THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÁ SẢN VÀ VIỆC HOÀN THIỆN MÔI TRƯỜNG PHÁP LUẬT KINH DOANH TẠI VIỆT NAM

BỘ TƯ PHÁP
TRUNG TÂM TƯ VẤN PHÁP LUẬT
VÀ BỒI DƯỠNG NGHIỆP VỤ
Gtz
MPI GTZ SME–
Development Programme
THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÁ SẢN
VÀ VIỆC HOÀN THIỆN MÔI TRƯỜNG PHÁP LUẬT
KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
Hà Nội, tháng 11 năm 2008
Chủ biên: PGS, TS. Dương Đăng Huệ
Ths. Nguyễn Thanh Tịnh
Tham gia biên soạn:
1. Luật gia Từ Văn Nhũ
2. Luật gia Bùi Thị Hải
3. Luật gia Cao Đăng Vinh
4. Luật gia Trần Minh Sơn

2
Đề tài này do Vụ Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp nghiên cứu, rà
soát, khảo sát, đánh giá và biên soạn với sự hỗ trợ kỹ thuật của Chương trình
phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (Dự án GTZ của Cộng hoà Liên bang Đức)
và sự đóng góp ý kiến của ông Lê Duy Bình.
Mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là nhằm làm rõ thực trạng giải
quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản trong thời gian qua, phát hiện những tồn tại, hạn chế
của Luật Phá sản năm 2004, các văn bản pháp luật có liên quan cũng như các yếu tố
khác làm ảnh hưởng đến việc giải quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản; từ đó, đề tài cũng
đưa ra những kiến nghị nhằm tháo gỡ vướng mắc, nâng cao hiệu quả giải quyết phá
sản, góp phần vào việc sửa đổi, bổ sung Luật Phá sản năm 2004 nhằm hoàn thiện môi
trường pháp luật kinh doanh và thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
3
THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÁ SẢN
VÀ VIỆC HOÀN THIỆN MÔI TRƯỜNG PHÁP LUẬT
KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
Để thực hiện chuyên đề này, Bộ Tư pháp đã phối hợp với Toà án nhân
dân tối cao, các Bộ, ngành có liên quan, Toà án nhân dân và cơ quan thi hành án
địa phương tiến hành nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thi hành Luật Phá sản năm
2004. Ngoài ra, Bộ Tư pháp đã phối hợp với Toà án nhân dân tối cao tổ chức
Hội nghị có sự tham gia của Bộ, ngành, Toà án nhân dân và cơ quan thi hành án
dân sự địa phương để trao đổi về tình hình thực hiện Luật Phá sản năm 2004.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, Bộ Tư pháp đã phối hợp với Chương trình
phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (Dự án GTZ của Cộng hoà Liên bang Đức)
và ông Lê Duy Bình để tiến hành xây dựng chuyên đề: Thực trạng pháp luật về
phá sản và việc hoàn thiện môi trường pháp luật kinh doanh tại Việt Nam.
Nội dung chính của Báo cáo bao gồm các Phần như sau:
Phần thứ nhất: Những vấn đề chung về pháp luật phá sản
Phần thứ hai: Tình hình ban hành văn bản hướng dẫn và kết quả thực hiện
thực hiện Luật Phá sản năm 2004.
Phần thứ ba: Thực tiễn thi hành Luật Phá sản năm 2004 - Những khó
khăn, vướng mắc
Phần thứ tư: Kiến nghị hoàn thiện Luật Phá sản và cơ chế thực thi Luật
Phá sản
Phần thứ năm: Tổ chức thực hiện
4
MC LC
PHN TH NHT: Những vấn đề chung về pháp luật phá sản
I. Đặc điểm của thủ tục giải quyết phá sản
1. Phá sản - sản phẩm tất yếu của nền kinh tế thị trờng
2. Thủ tục giải quyết phá sản - thủ tục tố tụng t pháp đặc biệt
II. Vai trò của pháp luật phá sản trong nền kinh tế thị trờng
1. Pháp luật phá sản là công cụ bảo vệ một cách có hiệu quả nhất quyền và
lợi ích hợp pháp của các chủ nợ.
2. Pháp luật phá sản bảo vệ lợi ích của con nợ, tạo cơ hội để con nợ rút
khỏi thơng trờng một cách trật tự.
3. Pháp luật phá sản góp phần vào việc bảo vệ lợi ích của ngời lao động
4. Pháp luật phá sản góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.
5. Pháp luật phá sản góp phần làm lành mạnh hoá nền kinh tế, thúc đẩy
hoạt động sản xuất, kinh doanh có hiệu quả hơn.
PHN TH HAI: TèNH HèNH BAN HNH VN BN HNG DN V KT
QU THC HIN LUT PH SN NM 2004
I. Tỡnh hỡnh ban hnh vn bn hng dn thc hin Lut Phỏ sn
nm 2004
II. Tỡnh hỡnh th lý, gii quyt yờu cu m th tc phỏ sn v mt
vi nhn nh
PHN TH BA: THC TIN THI HNH LUT PH SN NM 2004 -
NHNG KHể KHN, VNG MC
I. Nhng tin b ca Lut Phỏ sn nm 2004 so vi Lut Phỏ sn
doanh nghip nm 1993
II. Nhng hn ch, vng mc trong thc hin Lut Phỏ sn nm
2004
1. V tiờu chớ doanh nghip lõm vo tỡnh trng phỏ sn
2. V vic np n yờu cu m th tc phỏ sn.
3. V vic th lý n yờu cu m th tc phỏ sn; quyt nh m hoc
khụng m th tc phỏ sn
4. Cỏc quy nh v vai trũ ca To ỏn v Thm phỏn ph trỏch vic gii
8
8
8
10
12
13
13
15
15
16
17
17
18
23
23
27
27
28
32
34
5
quyết phá sản
5. Những vướng mắc, khó khăn trong hoạt động của Tổ quản lý, thanh
lý tài sản
6. Khó khăn trong việc lập danh sách chủ nợ; xử lý nợ của doanh nghiệp
lâm vào tình trạng phá sản
7. Về việc thực hiện Luật Phá sản năm 2004 và Pháp lệnh thi hành án
dân sự 2004
8. Về việc thực hiện quản lý và bảo toàn tài sản phá sản
9. Về tổ chức Hội nghị chủ nợ
10. Về hậu quả của việc đình chỉ thủ tục phục hồi và đình chỉ tiến hành
thủ tục phá sản
11. Vướng mắc trong việc xử lý tài sản phá sản của doanh nghiệp
12. Về phân chia tài sản của doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản
13. Về việc thực hiện quyền khiếu nại và quyền kháng nghị
14. Vướng mắc trong việc xác định thời điểm hoàn thành một vụ phá
sản
15. Quy định về trách nhiệm tiếp tục trả nợ sau khi tuyên bố phá sản còn
quá khắt khe.
16. Xử lý nghĩa vụ về tài sản của chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên
công ty hợp danh trong các doanh nghiệp đã có quyết định tuyên bố phá
sản theo Luật Phá sản doanh nghiệp năm 1993.
PHẦN THỨ TƯ: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN LUẬT PHÁ SẢN VÀ CƠ CHẾ
THỰC THI LUẬT PHÁ SẢN
I. Kiến nghị sửa đổi Luật Phá sản 2004
1. Mở rộng đối tượng áp dụng của Luật phá sản.
2. Về việc nộp đơn, thụ lý đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản và việc mở
hoặc không mở thủ tục phá sản
3. Tăng cường cơ chế giám sát của chủ nợ đối với quá trình giải quyết
thủ tục phá sản.
4. Về việc thực hiện quản lý tài sản phá sản
35
41
44
46
49
51
54
58
60
61
62
63
65
65
65
65
68
68
6
5. Sửa đổi quy định về tài sản phá sản
6. Về tạm đình chỉ, đình chỉ thủ tục phá sản
7. Sửa đổi thứ tự phân chia tài sản phá sản
8. Quy định đầy đủ và hợp lý hơn về việc giải phóng nghĩa vụ trả nợ cho
chủ doanh nghiệp tư nhân và các thành viên hợp danh của công ty hợp
danh
9. Về trách nhiệm của người quản lý doanh nghiệp lâm vào tình trạng
phá sản.
