình
trong hoạt động “vật”. Con người lao động chỉ vì mục đích sinh tồn vì thế lao động mang tính cưỡng
bức, khi có điều kiện thì người lao động trốn tránh lao động như trốn dịch bệnh. Con người bị mất tự
do trong lao động, chỉ còn tự do trong những hành động mang tính động vật, tính bản năng. Lao động
bị tha hóa làm đảo lộn các quan hệ của người lao động. Khi lao động con người thực hiện quan hệ với
tư liệu sản xuất nhưng TLSX đó lại thuộc về một số người do đó TLSX sử dụng con người chứ không
phải ngược lại, con người làm ra sản phẩm lao động nhưng sản phẩm đó quay lại nô dịch con người.
Quan hệ giữa người với người cũng bị biến tướng, nó trở thành quan hệ giữa người với đồ vật vì người
lao động làm thuê quan hệ với người thuê mình là quan hệ giữa sản phẩm và tiền thù lao. Lao động bị
tha hóa làm cho người lao động phát triển què quặt. Đây chính là mặt trái của KHKT, là bản chất của
chế độ tư hữu, ném hàng loạt người lao động ra khỏi vòng quay của nó.
Chính vì thế, Triết học Mác đặt ra vấn đề giải phóng con người bị thui chột, què quặt trong sự
phát triển của XH. Mác cho rằng nguyên nhân của sự thui chột con người là ở chế độ tư hữu về TLSX.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 8 

Để giải phóng con người phải xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu, với tư cách là sự khẳng định
sinh hoạt của con người, là sự xóa bỏ một cách tích cực mọi sự tha hóa. Lực lượng giải phóng con
người chính là những người bị tước đoạt TLSX, đó chính là giai cấp vô sản, là sứ mệnh của giai cấp vô
sản – sứ mệnh của giai cấp vô sản là đào huyệt chôn CNTB.
* Vấn đề xây dựng con người VN trong giai đoạn hiện nay:
Điều kiện lịch sử hình thành con người VN: Sự tác động của môi trường địa lý. Chính điều kiện
tự nhiên của VN đã tạo nên những tư duy của người VN, văn hóa của người VN, chịu ảnh hưởng của
nhiều nền văn hóa: Phật giáo (Ấn độ), Nho gia (Trung Quốc),… do nền kinh tế nông nghiệp văn minh
lúa nước, có cấu trúc hạt nhân là cấu trúc làng xã, Phép vua thua lệ làng làm cản trở tư duy của con
người. Người VN luôn phải đối chọi với các thế lực tự nhiên và ngoại xâm, điều này tạo nên con người
VN rất nhiều tính cách tốt đẹp như cần cù, chịu khó,… nhưng cũng tạo ra những mặt hạn chế nhất định
như: tư tưởng cục bộ địa phương chủ nghĩa, thích can thiệp vào chuyện riêng của người khác, thiếu
tinh thần tự giác, cha chung không ai khóc, tùy tiện, ít ý thức cộng đồng, ý thức tập thể, không thích tư
duy trừu tượng nhưng lại rất thích tư duy huyền bí, thích hội hè, tâm lý cầu an, thường thấy lợi ích
trước mắt mà bỏ qua lợi ích lâu dài, rất đề cao chủ nghĩa kinh nghiệm, do khổ quá nên sống giản dị,
ghét xa hoa, cầu kỳ điều này dẫn đến tự hạ thấp nhu cầu của mình mà quên mất rằng nhu cầu là động
lực phát triển của XH. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra trong giai đoạn hiện nay là xây dựng con người VN
đồng thời với việc kiên trì đấu tranh chống thoái hóa, biến chất, cần hình thành và phát triển ở con
người những đức tính cơ bản sau: “Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân
tộc và CNXH, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế
giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ XH. Có ý thức tập thể,
đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung. Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực,
nhân nghĩa tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng, có ý thức bảo vệ và cải thiện môi
trường sinh thái. Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao vì
lợi ích bản thân, gia đình và tập thể XH. Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên
môn, nghiệp vụ, trình độ thẩm mỹ và thể lực” (Văn kiện hội nghị lần thứ 5 BCH TW khóa VIII). Cụ
thể:
Trên lĩnh vực kinh tế, thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế thị trường
định hướng XHCN.
Trên lĩnh vực chính trị, khẳng định con đường đi lên CNCS trên nền tảng CNXH nhằm nâng cao
tính tích cực chính trị của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia nhiều hơn vào quản lý nhà
nước, quản lý XH.
Trên lĩnh vực XH, giải phóng con người khỏi sự thao túng của các quan hệ XH cũ đã lỗi thời, kế
thừa truyền thống tốt đẹp, xây dựng hệ thống những chuẩn mực quan hệ mới.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 9 

