Quy tắc đường chéo trong giải toán hóa học

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Quy tắc đường chéo trong giải toán hóa học

Giải nhanh bài toán hóa học bằng phương pháp “sơ đồ đường chéo” Tạp chí Hóa Học và Ứng dụng, số 7 (67) / 2007

GIẢI NHANH BÀI TOÁN HÓA HỌC
BẰNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ ĐƯỜNG CHÉO
Lê Phạm Thành
Giáo viên truongtructuyen.vn
Với hình thức thi trắc nghiệm khách quan, trong
một khoảng thời gian tương đối ngắn học sinh phải
giải quyết một số lượng câu hỏi và bài tập khá lớn
(trong đó bài tập toán chiếm một tỉ lệ không nhỏ).
Do đó việc tìm ra các phương pháp giúp giải nhanh
bài toán hóa học có một ý nghĩa quan trọng.
Bài toán trộn lẫn các chất với nhau là một dạng
bài hay gặp trong chương trình hóa học phổ thông.
Ta có thể giải bài tập dạng này theo nhiều cách
khác nhau, song cách giải nhanh nhất là “phương
pháp sơ đồ đường chéo”.
Nguyên tắc: Trộn lẫn 2 dung dịch:
Dung dịch 1: có khối lượng m
1
, thể tích V
1
, nồng
độ C
1
(C% hoặc C
M
), khối lượng riêng d
1
.
Dung dịch 2: có khối lượng m
2
, thể tích V
2
, nồng
độ C
2
(C
2
> C
1
), khối lượng riêng d
2
.
Dung dịch thu được có m = m
1
+ m
2
, V = V
1
+ V
2
,
nồng độ C (C
1
< C < C
2
), khối lượng riêng d.
Sơ đồ đường chéo và công thức tương ứng với
mỗi trường hợp là:
a) Đối với nồng độ % về khối lượng:
m
1
C
1
|C
2
- C|
C
m
2
C
2
|C
1
- C|

(1)
|CC|
| CC |
m
m
1
2
2
1


=
b) Đối với nồng độ mol/lít:
V
1
C
1
|C
2
- C|
C
V
2
C
2
|C
1
- C|

(2)
|CC|
| CC |
V
V
1
2
2
1


=
c) Đối với khối lượng riêng:
V
1
d
1
|d
2
- d|
d
V
2
d
2
|d
1
- d|

(3)
|dd|
| dd |
V
V
1
2
2
1


=
Khi sử dụng sơ đồ đường chéo ta cần chú ý:
*) Chất rắn coi như dung dịch có C = 100%
*) Dung môi coi như dung dịch có C = 0%
*) Khối lượng riêng của H
2
O là d = 1 g/ml
Sau đây là một số ví dụ sử dụng phương pháp
đường chéo trong tính toán pha chế dung dịch.
Dạng 1: Tính toán pha chế dung dịch
Ví dụ 1. Để thu được dung dịch HCl 25% cần
lấy m
1
gam dung dịch HCl 45% pha với m
2
gam
dung dịch HCl 15%. Tỉ lệ m
1
/m
2
là:
A. 1:2 B. 1:3 C. 2:1 D. 3:1
Hướng dẫn giải:
Áp dụng công thức (1):
1
2
m | 15 25 | 10 1

m |45 25| 20 2

= = =

⇒ Đáp án A.
Ví dụ 2. Để pha được 500 ml dung dịch nước
muối sinh lí (C = 0,9%) cần lấy V ml dung dịch
NaCl 3%. Giá trị của V là:
A. 150 B. 214,3 C. 285,7 D. 350
Hướng dẫn giải:
Ta có sơ đồ:
V
1
(NaCl) 3 |0 - 0,9|
0,9
V
2
(H
2
O) 0 |3 - 0,9|