10. Sửa đổi Luật Phá sản theo hướng Thẩm phán ra quyết định tuyên bố
doanh nghiệp bị phá sản đồng thời ra quyết định đình chỉ thủ tục thanh
lý tài sản
11. Bổ sung quy định về việc áp dụng thủ tục phá sản rút gọn trong một
số trường hợp nhất định
II. Kiến nghị hoàn thiện các văn bản hướng dẫn Luật Phá sản năm
2004 và các văn bản pháp luật có liên quan
1. Ban hành văn bản hướng dẫn thực hiện Luật Phá sản năm 2004
2. Hoàn thiện quy định về đăng ký quyền sở hữu, đăng ký quyền sử
dụng, đăng ký giao dịch bảo đảm
3. Hướng dẫn về xử lý tài sản được cầm cố, thế chấp
4. Hướng dẫn về xử lý quyền sử dụng đất của doanh nghiệp phá sản
III. Một số kiến nghị về thực thi Luật Phá sản
1. Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật phá sản
2. Đối với ngành Toà án
3. Đối với cơ quan thi hành án dân sự
4. Tăng cường vai trò của cơ quan quản lý tài sản
5. Tăng cường kỷ luật tài chính kế toán
6. Giải toả yếu tố tâm lý
PHẦN THỨ NĂM: TỔ CHỨC THỰC HIỆN
71
72
75
75
79
80
81
81
81
90
90
91
92
92
93
94
94
96
96
98
PHẦN THỨ NHẤT:
7
Những vấn đề chung về pháp luật phá sản
I. Đặc điểm của thủ tục giải quyết phá sản
1. Phá sản - sản phẩm tất yếu của nền kinh tế thị trờng
Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của các nền kinh tế trên thế
giới đã cho thấy rằng, phá sản ra đời và tồn tại trong những điều kiện kinh tế - xã
hội nhất định. Điều này giải thích tại sao, phá sản là hiện tợng bình thờng, phổ
biến trong nền kinh tế thị trờng nhng lại rất xa lạ với nền kinh tế kế hoạch hoá tập
trung.
Phá sản đã có từ lâu, nhng với t cách là một hiện tợng phổ biến thì nó chỉ
xuất hiện trong nền kinh tế thị trờng. Trong nền kinh tế này, cùng với các quyền
cơ bản khác của công dân, quyền tự do kinh doanh đã rất đợc Nhà nớc tôn trọng,
đề cao và bảo vệ. Với t cách là một quyền cơ bản của công dân, quyền tự do kinh
doanh có nội hàm rất rộng, bao gồm nhiều bộ phận cấu thành nh quyền tự do
thành lập doanh nghiệp; quyền tự do quyết định quy mô kinh doanh; quyền tự do
lựa chọn ngành nghề, mặt hàng kinh doanh; quyền tự do định đoạt các vấn đề phát
sinh trong khi hành nghề; quyền tự do thiết lập các quan hệ kinh tế; quyền tự do
lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp; quyền tự do cạnh tranh trong khuôn khổ
pháp luật. Nh vậy, quyền tự do cạnh tranh nh một bộ phận cấu thành rất quan
trọng của quyền tự do kinh doanh đã tạo tiền đề pháp lý để các doanh nghiệp tham
gia vào các cuộc chiến với nhau nhằm giành giật thị trờng, khách hàng, lợi nhuận.
Cũng nh mọi cuộc chiến khác, cuộc chiến giữa các nhà kinh doanh cũng mang lại
những hậu quả nhất định mà thờng là, bên cạnh những doanh nghiệp do kinh
doanh có hiệu quả nên đã tồn tại và phát triển thì luôn có một bộ phận không nhỏ
những doanh nghiệp do làm ăn kém hiệu quả, nợ nần chồng chất, không thể thanh
toán đợc các nghĩa vụ tài chính đến hạn nên buộc phải chấm dứt sự tồn tại của
mình và rút khỏi thị trờng. Trong điều kiện nh vậy, một vấn đề đặt ra mà Nhà nớc
nào cũng phải quan tâm giải quyết là làm sao tạo điều kiện để doanh nghiệp con
nợ này rút khỏi thơng trờng một cách êm thấm, có trật tự và ít gây ra hậu quả xấu
cho các chủ thể có liên quan nói riêng và cho xã hội nói chung. Muốn thực hiện đ-
ợc các mục tiêu này thì Nhà nớc không thể đứng ngoài cuộc mà phải can thiệp
bằng cách ban hành pháp luật để xử lý một loạt các vấn đề liên quan đến doanh
nghiệp mắc nợ. Ví dụ, Nhà nớc phải quy định khi nào và với điều kiện gì thì một
doanh nghiệp con nợ bị coi là đã lâm vào tình trạng phá sản; ai có quyền làm đơn
yêu cầu việc giải quyết phá sản; cơ quan nào trong bộ máy nhà nớc có nghĩa vụ
giải quyết việc phá sản; thủ tục Toà án thụ lý và giải quyết vụ phá sản; cơ chế
quản lý tài sản của con nợ lâm vào tình trạng phá sản; thành phần, nhiệm vụ,
8
quyền hạn của thiết chế thực hiện việc quản lý tài sản của doanh nghiệp lâm vào
tình trạng phá sản; tài sản phá sản gồm những gì; khi giải quyết phá sản thì có
những tài sản nào của con nợ không đợc đem chia cho các chủ nợ; thứ tự u tiên
thanh toán từ tài sản phá sản; con nợ có phải tiếp tục trả cho các chủ nợ các khoản
nợ còn thiếu cha đợc trả hay không, v.v Tất cả những vấn đề đó cần phải đ ợc
Nhà nớc thông qua việc ban hành các văn bản pháp luật mà giải quyết một cách
thấu đáo, hợp tình, hợp lý. Tổng hợp những văn bản pháp luật này tạo thành một
lĩnh vực pháp luật đợc gọi là pháp luật về phá sản mà xơng sống của nó là Luật
Phá sản. Tóm lại, vì có phá sản nên phải có pháp luật về phá sản và pháp luật về
phá sản là tổng thể các văn bản do Nhà nớc ban hành, trong đó quy định về tình
trạng phá sản; điều kiện áp dụng các thủ tục phá sản (thủ tục phục hồi, thủ tục
thanh lý); địa vị pháp lý của các chủ thể tham gia tố tụng phá sản; trình tự tiến
hành việc giải quyết phá sản; thứ tự u tiên thanh toán từ tài sản phá sản và các vấn
đề khác có liên quan đến việc giải quyết một vụ phá sản cụ thể.
Loài ngời không chỉ biết đến nền kinh tế thị trờng mà còn biết đến một mô
hình kinh tế khác đã từng tồn tại một thời gian dài trong thế kỷ 20 là nền kinh tế
kế hoạch hoá tập trung. Đặc trng của nền kinh tế này là thừa nhận nguyên tắc Nhà
nớc lãnh đạo nền kinh tế (Ví dụ, ở Việt Nam, nguyên tắc này đợc ghi nhận trong
Hiến pháp năm 1980 tại Điều 22 và Điều 33); ghi nhận sự thống lĩnh của chế độ
sử hữu xã hội chủ nghĩa dới hai hình thức là sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể
(Điều 18, Điều 23, Điều 26 Hiến pháp 1980); phủ nhận quyền tự do kinh doanh
thông qua việc khẳng định sự độc quyền ngoại thơng của nhà nớc (Điều 21 Hiến
pháp 1980) và cấm đoán các hình thức sản xuất kinh doanh phi xã hội chủ nghĩa
(Điều 24, 25 Hiến pháp 1980). Tóm lại, trong nền kinh tế này không có sự tồn tại
của nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, không có tự do kinh doanh,
tức là không có đầy đủ các tiền đề kinh tế pháp lý để tạo ra đợc sự cạnh tranh
thực sự trên thơng trờng. Khi muốn thì Nhà nớc quyết định thành lập ra các doanh
nghiệp nhà nớc và chỉ đạo, điều hành sự hoạt động của nó. Khi doanh nghiệp nhà
nớc làm ăn thua lỗ thì Nhà nớc hoặc là bù lỗ bằng tiền ngân sách để cho nó tiếp
tục tồn tại hoặc là chấm dứt sự tồn tại của nó bằng cách ra quyết định giải thể.