Trên lĩnh vực giáo dục – đào tạo và khoa học, công nghệ, giáo dục – đào tạo và khoa học, công
nghệ được coi là “quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”,
“là nền tảng và động lực đẩy mạnh CNH – HĐH đất nước”.
Trên lĩnh vực văn hóa: “Xây dựng nền văn hóa tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được coi vừa là
mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội. Mọi hoạt động của văn hóa nhằm xây dựng
con người VN phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo,
có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, quan hệ hài hòa trong gia đình,
cộng đồng và xã hội”.
Có thể nói, xây dựng con người đang được người VN thực hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời
sống xã hội. Những lĩnh vực khác nhau có những trọng tâm khác nhau nhưng đều hỗ trợ nhau để hình
thành cuộc sống mới với những con người mới, đủ đức, tài và sức để đưa VN đi lên CNXH thành
công.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 10 

Câu 4: Hãy nêu nhận xét về triết lý phật giáo về thế giới quan và nhân sinh quan?
Trả lời:
Phật giáo là một tôn giáo xuất hiện ở bắc Ấn độ (bây giờ thuộc Nepan). Người sáng lập là Tất –
Đạt – Đa (Sau này gọi là Thích ca Mauni) (8/4/563 – 483 trCN) là con của vua Tịnh Phạn. Phật theo
tiếng Phạn có nghĩa là giác ngộ, sáng suốt, đắc đạo. Tư tưởng của phật giáo lúc đầu chỉ truyền miệng
sau đó được viết thành văn với một lượng kinh hết sức đồ sộ và toàn bộ kinh phật được gọi là “Rừng
kinh” gồm 3 bộ phận (tam tạng):
Tạng kinh: ghi những lời thích ca thuyết pháp.
Tạng luật: ghi những giới luật, đièu luật mà các giáo đoàn và phật tử phải tuân theo.
Tạng luận: Các tác phẩm bình chú, lý giải của các thượng tọa, cao tăng nối tiếp nhau về sau.
Triết lý của phật giáo tập trung trên 2 khía cạnh: Thế giới quan và nhân sinh quan.
* Thế giới quan:
Mọi tôn giáo trên thế giới đều thừa nhận có đấng sáng tạo, nhưng phật giáo lại không thừa nhận
có đấng sáng tạo, đây là một điểm làm cho người ta nghĩ rằng phất giáo là một tôn giáo vô thần nên nó
bị xếp vào tà thuyết ở Ấn độ. Theo triết lý của phật giáo tất cả sự vật, hiện tượng trong thế giới này
không do một thế lực nào sáng tạo ra hết mà nó là sự kết hợp của các yếu tố vật chất và yếu tố tinh
thần. Những yếu tố này được phật giáo gọi là “Sắc” và “Danh”, Sắc là vật chất và Danh là tinh thần.
Sắc gồm có 4 yếu tố sau:
+ Địa: đất, chất khoáng,…
+ Thủy: Nước, các chất lỏng,…
+ Hỏa: lửa, nhiệt,…
+ Phong: gió, hơi, không khí,…
Yếu tố tinh thần là thức - tâm thật – 5 yếu tố này được gọi là ngũ uẩn. Mọi cái có là do sự kết
hợp của ngũ uẩn. mọi cái không có là do sự phân li của ngũ uẩn. Cả thế giới này nằm trong 1 vòng
quay: Sinh – Trụ - Dị - Diệt, vì vậy cái ổn định, cái bất biến trong thế giới là cái vô thường tức là cái
không ổn định, bởi vì tất cả các sự vật, hiện tượng đều biến đổi trong từng sát - na một. Có hay không
là nhờ chữ “duyên”. Duyên là chất kết dính giữa ngũ uẩn. Mọi sự vật hiện tượng trong thế giới đều
biến đổi trong quy luật đó. Làm sao để hữu duyên, vô duyên? Tất cả là do “nghiệp” tạo thành. Nếu tạo
nghiệp tốt, tu thân, tích đức thì kiếp sau sẽ thành người tốt và ngược lại. Đây là cơ sở lý luận để phật
giáo khuyên con người phải sống thiện, sống có đạo đức.
* Nhân sinh quan: Được trình bày trong Tứ diệu đế và thập nhị nhân duyên. Triết lý của phật
giáo là triết lý giải thoát, giải thoát con người ra khỏi kiếp nạn trầm luân, thoát khỏi vòng luân hồi của
khổ đau để rồi lại quay lại với một kiếp nạn khác.
Triết lý phật giáo cho rằng con người khổ vì không nhận thức được vạn vật kể cả bản thân mình
là không có thật – có nghĩa là mọi sự vật sẽ không trường tồn. Vì lầm tưởng mà không biết rằng mọi
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 11 