(ml) 150500
0,9 2,1
0,9
V
1
=⋅
+
=
⇒ Đáp án A.
Phương pháp này không những hữu ích trong
việc pha chế các dung dịch mà còn có thể áp dụng
cho các trường hợp đặc biệt hơn, như pha một chất
rắn vào dung dịch. Khi đó phải chuyển nồng độ của
chất rắn nguyên chất thành nồng độ tương ứng với
lượng chất tan trong dung dịch.
Ví dụ 3. Hòa tan 200 gam SO
3
vào m gam dung
dịch H
2
SO
4
49% ta được dung dịch H
2
SO
4
78,4%.
Giá trị của m là:
A. 133,3 B. 146,9 C. 272,2 D. 300,0
Hướng dẫn giải:
Phương trình phản ứng: SO
3
+ H
2
O → H
2
SO
4

100 gam SO
3

5,122
80
100 98
=
×
gam H
2
SO
4

Nồng độ dung dịch H
2
SO
4
tương ứng: 122,5%
Gọi m
1
, m
2
lần lượt là khối lượng SO
3
và dung
dịch H
2
SO
4
49% cần lấy. Theo (1) ta có:
44,1
29,4
|4,87122,5|
|4,7849|
m
m
2
1
=


=

(gam) 300 200
29,4
44,1
m
2
=×=
⇒ Đáp án D.
Điểm lí thú của sơ đồ đường chéo là ở chỗ
phương pháp này còn có thể dùng để tính nhanh kết
quả của nhiều dạng bài tập hóa học khác. Sau đây
ta lần lượt xét các dạng bài tập này.
Lê Phạm Thành Giáo viên truongtructuyen.vn
- 1 -
Giải nhanh bài toán hóa học bằng phương pháp “sơ đồ đường chéo” Tạp chí Hóa Học và Ứng dụng, số 7 (67) / 2007

Dạng 2: Bài toán hỗn hợp 2 đồng vị
Đây là dạng bài tập cơ bản trong phần cấu tạo
nguyên tử.
Ví dụ 4. Nguyên tử khối trung bình của brom là
79,319. Brom có hai đồng vị bền:
Br
79
35

Br.
81
35

Thành phần % số nguyên tử của
Br
81
35
là:
A. 84,05 B. 81,02 C. 18,98 D. 15,95
Hướng dẫn giải:
Ta có sơ đồ đường chéo:
Br (M=81)
35
81
Br (M=79)
35
79
A=79,319
79,319 - 79 = 0,319
81 - 79,319 = 1,681


%100
319,0681,1
319,0
Br%
681,1
319,0
Br%
Br%
81
35
79
35
81
35

+
=⇒=

%95,15Br%
81
35
=
⇒ Đáp án D.
Dạng 3: Tính tỉ lệ thể tích hỗn hợp 2 khí
Ví dụ 5. Một hỗn hợp gồm O
2
, O
3
ở điều kiện
tiêu chuẩn có tỉ khối đối với hiđro là 18. Thành
phần % về thể tích của O
3
trong hỗn hợp là:
A. 15% B. 25% C. 35% D. 45%
Hướng dẫn giải:
Áp dụng sơ đồ đường chéo:
V M
1
= 48 |32 - 36|
M = 18.2 =36
V M
2
= 32 |48 - 36|
O
2
O
3

%25%100
1 3
1
%V
3
1

12
4
V
V
3
2
3
O
O
O
=⋅
+
=⇒==
⇒ Đáp án B.
Ví dụ 6. Cần trộn 2 thể tích metan với một thể
tích đồng đẳng X của metan để thu được hỗn hợp
khí có tỉ khối hơi so với hiđro bằng 15. X là:
A. C
3
H
8
B. C
4
H
10
C. C
5
H
12
D. C
6
H
14
Hướng dẫn giải:
Ta có sơ đồ đường chéo:
V M
1
= 16 |M
2
- 30|
M = 15.2 =30
V M
2
= M
2
|16 - 30|
M
2
CH
4