Trong hoàn cảnh nh vậy, không thể có phá sản và do đó, không thể có pháp luật về
phá sản. Điều này giải thích tại sao, ở Liên Xô và các nớc XHCN trớc đây không
hề có Luật Phá sản mà chỉ có các quy định pháp luật về giải thể doanh nghiệp nhà
nớc mà thôi.
1

1
Xem Giáo trình Luật Kinh doanh dành cho các Trờng Đại học của C.E. Rlinxki. Nhà Xuất bản Norma,
Matxcơva, 2004, trang 830 (Tiếng Nga).
9
2. Thủ tục giải quyết phá sản - thủ tục tố tụng t pháp đặc biệt
Khác với thủ tục giải quyết một vụ kiện dân sự (tố tụng dân sự) hay thủ tục
giải quyết một vụ kiện kinh tế (tố tụng kinh tế), thủ tục giải quyết một vụ phá sản
(tố tụng phá sản) đợc coi là một loại tố tụng t pháp đặc biệt. Do tính chất đặc biệt
này nên trong pháp luật tố tụng các nớc, thủ tục phá sản bao giờ cũng đợc điều
chỉnh bởi một hệ thống văn bản pháp luật riêng biệt. Tính chất đặc biệt của thủ tục
phá sản đợc thể hiện ở những điểm sau đây:
Thứ nhất, thủ tục phá sản là một thủ tục đòi nợ tập thể.
Doanh nghiệp với t cách là một chủ thể pháp luật có thể tham gia vào rất
nhiều quan hệ xã hội khác nhau, và do đó, có thể trở thành chủ thể của nhiều
quyền và nghĩa vụ pháp lý khác nhau. Ví dụ, khi ký hợp đồng với doanh nghiệp
khác và bị doanh nghiệp đó vi phạm hợp đồng thì doanh nghiệp bị hại có quyền
làm đơn kiện ra Toà án một cách độc lập, riêng lẻ để nhờ Toà án can thiệp. Nh
vậy, đặc điểm nổi bật của tố tụng dân sự và tố tụng kinh tế là ở chỗ, trong tố tụng
này, các chủ nợ thực hiện việc đòi nợ một cách độc lập, riêng lẻ, nói một cách
nôm na, nợ của ai thì ngời đó kiện ra Toà án mà đòi. Khác với thủ tục đòi nợ thông
thờng này, thủ tục phá sản là thủ tục mà ở đó, việc đòi nợ và thanh toán nợ đợc
tiến hành một cách tập thể. Trong quá trình giải quyết vụ việc phá sản, các chủ nợ
không thể tự xé lẻ để đòi nợ riêng cho mình mà tất cả họ đều phải đợc tập hợp lại
thành một chủ thể pháp lý duy nhất, gọi là Hội nghị chủ nợ. Hội nghị chủ nợ đại
diện cho tất cả các chủ nợ để tham gia vào việc giải quyết phá sản. Khi bị áp dụng
thủ tục thanh lý thì toàn bộ tài sản của con nợ đợc đa vào một quỹ chung dùng để
trả cho các chủ nợ theo một thứ tự u tiên nhất định đã đợc Luật Phá sản quy định
trớc. Nếu tài sản của con nợ không đủ để thanh toán tất cả các khoản nợ thì các
chủ nợ đợc thanh toán theo tỷ lệ giữa khoản nợ mà doanh nghiệp phá sản còn thiếu
với số tài sản còn lại của doanh nghiệp.
Thứ hai, thủ tục phá sản là thủ tục đòi nợ đợc tiến hành trong một hoàn
cảnh đặc biệt, nh một biện pháp cuối cùng của quá trình đòi nợ.
Nếu nh thủ tục đòi nợ thông thờng (đòi nợ thông qua việc khiếu kiện ra Toà
án) có thể đợc tiến hành bất cứ lúc nào thì thủ tục phá sản chỉ đợc áp dụng khi
doanh nghiệp mắc nợ đã lâm vào một tình trạng tài chính bi đát, dờng nh không có
lối thoát mà ngời ta thờng gọi là tình trạng phá sản. Nói cách khác, thủ tục phá sản
là thủ tục pháp lý không dễ đợc xảy ra; nó chỉ xuất hiện nh một giải pháp cuối
cùng mà các chủ nợ phải sử dụng để đòi nợ khi mà các phơng thức đòi nợ thông
thờng khác đã trở nên bất lực.
Thứ ba, thủ tục phá sản là thủ tục mà hậu quả của nó thờng là sự chấm
dứt hoạt động của một thơng nhân.
10
Trong tố tụng dân sự hoặc kinh tế, sau khi bản án của Toà án đã có hiệu lực
pháp luật thì con nợ đơng nhiên có nghĩa vụ phải chấp hành. Đó là lẽ thông thờng.
Điều đáng lu ý của các loại tố tụng thông thờng này là ở chỗ, sau khi trả nợ xong
thì con nợ vẫn tồn tại và hoạt động một cách bình thờng. Trong tố tụng phá sản thì
tình hình lại khác. Cái khác biệt của thủ tục này so với tố tụng dân sự, kinh tế là ở
chỗ, thông thờng, để giúp các chủ nợ thu hồi đợc các món nợ của mình thì Toà án
phải ra những quyết định pháp lý đặc biệt nh quyết định áp dụng thủ tục thanh lý
(thực chất là quyết định nhằm chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp) để rồi nhân
cơ hội đó mà bán toàn bộ tài sản của nó để trả cho các chủ nợ. Nói cách khác, cái
đặc thù của thủ tục phá sản là ở chỗ, kết quả thực hiện nó thờng dẫn đến sự chấm
dứt hoạt động của chính bản thân con nợ.
2
Thứ t, thủ tục phá sản không chỉ thuần tuý là một thủ tục đòi nợ mà còn là
một thủ tục có khả năng giúp con nợ phục hồi.
Nh phần trên đã nói, mặc dù thủ tục phá sản thực chất là một thủ tục đòi nợ
tập thể nhng điều đó không có nghĩa là, khi con nợ bị mở thủ tục phá sản thì ngay
lập tức, tài sản của nó sẽ bị dùng để thanh toán cho các chủ nợ. Hiện nay, ngoài
mục tiêu thanh lý, pháp luật phá sản ở nhiều nớc trên thế giới còn đặt thêm một
mục tiêu rất quan trọng nữa cho thủ tục phá sản, đó là việc giúp con nợ phục hồi
hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình. Mục tiêu này cần phải đợc đặt ra là vì
Nhà nớc nào cũng muốn tránh đợc càng nhiều càng tốt những hậu quả xấu do việc
phá sản gây ra. Việc tuyên bố phá sản một doanh nghiệp sẽ không chỉ ảnh hởng
xấu đến quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân các chủ nợ, con nợ, ngời lao động
mà còn kéo theo nhiều hậu quả bất lợi cho xã hội nói chung. Đối với các chủ nợ,
trong trờng hợp con nợ gặp khó khăn, việc thanh lý ngay tài sản của con nợ để thu
hồi nợ không phải bao giờ cũng là giải pháp tối u cho họ vì không phải doanh
nghiệp nào lâm vào tình trạng phá sản cũng còn đủ tài sản để thanh toán hết các
món nợ của mình. Vì vậy, sẽ là tốt hơn nếu con nợ
đợc giúp đỡ để thoát khỏi tình trạng phá sản, tiếp tục hoạt động để có cơ hội tốt
hơn cho việc trả nợ. Đối với ngời lao động, việc doanh nghiệp nơi họ đang làm
việc bị phá sản sẽ dẫn tới việc hàng loạt ngời bị thất nghiệp và kéo theo đó là
những hậu quả xấu về mặt xã hội nh đói nghèo, tệ nạn xã hội, tội phạm Đối với
môi trờng kinh doanh, việc phá sản của các doanh nghiệp, nhất là những doanh
nghiệp lớn, có nhiều đối tác làm ăn hoặc hoạt động trong những ngành nghề quan
trọng đối với quốc kế dân sinh rất dễ làm phát sinh tác động dây chuyền đến các
2
Theo Thông tin của các chuyên gia pháp lý của Cộng hoà Latvia (một nớc Cộng hoà Xô Viết thuộc Liên Xô cũ)
thì ở nớc này việc phục hồi đợc doanh nghiệp là rất hạn hữu. Tuyệt đại đa số các doanh nghiệp sau khi mở thủ tục
phá sản đều bị áp dụng thủ tục thanh lý, tức là bị chấm dứt sự tồn tại bởi quyết định của Toà án (Xem báo các kết
quả hội thảo về Luật Phá sản của Cộng hoà Latvia đợc tổ chức tại Bộ T pháp tháng 11/2003). Thực tiễn giải quyết
phá sản ở Việt Nam trong 10 năm qua cũng chứng minh cho nhận định này.