cái chỉ là ảo (chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian) vì thế nảy sinh ra lòng khát ái, tham dục và phải
hành động để thỏa mãn. Chính điều này dẫn con người vào khổ ải trầm luân. Tất cả những lầm tưởng
này là do chúng sinh “vô minh”. Để giải thích điều này phật giáo đưa ra Tứ diệu đế: Là 4 chân lý hiển
nhiên màu nhiệm, vạch rõ nguồn gốc của khổ đau, cách thức để giải thoát nó.
Khổ đế: nói về những cái khổ, đời mỗi con người có 8 cái khổ. Sinh khổ, lão khổ, bệnh khổ, tử
khổ, thụ biệt ly khổ, oán tăng hội khổ, sở cầu bất đắc khổ, thủ ngũ uẩn khổ.
Tập đế: Chỉ ra nguyên nhân làm cho con người tham sân si, dẫn con người đến bể khổ có 12
nhân duyên dẫn đến cái khổ của con người. Đây là chuổi 12 nhân quả dẫn đến cái khổ cho chúng sinh
+ Vô minh: không phân biệt được giả và thật
+ Duyên hành: hành động thiếu tâm căn trong sạch.
+ Duyên thức: ý thức, tinh thần bị che lấp.
+ Duyên danh – sắc: sự hội tụ của ngũ uẩn trong chúng ta.
+ Duyên lục nhập: sự tiếp thu của lục căn đối với thế giới bên ngoài.
+ Duyên xúc: do sự tiếp xúc của lục căn với lục trần, đó là sự kết hợp giữa sắc và danh
Sáu nguyên nhân này xuất phát từ chủ thể.
+ Duyên thục: Do tiếp xúc mà nảy sinh yêu, ghét, vui, buồn,…
+ Duyên ác: nảy sinh ham muốn, chiếm đoạt,…
+ Duyên thủ: Chiếm của người khác cho mình
+ Duyên hữu: hành động
+ Duyên sinh: Sinh ra đã mang nghiệp, phải tạo ra quả đó.
+ Duyên lão tử: Đã sinh ra thì phải già và chết.
Diệt đế: Khẳng định chắc chắn cái khổ của con người sẽ được tiêu diệt.
Đạo đế: Con đường tiêu diệt cái khổ, để con người loại bỏ được vô minh và phật giáo đưa ra 8
con đường gọi là bát chính đạo:
+ Chính kiến: phải thành thực tu.
+ Chính tư duy: Phải suy xét đúng đắn.
+ Chính ngữ: Lời nói phải chân chính.
+ Chính nghiệp: Việc làm phải chân chính.
+ Chính mạnh: tuân theo điều răn. Tiết chế dục vọng.
+ Chính tinh tiến: cố gắng nổ lực để đạt tới đạo.
+ Chính đạo: Tin tưởng ở phật.
+ Chính định: Tập trung tâm trí vào con đường chính đạo. giúp cho chúng sinh thoát khỏi vô
minh bằng cách tập trung tinh thần vào con đường chính đạo.
Đề cương ôn tập triết học dành cho học viên cao học, NCS không chuyên triết
 