28 |30 - M|
1
2

14
|30 - M|
V
V
2
2
M
CH
2
4
=⇒==
⇒ M
2
= 58 ⇒ 14n + 2 = 58 ⇒ n = 4
X là: C
4
H
10
⇒ Đáp án B.
Dạng 4: Tính thành phần hỗn hợp muối trong
phản ứng giữa đơn bazơ và đa axit
Dạng bài tập này có thể giải dễ dàng bằng
phương pháp thông thường (viết phương trình phản
ứng, đặt ẩn). Tuy nhiên cũng có thể nhanh chóng
tìm ra kết quả bằng cách sử dụng sơ đồ đường
chéo.
Ví dụ 7. Thêm 250 ml dung dịch NaOH 2M vào
200 ml dung dịch H
3
PO
4
1,5M. Muối tạo thành và
khối lượng tương ứng là:
A. 14,2 gam Na
2
HPO
4
; 32,8 gam Na
3
PO
4

B. 28,4 gam Na
2
HPO
4
; 16,4 gam Na
3
PO
4

C. 12,0 gam NaH
2
PO
4
; 28,4 gam Na
2
HPO
4

D. 24,0 gam NaH
2
PO
4
; 14,2 gam Na
2
HPO
4

Hướng dẫn giải:
Có:
2
3
5
0,2.1,5
0,25.2
n
n
1
43
POH
NaOH
<==<
⇒ Tạo ra hỗn hợp 2 muối: NaH
2
PO
4
, Na
2
HPO
4
Sơ đồ đường chéo:
Na
2
HPO
4
(n
1
= 2) |1 - 5/3|
n
NaH
2
PO
4
(n
2
= 1) |2 - 5/3|
5
3
=
2
3
1
3
=
=

1
2
n
n
42
42
PONaH
HPONa
=

4242
PONaHHPONa
2nn
=

3,0nnn
434242
POHPONaHHPONa
==+
(mol)






=
=
(mol) 0,1n
(mol) 0,2n
42
42
PONaH
HPONa






==
==
(g) 12,00,1.120m
(g) 28,40,2.142m
42
42
PONaH
HPONa
⇒ Đáp án C.
Dạng 5: Bài toán hỗn hợp 2 chất vô cơ của 2
kim loại có cùng tính chất hóa học
Ví dụ 8. Hòa tan 3,164 gam hỗn hợp 2 muối
CaCO
3
và BaCO
3
bằng dung dịch HCl dư, thu được
448 ml khí CO
2
(đktc). Thành phần % số mol của
BaCO
3
trong hỗn hợp là:
A. 50% B. 55% C. 60% D. 65%
Hướng dẫn giải:
(mol) 0,02
22,4
0,448
n
2
CO
==

2,158
0,02
3,164
M
==
Áp dụng sơ đồ đường chéo:
Lê Phạm Thành Giáo viên truongtructuyen.vn
- 2 -
Giải nhanh bài toán hóa học bằng phương pháp “sơ đồ đường chéo” Tạp chí Hóa Học và Ứng dụng, số 7 (67) / 2007

BaCO
3
(M
1
= 197) |100 - 158,2| = 58,2
M=158,2
CaCO
3
(M
2
= 100) |197 - 158,2| = 38,8

60%100%
38,858,2
58,2
%n
3
BaCO
=⋅
+
=
⇒ Đáp án C.
Dạng 6: Bài toán trộn 2 quặng của cùng một
kim loại
Đây là một dạng bài mà nếu giải theo cách
thông thường là khá dài dòng, phức tạp. Tuy nhiên
nếu sử dụng sơ đồ đường chéo thì việc tìm ra kết
quả trở nên đơn giản và nhanh chóng hơn nhiều.
Để có thể áp dụng được sơ đồ đường chéo, ta
coi các quặng như một “dung dịch” mà “chất tan”
là kim loại đang xét, và “nồng độ” của “chất tan”
chính là hàm lượng % về khối lượng của kim loại
trong quặng.
Ví dụ 9. A là quặng hematit chứa 60% Fe
2
O
3
. B
là quặng manhetit chứa 69,6% Fe
3
O
4
. Trộn m
1
tấn
quặng A với m
2
tấn quặng B thu được quặng C, mà
từ 1 tấn quặng C có thể điều chế được 0,5 tấn gang
chứa 4% cacbon. Tỉ lệ m
1
/m
2
là:
A. 5/2 B. 4/3 C. 3/4 D. 2/5
Hướng dẫn giải:
Số kg Fe có trong 1 tấn của mỗi quặng là:
+) Quặng A chứa:
(kg) 420
160
112
1000
100
60
=⋅⋅
+) Quặng B chứa:
(kg) 504
232
168
1000
100
6,69
=⋅⋅
+) Quặng C chứa:
(kg) 480
100
4
1500
=