11
lĩnh vực kinh tế khác cũng nh đến hoạt động của các doanh nghiệp khác trong nền
kinh tế. Vì vậy, việc tạo điều kiện phục hồi cho con nợ là một xu hớng ngày càng
đợc khẳng định trong pháp luật phá sản hiện đại.
Trong thủ tục phá sản, con nợ đợc Toà án tạo điều kiện tối đa cho việc phục
hồi hoạt động kinh doanh. Một trong những biện pháp để giúp con nợ thoát khoải
tình trạng phá sản là pháp luật cho phép con nợ đợc chủ động xây dựng phơng án
hoà giải và giải pháp tổ chức lại hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình. Kế
hoạch này sẽ đợc trình lên Hội nghị chủ nợ để thông qua và nếu đợc thông qua thì
về cơ bản, doanh nghiệp con nợ đợc khôi phục lại vị trí pháp lý ban đầu, tiếp tục
sản xuất, kinh doanh một cách bình thờng. Theo Luật phá sản của nhiều nớc thì
Toà án chỉ ra quyết định áp dụng thủ tục thanh lý đối với những con nợ trong trờng
hợp đã có căn cứ rõ ràng chứng minh về việc con nợ đã không thể phục hồi hoặc
con nợ đã không thành công trong việc thực hiện phơng án phục hồi.
Thứ năm, thủ tục phá sản - một thủ tục pháp lý có tính chất tổng hợp.
So với tố tụng dân sự và kinh tế thì tố tụng phá sản phức tạp hơn nhiều. Tính
phức tạp của thủ tục này thể hiện ở chỗ, khi giải quyết việc phá sản, Toà án phải
thụ lý và xử lý rất nhiều công việc khác nhau về tính chất chứ không chỉ đơn thuần
chỉ là các công việc có tính chất tài sản nh trong tố tụng dân sự và kinh tế thông
thờng. Ví dụ, Toà án không chỉ giải quyết các vấn đề về việc doanh nghiệp có mất
khả năng thanh toán nợ hay không, nợ bao nhiêu, nợ ai mà còn phải giải quyết
nhiều vấn đề khác nh: việc phục hồi hoạt động của doanh nghiệp, việc quản lý tài
sản của doanh nghiệp mắc nợ, việc thành lập và điều hành hoạt động của thiết chế
quản lý và thanh lý tài sản, việc triệu tập và chủ trì Hội nghị chủ nợ Việc phải
xử lý một lúc nhiều công việc phức tạp nh vừa nêu trên đã làm cho tố tụng phá sản
hoàn toàn khác với tố tụng dân sự, kinh tế thông thờng không chỉ về quy mô mà
còn cả về tính chất. Điều này lý giải tại sao tố tụng phá sản luôn luôn đợc điều
chỉnh pháp luật riêng và trở thành một thủ tục tố tụng t pháp đặc biệt.
II. Vai trò của pháp luật phá sản trong nền kinh tế thị trờng
Nh phần trên đã phân tích, sự tồn tại tất yếu của phá sản đã dẫn đến sự tồn
tại tất yếu của pháp luật phá sản. Pháp luật phá sản có vai trò rất quan trọng trong
đời sống kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Vai trò đó thể hiện ở những nội dung
chủ yếu sau đây:
1. Pháp luật phá sản là công cụ bảo vệ một cách có hiệu quả nhất
quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ nợ.
Trong kinh doanh, việc nợ nần lẫn nhau là hiện tợng bình thờng, ít doanh
nghiệp nào có thể tránh khỏi. Khi có nợ thì chủ nợ đơng nhiên có quyền đòi nợ
12
thông qua nhiều hình thức, biện pháp khác nhau, trong đó có biện pháp khởi kiện
ra Toà án. Tuy nhiên, việc đòi nợ bằng con đờng kiện tụng ra Toà dân sự, Toà kinh
tế nhiều khi không thể giải quyết đợc một cách thoả đáng quyền và lợi ích hợp
pháp của các nhà kinh doanh. Vì vậy, bên cạnh tố tụng dân sự và tố tụng kinh tế
với t cách là các thủ tục đòi nợ thông thờng, Nhà nớc phải thiết kế thêm một cơ
chế đòi nợ đặc biệt nữa để các chủ nợ, khi cần thì có thể sử dụng để đòi nợ, đó là
thủ tục phá sản. Tính u việt của cơ chế đòi nợ thông qua thủ tục phá sản là ở chỗ,
việc đòi nợ đợc bảo đảm bằng việc Toà án có thể tuyên bố chấm dứt sự tồn tại của
con nợ và thông qua đó mà bán toàn bộ tài sản của nó để trả cho các chủ nợ. Mặc
dù ngày nay, tố tụng phá sản còn phải thực hiện thêm một số mục tiêu nữa, trong
đó có mục tiêu giúp doanh nghiệp mắc nợ phục hồi (tức là bảo vệ cả lợi ích của
con nợ) nhng về cơ bản, tố tụng phá sản từ khi ra đời đến nay vẫn là loại tố tụng t
pháp đợc đặt ra nhằm trớc hết và chủ yếu là để bảo vệ lợi ích của các chủ nợ. Việc
u tiên bảo vệ quyền và lợi ích của các chủ nợ đã làm cho thủ tục phá sản trở thành
một công cụ pháp lý có vai trò rất lớn trong việc thúc đẩy hoạt động đầu t của các
nhà kinh doanh. Từ khi có Luật phá sản, các nhà kinh doanh sẽ yên tâm hơn vì các
món nợ của họ đã có một cơ chế tốt hơn để đợc bảo vệ.
Pháp luật phá sản Việt Nam đã thể hiện rất rõ sự quan tâm của Nhà nớc đối
với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ nợ. Điều này đợc thể hiện
qua hàng loạt các quy định pháp luật liên quan đến quyền năng của chủ nợ nh:
quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục giải quyết phá sản, quyền khiếu nại Danh sách
chủ nợ, quyền có đại diện trong thiết chế quản lý tài sản và thanh toán tài sản,
quyền đề xuất phơng án phục hồi hoạt động kinh doanh của con nợ, quyền đợc
khiếu nại quyết định tuyên bố phá sản, v.v...
2. Pháp luật phá sản bảo vệ lợi ích của con nợ, tạo cơ hội để con nợ rút
khỏi thơng trờng một cách trật tự.
Khi mới xuất hiện, pháp luật phá sản không đặt ra vấn đề bảo vệ con nợ.
Lúc đó, ngời ta cho rằng, phá sản là một tội phạm và ngời gây ra sự phá sản là một
phạm nhân, do đó, họ không những không đợc bảo vệ mà còn bị trừng phạt bằng
nhiều hình thức, kể cả việc tử hình
3
. Ngày nay, quan niệm về việc kinh doanh đã
đợc thay đổi, do đó, cách ứng xử của Nhà nớc và pháp luật đối với con nợ lâm vào
tình trạng phá sản cũng đã đợc thiết kế theo hớng tích cực, có lợi cho con nợ. Hoạt
động kinh doanh là một hoạt động chứa đựng nhiều rủi ro. Do sự biến động khó l-
ờng của thị trờng và các yếu tố khách quan khác nên tình trạng kinh doanh thua lỗ,
không trả đợc nợ đến hạn đều có thể xảy ra bất cứ lúc nào đối với bất kỳ nhà kinh
doanh nào. Mặt khác, một doanh nghiệp bị phá sản thì có thể kéo theo nhiều hậu
3
Xem Giáo trình Luật Kinh doanh dành cho các Trờng Đại học của C.E. Rlinxki. Nhà Xuất bản Norma,
Matxcơva, 2004, trang 227 - 228 (Tiếng Nga).