2008 

Người soạn: Bùi Thanh Long – Động vật học – K17  Page 12 

Để giải thoát chúng sinh khỏi kiếp nạn luân hồi thì phật giáo còn đề ra những điều răn dạy tín đồ
trong quá trình tu luyện: ngũ giới (5 điều răn) gồm: giới sát (không được sát hại sinh linh), giới đạo
(không được trộm cắp), giới dâm, giới tửu và giới vong ngữ (không được chửi bậy).
Nhận xét: Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn của thế giới. Triết lý của phật giáo bao trùm
lên nhiều lĩnh vực trong đó nổi bật lên là triết lý về nhân sinh quan và thế giới quan. Vấn đề trung tâm
của phật giáo là xuất thế chứ không phải là nhập thế vì vậy đích cuối cùng của phật giáo là sự giải
thoát – giải thoát khỏi vòng luân hồi – Về điểm này phật giáo ở VN có khác, đó là ở phật giáo VN có
sự kết hợp hài hòa giữa nhập thế và xuất thế.
Về mặt chính trị XH thì phật giáo là tiếng nói lhản kháng mạnh mẽ chế độ phân biệt đẳng cấp dã
man tàn bạo ở Ấn độ cổ đại. Và phật giáo khuyên mọi người sống có đạo đức, từ bi, bác ái, biết kiềm
chế dục vọng của mình, tôn trọng quyền lợi của người khác và trong một XH bình đẳng. Đây là một
điểm tích cực vì xét đến cùng mọi tôn giáo, mọi học thuyết đều dẫn con người đến chân - thiện - mỹ.
Phật giáo là một tôn giáo nhưng trong triết lý của nó có những yếu tố vô thần, duy vật và biện
chứng. Nhưng ở đây cũng phải nói rằng, tư tưởng biện chứng của phật giáo có mâu thuẩn: Khi xem xét
các sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ nhân quả, tồn tại trong biến đổi nhưng ở cõi nát bàn thì mọi sự
vật tồn tại trong vinhc hằng. Như vậy, phật giáo đã phủ nhận sự vận động, biến đổi trên cõi nát bàn.
Khi giải quyết vấn đề con người và XH loài người đã đứng trên lập trường duy tâm vì cách giải
quyết của phật giáo thể hiện tư tưởng yếu thế, quay lưng lại với đời sống XH của phật tử. Phật giáo đã
quay lưng lại với sự tiến bộ của XH. Tư tưởng phật giáo gần giống với quan niệm vô vi của Lão tử vì
phật giáo không thấy được nguyên nhân khổ của con người chính là ở quan hệ XH, phật giáo qui nỗi
khổ của con người về mặt nhận thức và do đời sống sinh học của con người, trong đó sinh học là chủ
yếu. Như vậy, đỉnh cao nhất của phật giáo là KHÔNG: không còn thế giới, không còn con người. Phật
giáo được truyền bá sâu rộng vào VN từ những năm đầu công nguyên. Phật giáo VN cũng giống với
các nước khác, ngoài ra còn có một số điểm tiêu cực như tuyên truyền phát triển mê tín dị đoan, dẫn
con người đến thụ động, bất lực trước hoàn cảnh.