−×
Sơ đồ đường chéo:
m
A
420 |504 - 480| = 24
480
m
B
504 |420 - 480| = 60

5
2
60
24
m
m
B
A
==
⇒ Đáp án D.
Trên đây là một số tổng kết về việc sử dụng
phương pháp sơ đồ đường chéo trong giải nhanh
bài toán hóa học. Các dạng bài tập này rất đa
dạng, vì vậy đòi hỏi chúng ta phải nắm vững
phương pháp song cũng cần phải có sự vận dụng
một cách linh hoạt đối với từng trường hợp cụ thể.
Để làm được điều này các bạn cần phải có sự suy
nghĩ, tìm tòi để có thể hình thành và hoàn thiện kĩ
năng giải toán của mình. Chúc các bạn thành công.
Một số bài tập tham khảo:
BT 1. Để thu được dung dịch CuSO
4
16% cần
lấy m
1
gam tinh thể CuSO
4
.5H
2
O cho vào m
2
gam
dung dịch CuSO
4
8%. Tỉ lệ m
1
/m
2

A. 1/3 B. 1/4 C. 1/5 D. 1/6
BT 2. Hòa tan hoàn toàn m gam Na
2
O nguyên
chất vào 40 gam dung dịch NaOH 12% thu được
dung dịch NaOH 51%. Giá trị của m (gam) là
A. 11,3 B. 20,0 C. 31,8 D. 40,0
BT 3. Số lít nước nguyên chất cần thêm vào 1 lít
dung dịch H
2
SO
4
98% (d = 1,84 g/ml) để được dung
dịch mới có nồng độ 10% là
A. 14,192 B. 15,192 C. 16,192 D. 17,192
BT 4. Nguyên tử khối trung bình của đồng là
63,54. Đồng có hai đồng vị bền:
Cu
63
29

Cu
65
29
.
Thành phần % số nguyên tử của
Cu
65
29

A. 73,0% B. 34,2% C. 32,3% D. 27,0%
BT 5. Cần lấy V
1
lít CO
2
và V
2
lít CO để
điều chế 24 lít hỗn hợp CO
2
và CO có tỉ khối hơi
đối với metan bằng 2. Giá trị của V
1
(lít) là
A. 2 B. 4 C. 6 D. 8
BT 6. Thêm 150 ml dung dịch KOH 2M vào 120
ml dung dịch H
3
PO
4
1M. Khối lượng các muối thu
được trong dung dịch là
A. 10,44 gam KH
2
PO
4
; 8,5 gam K
3
PO
4
B. 10,44 gam K
2
HPO
4
; 12,72 gam K
3
PO
4

C. 10,24 gam K
2
HPO
4
; 13,5 gam KH
2
PO
4

D. 13,5 gam KH
2
PO
4
; 14,2 gam K
3
PO
4

BT 7. Hòa tan 2,84 gam hỗn hợp 2 muối CaCO
3
và MgCO
3
bằng dung dịch HCl dư, thu được 0,672
lít khí ở điều kiện tiêu chuẩn. Thành phần % số mol
của MgCO
3
trong hỗn hợp là
A. 33,33% B. 45,55% C. 54,45% D. 66,67%
BT 8. A là khoáng vật cuprit chứa 45% Cu
2
O. B
là khoáng vật tenorit chứa 70% CuO. Cần trộn A và
B theo tỉ lệ khối lượng T = m
A
/m
B
như thế nào để
được quặng C, mà từ 1 tấn quặng C có thể điều chế
được tối đa 0,5 tấn đồng nguyên chất. T bằng
A. 5/3 B. 5/4 C. 4/5 D. 3/5
Lê Phạm Thành Giáo viên truongtructuyen.vn
- 3 -

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Quy tắc đường chéo trong giải toán hóa học