13
quả xấu đối với xã hội, mà trớc hết là đối với ngời lao động và các chủ nợ. Chính
vì vậy mà ngày nay, khi các doanh nghiệp bị lâm vào tình trạng phá sản thì vấn đề
đầu tiên mà Nhà nớc quan tâm giải quyết không phải là việc tuyên bố doanh
nghiệp phá sản ngay và phân chia tài sản của nó cho các chủ nợ mà là việc phải
tìm mọi cách để giúp đỡ doanh nghiệp thoát khỏi tình trạng khó khăn này. Điều đó
giải thích tại sao, pháp luật của đa số các nớc đều quy định nhiều hình thức phục
hồi khác nhau để doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản lựa chọn, áp dụng.
Pháp luật phá sản Việt Nam cũng đã đợc xây dựng theo khuynh hớng này.
Cụ thể là, Luật Phá sản doanh nghiệp năm 1993 và gần đây là Luật Phá sản 2004
đã không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ nợ mà còn bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp cho cả doanh nghiệp mắc nợ và đặc biệt là đã không coi
phá sản là một tội phạm nh quan niệm của một số nớc trên thế giới. Điều này có
thể thấy qua việc pháp luật quy định hàng loạt những quyền cho doanh nghiệp
mắc nợ trong quá trình giải quyết phá sản. Chẳng hạn, kể từ thời điểm Toà án ra
quyết định mở thủ tục phá sản doanh nghiệp, tất cả quyền đòi nợ đều đợc đình chỉ
và giải quyết theo một thủ tục chung duy nhất do Toà án tiến hành, đồng thời
nghiêm cấm việc đòi nợ một cách riêng lẻ. Pháp luật phá sản của nhiều nớc đã tạo
điều kiện tối đa cho doanh nghiệp mắc nợ khắc phục khó khăn về tài chính, thoát
khỏi tình trạng phá sản để trở lại hoạt động bình thờng mà không quy định bắt
buộc Toà án phải tuyên bố phá sản ngay khi có đơn yêu cầu. Ngay sau khi ra
quyết định mở thủ tục phá sản, doanh nghiệp mắc nợ cũng có quyền xây dựng ph-
ơng án hoà giải và giải pháp tổ chức lại sản xuất, kinh doanh, trình Hội nghị chủ
nợ xem xét thông qua (Điều 15 Luật PSDN 1993). Toà án chỉ ra quyết định mở
thủ tục thanh lý khi Hội nghị chủ nợ không thông qua phơng án tổ lại hoạt động
sản xuất, kinh doanh, hay trong trờng hợp doanh nghiệp không thực hiện hoặc
thực hiện không thành công phơng án tổ chức lại hoạt động sản xuất, kinh doanh
đã đợc Hội nghị chủ nợ thông qua. Ngoài ra, con nợ còn có quyền cử ngời đại diện
tham gia Tổ quản lý tài sản và Tổ Thanh toán tài sản (Điều 15, Điều 42 Luật
PSDN 1993), quyền đợc khiếu nại Danh sách chủ nợ, khiếu nại quyết định tuyên
bố phá sản (Điều 40 Luật PSDN 1993)... Khi có quyết định mở thủ tục thanh lý,
tài sản còn lại của doanh nghiệp sẽ đợc thanh toán cho các chủ nợ theo thứ tự nhất
định; sau khi thanh toán, mọi khoản nợ của doanh nghiệp, cho dù cha đợc thanh
toán đầy đủ cũng đợc coi là đã thanh toán và các chủ nợ không có quyền đòi nợ
nữa, trừ một vài ngoại lệ đợc quy định trong Luật phá sản của từng nớc. Các quy
định có nội dung tơng tự cũng đã đợc Luật Phá sản 2004 ghi nhận đầy đủ và cụ thể
hơn qua việc quy định thủ tục phục hồi bên cạnh thủ tục thanh lý tài sản của doanh
nghiệp.
14
3. Pháp luật phá sản góp phần vào việc bảo vệ lợi ích của ngời lao động
Phá sản không chỉ gây ra hậu quả xấu cho các chủ nợ, con nợ mà còn cho
cả ngời lao động. Điều này trớc hết thể hiện ở chỗ, chính vì có phá sản mà ngời
lao động phải mất việc làm, lâm vào tình cảnh thất nghiệp. Do vậy, muốn bảo vệ
ngời lao động, trớc hết là phải làm sao để doanh nghiệp không bị phá sản. Cơ chế
phục hồi doanh nghiệp đợc pháp luật đề ra chính là để thực hiện chủ trơng này vì
trên thực tế, cứu đợc doanh nghiệp thoát khỏi tình trạng phá sản cũng chính là cứu
đợc ngời lao động thoát khỏi tình trạng thất nghiệp. Nhng mặt khác, khi ngời lao
động làm việc mà không đợc trả đủ lơng trong một thời gian dài thì Nhà nớc cũng
cần phải tạo ra một phơng thức nào đó để họ có thể đòi đợc số tiền lơng mà doanh
nghiệp nợ. Để thực hiện đợc mục tiêu này, pháp luật phá sản phải quy định cho họ
một số quyền nh quyền đợc nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, quyền đợc tham
gia quá trình giải quyết vụ việc phá sản, quyền đợc u tiên thanh toán nợ lơng và
các khoản tiền hợp pháp khác mà họ đợc hởng trớc các khoản nợ thông thờng của
doanh nghiệp ...
4. Pháp luật phá sản góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.
Theo lẽ thờng, khi mà con nợ có quá nhiều chủ nợ nhng lại có quá ít tài sản
để thanh toán nợ thì việc các chủ nợ tranh giành nhau tài sản của con nợ là điều rất
có thể xảy ra. Nếu cứ để các chủ nợ mạnh ai nấy làm, tuỳ nghi xiết nợ, tự do
tớc đoạt tài sản của con nợ một cách vô tổ chức, không công bằng thì trật tự, an
toàn xã hội sẽ không đợc bảo đảm. Vì vậy, Nhà nớc nào cũng cần phải có biện
pháp để can thiệp vào việc đòi nợ này nhằm tránh đợc các hệ quả tiêu cực nh vừa
nêu trên. Thủ tục phá sản chính là một công cụ pháp lý có khả năng giúp Nhà nớc
đa ra đợc nhiều cơ chế để thực hiện đợc việc thanh toán nợ một cách công bằng
giữa các chủ nợ. Căn cứ vào pháp luật phá sản, Toà án sẽ thay mặt Nhà nớc đứng
ra giải quyết một cách công bằng, khách quan mối xung đột về lợi ích giữa các
chủ nợ và con nợ và điều đó sẽ góp phần đảm bảo trật tự, an toàn trong xã hội.
5. Pháp luật phá sản góp phần làm lành mạnh hoá nền kinh tế, thúc
đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh có hiệu quả hơn.
Phá sản không phải là hiện tợng hoàn toàn có ý nghĩa tiêu cực. Xét trên
phạm vi toàn cục của nền kinh tế thì việc phá sản và giải quyết phá sản là có ý
nghĩa tích cực. Điều này đợc thể hiện ở những điểm nh sau:
Thứ nhất, phá sản và pháp luật phá sản là công cụ răn đe các nhà kinh
doanh, buộc họ phải năng động, sáng tạo nhng cũng phải thận trọng trong khi
hành nghề. Một thái độ hành nghề, trong đó có sự kết hợp giữa tính năng động,
sáng tạo và tính cẩn trọng là hết sức cần thiết vì nó giúp các nhà kinh doanh đa ra
đợc những quyết định hợp lý - tiền đề cho sự làm ăn có hiệu quả của từng doanh
15
nghiệp. Sự làm ăn có hiệu quả của các doanh nghiệp riêng lẻ đơng nhiên sẽ kéo
theo sự làm ăn có hiệu quả của cả nền kinh tế nói chung.
Thứ hai, pháp luật phá sản không chỉ là công cụ răng đe, buộc các doanh
nghiệp phải luôn tự hoàn thiện mình để tồn tại và phát triển mà còn là cơ sở pháp
lý để xoá bỏ các doanh nghiệp kinh doanh kém hiệu quả, tạo ra môi trờng kinh
doanh lành mạnh cho các nhà đầu t. Thông qua thủ tục phá sản, những doanh
nghiệp thua lỗ triền miên, nợ nần chồng chất nh những con bệnh trong nền kinh
tế đều phải đợc xử lý, đa ra khỏi thơng trờng. Nh vậy, thủ tục phá sản đã góp phần
tạo ra môi trờng pháp lý an toàn, lành mạnh - một yếu tố không thể thiếu đợc cho
sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
PHN TH HAI:
TèNH HèNH BAN HNH VN BN HNG DN V KT QU
THC HIN LUT PH SN NM 2004
I. Tỡnh hỡnh ban hnh vn bn hng dn thc hin Lut Phỏ sn
nm 2004
Lut Phỏ sn doanh nghip (PSDN) c ban hnh ngy 30/12/1993, cú
hiu lc thi hnh k t ngy 01/7/1994 ó ỏnh du s ra i ca h thng phỏp
16
luật phá sản với tư cách là một bộ phận quan trọng của hệ thống pháp luật kinh
doanh trong bối cảnh nước ta thực hiện nền kinh tế nhiều thành phần định hướng
XHCN. Tuy nhiên, do được xây dựng trong điều kiện mới chuyển sang cơ chế
quản lý kinh tế mới nên Luật Phá sản doanh nghiệp 1994 cũng bộc lộ những hạn
chế, bất cập, làm cản trở việc giải quyết phá sản doanh nghiệp ở nước ta, cần
phải được sửa đổi, bổ sung.
Chính vì vậy, Luật Phá sản mới với nhiều điểm tiến bộ, đã được Quốc hội
thông qua ngày 15/6/2004 (có hiệu lực thi hành từ ngày 15/10/2004) thay thế
Luật PSDN năm 1993. Sau khi Luật Phá sản được ban hành, các cơ quan nhà
nước có thẩm quyền đã ban hành một số văn bản hướng dẫn thi hành, cụ thể là:
- Nghị quyết số 03/2005/NQ-TANDTC ngày 28 tháng 4 năm 2005 của
Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy
định của Luật Phá sản;
- Quyết định số 01/2005/QĐ-TANDTC ngày 27 tháng 4 năm 2005 của
Chánh án Toà án nhân dân tối cao về Quy chế làm việc của Thẩm phán phụ
trách tiến hành thủ tục phá sản;
- Nghị định số 94/2005/NĐ-CP của Chính phủ ngày 15 tháng 7 năm 2005
về giải quyết quyền lợi của người lao động ở doanh nghiệp và HTX bị phá sản;
- Nghị định số 67/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 11 tháng 7 năm 2006
hướng dẫn việc áp dụng Luật Phá sản đối với doanh nghiệp đặc biệt và tổ chức,
hoạt động của Tổ quản lý, thanh lý tài sản.
Tính đến nay, vẫn còn 3 văn bản hướng dẫn thi hành Luật Phá sản năm
2004 đã được cơ quan soạn thảo trình Chính phủ nhưng chưa được ban hành là:
- Nghị định quy định việc áp dụng Luật Phá sản đối với các tổ chức tín
dụng (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì soạn thảo);
- Nghị định hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều của Luật Phá sản đối
với doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán và tài chính
khác (Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo);
- Nghị định về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực phá sản (Bộ Tư
pháp chủ trì soạn thảo).
17
Theo phản ánh của Toà án nhân dân tối cao và các Toà án, cơ quan thi
hành án dân sự địa phương thì việc hướng dẫn thi hành Luật Phá sản năm 2004
là quá chậm, chưa đầy đủ. Luật Phá sản có hiệu lực từ ngày 15/10/2004, nhưng
gần 2 năm sau, Nghị định số 67/NĐ-CP ngày 11/7/2006 của Chính Phủ hướng
dẫn việc áp dụng Luật phá sản đối với doanh nghiệp đặc biệt và tổ chức, hoạt
động của Tổ quản lý, thanh lý tài sản mới được ban hành. Nhiều vấn đề phát
sinh trong quá trình giải quyết phá sản doanh nghiệp chưa có hướng dẫn cụ thể
nên đã tạo thêm không ít khó khăn trong thực tiễn thi hành Luật Phá sản (Sẽ
được trình bày cụ thể ở phần sau).
II. Tình hình thụ lý, giải quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản và một vài
nhận định
So với với tình hình thực hiện Luật PSDN năm 1993, tình hình thụ lý và
giải quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản doanh nghiệp theo Luật Phá sản năm
2004 đã được cải thiện nhưng vẫn còn gặp nhiều khó khăn; hiệu quả giải quyết
việc phá sản ở các cấp Toà án vẫn chưa đạt kết quả như mong muốn.
Theo báo cáo tổng kết của Toà án nhân dân tối cao, từ khi Luật Phá sản có
hiệu lực pháp luật đến nay, đã có 195 vụ phá sản được thụ lý. Tình hình thụ lý
và giải quyết đơn yêu cầu giải quyết phá sản là như sau:
- Năm 2005, toàn ngành Tòa án đã thụ lý mới 11 vụ. Năm 2004 chuyển
qua 3 vụ, tổng cộng 14 vụ. Toà án đã giải quyết được 01 vụ (đạt 7,14%); còn tồn
chuyển sang năm 2006 là 13 vụ.
- Năm 2006, toàn ngành Toà án đã thụ lý mới 40 vụ; có 13 vụ từ năm
2005 chuyển qua, tổng cộng là 53 vụ. Đã giải quyết được 16 vụ, đạt tỷ lệ 30,2%.
- Năm 2007, toàn ngành Toà án đã thụ lý mới 144 vụ phá sản, trong đó,
Toà án nhân dân cấp tỉnh thụ lý 120 vụ, Toà án nhân dân cấp huyện thụ lý 24
vụ. Năm 2006 chuyển qua 31 vụ, tổng cộng là 175 vụ việc. Trong số đó, Toà án
đã ra quyết định mở thủ tục phá sản 164 vụ, quyết định không mở thủ tục phá
sản 10 vụ, quyết định trả lại đơn 01 vụ. Toà án nhân dân cấp huyện giải quyết
xong tất cả 24 vụ đã thụ lý (đều ra quyết định tuyên bố phá sản), đạt 100%. Còn
lại 151 vụ phá sản do Toà án nhân dân cấp tỉnh thụ lý được giải quyết như sau:
18
quyết định trả lại đơn 01 vụ, quyết định không mở thủ tục phá sản 10 vụ, quyết
định tuyên bố phá sản theo thủ tục đặc biệt 04 vụ, quyết định đình chỉ thủ tục
phá sản 10 vụ, quyết định mở thủ tục thanh lý tài sản 75 vụ, còn tồn lại 51 vụ
đang được tiếp tục giải quyết.
Qua thực tiễn thi hành Luật Phá sản thời gian vừa qua, có thể rút ra một
số nhận xét sau đây:
Thứ nhất, tỷ lệ doanh nghiệp, HTX bị yêu cầu mở thủ tục phá sản còn ít,
chưa phản ánh đúng thực trạng tài chính thực tế của các chủ thể kinh doanh.
Luật Phá sản đã phát huy tác dụng trong việc lành mạnh hoá môi trường
hoạt động sản xuất, kinh doanh; khắc phục được một phần tình trạng nhiều
doanh nghiệp trên thực tế đã mất khả năng thanh toán đáng lẽ phải chấm dứt
hoạt động nhưng vẫn tồn tại, gây ảnh hưởng xấu đến hoạt động của các doanh
nghiệp khác như trước đây. Qua kết quả giải quyết phá sản năm 2007 của Toà
án nhân dân cho thấy, đã có sự chuyển biến ngày càng tích cực trong việc thực
thi Luật Phá sản. Tuy nhiên, so với hơn nửa triệu doanh nghiệp, HTX đang hiện
hữu, thì tỷ lệ doanh nghiệp, HTX bị yêu cầu mở thủ tục phá sản là rất nhỏ, chưa
phản ánh đúng tình trạng tài chính thực tế của các doanh nghiệp, HTX. Tình
trạng nhiều doanh nghiệp hoạt động thua lỗ nhưng không được xử lý bằng thủ
tục phá sản mà lại xử lý bằng thủ tục thu hồi nợ dân sự, thủ tục hành chính và
các thủ tục khác vẫn còn phổ biến. Trong tổng số 30 địa phương có báo cáo
(theo Công văn số 65/KT ngày 21/5/2008 của Toà án nhân dân tối cao) thì có
đến 09/30 địa phương không thụ lý vụ việc phá sản nào. Trong số các địa
phương có thụ lý vụ việc phá sản thì số lượng rất khiêm tốn, tập trung ở một số
địa phương như Hà Nội (31 vụ), Hồ Chí Minh (27 vụ), Đà Nẵng (10 vụ), Thừa
Thiên Huế (33 vụ), Đắc Lăk (11 vụ), Lâm Đồng (6 vụ), …
Thứ hai, quá trình tiến hành thủ tục phá sản còn bị kéo dài.
Từ khi Luật Phá sản có hiệu lực đến nay đã gần được 4 năm, nhưng ở hầu
hết các Tòa án địa phương việc giải quyết phá sản mới tiến hành đến việc ra
quyết định mở thủ tục thanh lý tài sản, còn việc ra quyết định tuyên bố phá sản
là rất ít, chủ yếu là quyết định tuyên bố doanh nghiệp, HTX bị phá sản trong
19
trường hợp đặc biệt. Ví dụ: Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng thụ lý 10 đơn
yêu cầu, đã ra 10 quyết định mở thủ tục thanh lý tài sản, có quyết định ra từ
tháng 12/2004, nhưng cho đến đầu tháng 6/2008 vẫn chưa ra được quyết định
tuyên bố phá sản đối với doanh nghiệp, HTX nào; Tòa án nhân dân thành phố
Hồ Chí Minh ra được 4 quyết định tuyên bố phá sản trong số 27 việc phá sản đã
thụ lý; Tòa án nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế ra 28 quyết định tuyên bố phá sản
trong số 33 việc thụ lý. Trong đó, Tòa án nhân dân cấp huyện ra 27 quyết định
tuyên bố HTX bị phá sản trong trường hợp đặc biệt.
Việc thụ lý và giải quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp
còn bị kéo dài như trên là do nhiều nguyên nhân mà trước hết là xuất phát từ
những hạn chế không chỉ của Luật Phá sản năm 2004 mà còn từ các văn bản
hướng dẫn thi hành, và các văn bản pháp luật có liên quan (sẽ được trình bày cụ
thể ở phần sau). Việc chấp hành các quy định của pháp luật về giải quyết phá
sản của doanh nghiệp và các bên liên quan cũng chưa được tuân thủ một cách
nghiêm túc (như vi phạm về thời hạn tố tụng, vi phạm về nghĩa vụ nộp tài liệu,
báo cáo về tình hình kinh doanh, báo cáo kiểm kê, tài chính của doanh
nghiệp ...). Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản khiến cho việc giải
quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản bị kéo dài, gặp nhiều khó khăn.
Thứ ba, tình trạng chấp hành các quy định về chế độ tài chính - kế toán
trong các doanh nghiệp còn yếu kém là một trong những nguyên nhân làm suy
giảm hiệu lực của pháp luật phá sản.
Qua thực tiễn thi hành Luật Phá sản cho thấy, nhiều doanh nghiệp không
tuân theo những quy định về tài chính - kế toán hiện hành, sổ sách kế toán còn
sơ sài, thậm chí có những doanh nghiệp không có sổ sách kế toán, dẫn đến công
nợ không rõ ràng, gian dối về chứng từ kế toán. Sự không minh bạch về tài
chính khiến cho Toà án rất khó xác định tình trạng phá sản của doanh nghiệp, do
đó, đã ảnh hưởng lớn đến tiến độ giải quyết phá sản doanh nghiệp cũng như việc
thi hành quyết định thanh lý tài sản của doanh nghiệp.
20
Thứ tư, số lượng và năng lực của đội ngũ cán bộ (thẩm phán, chấp hành
viên ...) còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của công tác giải quyết phá sản
doanh nghiệp.
Việc giải quyết phá sản đòi hỏi mỗi thẩm phán không chỉ am hiểu sâu sắc
về nội dung Luật Phá sản mà còn về các lĩnh vực chuyên ngành khác như tài
chính, ngân hàng, quản lý kinh tế, kế toán thống kê và các ngành luật khác.
Thực tế cho thấy, đội ngũ thẩm phán, chấp hành viên còn hạn chế về trình độ,
năng lực ở nước ta hiện nay đã làm cho pháp luật phá sản chưa thực sự phát huy
hiệu quả là một công cụ xử lý nợ.
Thứ năm, hiệu quả giải quyết phá sản còn kém; số nợ phải thu thấp hơn số
nợ phải trả, tỷ lệ thu hồi nợ rất thấp.
Đây cũng là lý do các chủ nợ không muốn thực hiện quyền nộp đơn yêu
cầu mở thủ tục phá sản, thay vào đó họ thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự
để đòi nợ theo thủ tục tố tụng dân sự sẽ hiệu quả hơn, vì nếu doanh nghiệp HTX
còn tài sản, thì khi thi hành án kết quả bán đấu giá tài sản không phải phân
chia ... Ví dụ: trường hợp phá sản Công ty thủy sản khu vực II Đà Nẵng: Số nợ
phải thu 10.479.775.313 đ; số nợ phải trả 50.498.514.864 đ; số nợ đã thu
100.000.000đ., đạt tỷ lệ 0.95%.
Thứ sáu, tỷ lệ phục hồi doanh nghiệp sau khi mở thủ tục phá sản là rất
thấp.
Luật Phá sản năm 2004 đã được xây dựng theo hướng là một công cụ
nhằm phục hồi doanh nghiệp, tuy nhiên, trên thực tế, Luật vẫn chưa phát huy
được hiệu quả này. Trong tổng số 30 địa phương có báo cáo về Toà án nhân dân
tối cao thì chỉ có 01 vụ việc phá sản tại Toà án nhân dân tỉnh Lâm Đồng được
giải quyết với kết quả phục hồi doanh nghiệp (Xí nghiệp Dâu Tằm tơ tháng
tám).
Tính kém hiệu quả của Luật Phá sản đã làm ảnh hưởng xấu đến môi
trường kinh doanh của nước ta. Theo kết quả công bố trong Doing Business
2008, về thủ tục chấm dứt hoạt động kinh doanh (trong đó có thủ tục phá sản),
Việt Nam xếp thứ 124 trên tổng số 178 nền kinh tế thế giới; thủ tục phá sản vẫn
21
bị coi là kéo dài (trung bình là 5 năm), hiệu quả thu hồi nợ thấp (thông thường
chủ nợ chỉ thu hồi khoảng 18% số nợ). Trong kết quả công bố tại Doing
Business 2009 mới đây, tình hình này cũng không được cải thiện hơn.
PHẦN THỨ BA:
THỰC TIỄN THI HÀNH LUẬT PHÁ SẢN NĂM 2004 - NHỮNG
KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC
I. NHỮNG TIẾN BỘ CỦA LUẬT PHÁ SẢN NĂM 2004 SO VỚI
LUẬT PHÁ SẢN DOANH NGHIỆP NĂM 1993.
22
Luật Phá sản năm 2004 là một bước phát triển mới của pháp luật phá sản
Việt Nam. Sau đây là những điểm tiến bộ của Luật này so với Luật Phá sản
doanh nghiệp năm 1994:
Thứ nhất, Luật đã đơn giản hoá khái niệm tình trạng phá sản nhằm tạo
thuận lợi cho việc mở thủ tục phá sản. Doanh nghiệp, HTX bị coi là lâm vào
tình trạng phá sản khi “không có khả năng thanh toán được các khoản nợ đến
hạn khi chủ nợ có yêu cầu”. Như vậy, tiêu chí xác định tình trạng phá sản đã
được quy định theo hướng ngắn gọn, đơn giản mà không căn cứ vào thời gian
thua lỗ, nguyên nhân của tình trạng thua lỗ cũng như không đòi hỏi doanh
nghiệp, HTX con nợ đã áp dụng các biện pháp để tự cứu mình mà không đạt kết
quả hay chưa như Luật PSDN năm 1993 đã từng quy định.
Thứ hai, Luật đã quy định rõ, đầy đủ và hợp lý hơn về các đối tượng có
quyền, nghĩa vụ nộp đơn cũng như thủ tục, trình tự và hồ sơ yêu cầu mở thủ tục
phá sản, cụ thể là:
- Đơn giản hoá các điều kiện mà chủ nợ phải đáp ứng khi nộp đơn yêu cầu
mở thủ tục phá sản, không bắt chủ nợ phải cung cấp cho Toà án các giấy tờ, tài
liệu để chứng minh rằng, doanh nghiệp mắc nợ đã mất khả năng thanh toán nợ
đến hạn, chỉ cần chứng minh chủ nợ đã đòi nợ nhưng không được doanh nghiệp
mắc nợ thanh toán nợ đến hạn.
- Xoá bỏ thời hạn nợ lương của doanh nghiệp, HTX đối với người lao
động như một điều kiện để nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản. Người lao động
có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp, HTX khi
họ không được trả lương cũng như các khoản nợ khác và trên cơ sở đó, họ cho
rằng, doanh nghiệp, HTX đã thực sự lâm vào tình trạng phá sản.
- Quy định thời hạn mà chủ doanh nghiệp hoặc đại diện hợp pháp của
doanh nghiệp, HTX phải nộp đơn yêu cầu Toà án giải quyết phá sản đối với
chính mình (trong thời hạn 3 tháng, kể từ ngày nhận thấy mình đã lâm vào tình
trạng phá sản) và nếu vi phạm nghĩa vụ này thì phải chịu trách nhiệm theo quy
định của pháp luật (Mặc dù trách nhiệm gì thì Luật và Nghị định hướng dẫn
Luật chưa quy định rõ).
23
- Mở rộng quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản cho một số đối
tượng khác (chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước, cổ đông công ty cổ phần và
thành viên hợp danh trong công ty hợp danh) nhằm tạo thêm các kênh mới để
thúc đẩy việc làm đơn yêu cầu giải quyết phá sản, góp phần chấm dứt tình trạng
có doanh nghiệp thực chất đã không thể hoạt động trên thực tế nhưng vẫn tồn tại
về mặt pháp lý.
Thứ ba, Luật đã quy định một nghĩa vụ pháp lý mới đối với các cơ quan
(Toà án, Viện Kiểm sát, Thanh tra nhà nước, cơ quan quản lý vốn, tổ chức kiểm
toán hoặc cơ quan quyết định thành lập doanh nghiệp mà không phải là chủ sở
hữu nhà nước của doanh nghiệp). Theo đó, trong quá trình thực thi công việc
thuộc thẩm quyền, nếu phát hiện rằng các doanh nghiệp, HTX đã lâm vào tình
trạng phá sản thì các cơ quan, tổ chức này có trách nhiệm thông báo về việc này
nhằm tạo điều kiện cho các chủ nợ biết mà thực hiện quyền yêu cầu mở thủ tục
phá sản.
Thứ tư, Luật đã đa dạng hoá các loại thủ tục áp dụng đối với doanh
nghiệp, HTX lâm vào tình trạng phá sản, bao gồm: (1) thủ tục phục hồi hoạt
động kinh doanh, (2) thủ tục thanh lý tài sản, (3) thủ tục tuyên bố phá sản. Sau
khi thụ lý đơn yêu cầu và ra quyết định mở thủ tục phá sản, Toà án sẽ xem xét,
phân tích tình trạng tài chính và khả năng phục hồi hoạt động của doanh nghiệp,
HTX để quyết định áp dụng thủ tục nào cho phù hợp với tình hình cụ thể của
doanh nghiệp, HTX.
Thứ năm, Luật đã tăng cường các biện pháp bảo toàn tài sản của doanh
nghiệp, HTX lâm vào tình trạng phá sản nhằm tạo khả năng phục hồi cho doanh
nghiệp lâm vào tình trạng phá sản. Cụ thể là:
- Quy định các biện pháp nhằm ngăn chặn doanh nghiệp mắc nợ làm thất
thoát tài sản sau khi có quyết định mở thủ tục phá sản của Toà án: nghiêm cấm
doanh nghiệp, HTX lâm vào tình trạng phá sản thực hiện một số hoạt động nhất
định kể từ ngày nhận được quyết định mở thủ tục phá sản; quy định một số hoạt
động của doanh nghiệp, HTX sau khi nhận được quyết định mở thủ tục phá sản
phải được sự đồng ý bằng văn bản của Thẩm phán thì mới được thực hiện (Điều
24
31). Các giao dịch do doanh nghiệp, HTX cố tình thực hiện có thể bị Toà án
tuyên bố vô hiệu và tài sản của doanh nghiệp, HTX chuyển giao trong các giao
dịch vi phạm này sẽ bị thu hồi.
- Tuyên bố vô hiệu đối với một số giao dịch mà doanh nghiệp, HTX thực
hiện trong khoảng thời gian 3 tháng (Luật PSDN 1993 quy định là 6 tháng)
trước ngày Toà án thụ lý đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản với mục đích cất giấu,
tẩu tán tài sản, gây thiệt hại cho các chủ nợ (Điều 43, 44). Tài sản thu hồi được
từ việc tuyên bố các giao dịch nói trên phải được nhập vào khối tài sản của
doanh nghiệp, HTX.
- Bổ sung quy định xử lý các hợp đồng đang có hiệu lực của doanh
nghiệp, HTX (Điều 45, 46 và 47). Trong quá trình tiến hành thủ tục phá sản, nếu
xét thấy việc đình chỉ thực hiện hợp đồng đang được thực hiện hoặc chưa được
thực hiện sẽ có lợi hơn cho doanh nghiệp thì chủ nợ, doanh nghiệp, HTX lâm
vào tình trạng phá sản, Tổ trưởng Tổ quản lý, thanh lý tài sản có quyền yêu cầu
Toà án đình chỉ thực hiện hợp đồng đó (Điều 45). Trường hợp tài sản mà doanh
nghiệp, HTX lâm vào tình trạng phá sản nhận được từ hợp đồng vẫn còn tồn tại
trong khối tài sản của doanh nghiệp, HTX đó thì phía bên kia của hợp đồng có
quyền đòi lại. Nếu tài sản đó không còn thì bên kia của hợp đồng có quyền như
một chủ nợ không có bảo đảm. Trường hợp việc đình chỉ thực hiện hợp đồng đã
gây ra thiệt hại cho bên đối tác của hợp đồng thì bên đó có quyền như một chủ
nợ không có bảo đảm đối với khoản thiệt hại do việc đình chỉ thực hiện hợp
đồng gây ra (Điều 47).
- Bổ sung quy định bù trừ nghĩa vụ giữa các chủ nợ với doanh nghiệp,
HTX lâm vào tình trạng phá sản. Theo quy định tại Điều 48, chủ nợ và doanh
nghiệp, HTX lâm vào tình trạng phá sản được thực hiện việc bù trừ nghĩa vụ đối
với những giao dịch được xác lập trước khi có quyết định mở thủ tục phá sản.
- Quy định trách nhiệm của Tổ trưởng Tổ quản lý, thanh lý tài sản trong
việc thực hiện đăng ký giao dịch bảo đảm đối với các giao dịch của doanh
nghiệp, HTX (Điều 54).
25