Yếu tố dân gian trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương và Trần Tế Xương từ góc nhìn so sánh

Phần mở đầu
I. Mục đích, ý nghĩa của đề tài
Hồ Xuân Hương và Trần Tế Xương là hai tác giả lớn của văn học
trung đại Việt Nam. Sáng tác của họ đã góp hương sắc, làm phong phú cho
vườn hoa văn học. Người ta đã từng biết đến một Xuân Hương- "bà chúa thơ
Nôm" với những vần thơ như muốn đào xới, lật tung khuôn khổ của thơ ca
cũng như của xã hội phong kiến; một Tú Xương- "bậc thần thơ thánh chữ"
với những bài thơ vừa hiện thực, vừa trữ tình. Và người ta đã từng thừa nhận
sức sống lâu bền của hai tác giả trong lòng công chúng không chỉ bởi do
sách vở mà còn do nó sống trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. Từ những
người trí thức đến những người bình dân đều có thể nhớ và thuộc thơ họ một
cách dễ dàng. Phải chăng thơ của hai tác giả này giản dị, gần gũi với đời
sống hay do có một mạch ngầm từ thơ ca dân gian đã thấm vào từng vần thơ
của họ. Có lẽ là do cả hai. Chính điều này đã gợi ý cho người viết chọn đề
tài: "Yếu tố dân gian trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương và Trần Tế Xương
từ góc nhìn so sánh". Tìm hiểu đề tài này, chúng tôi nhằm mục đích:
1. Về khoa học cơ bản:
Chúng tôi cố gắng chỉ ra yếu tố dân gian trong sáng tác của từng tác
giả trên những phương diện cụ thể: đề tài, ngôn ngữ , hình tượng... từ đó
thấy được sự kế thừa, sáng tạo trong việc tiếp thu văn hoá dân gian, văn
học dân gian của Hồ Xuân Hương và Trần Tế Xương.
Tiếp đó chúng tôi tiến hành so sánh yếu tố dân gian trong sáng tác
của hai tác giả để làm sáng tỏ điểm tương đồng và nét khác biệt trong
phong cách nghệ thuật của họ.
2. Về thực tiễn:
Chúng tôi nhận thấy những bài thơ của Hồ Xuân Hương và Trần Tế
Xương được lựa chọn giảng dạy ở nhà trường các cấp đều có yếu tố dân
1
gian khá đậm. Thực hiện đề tài sẽ giúp chúng tôi có thêm kiến thức và cái
nhìn sâu sắc về hai tác giả này cũng như giúp giảng dạy tốt hơn những bài
thơ của họ trong chương trình các cấp.
II. Lịch sử vấn đề
1. Nghiên cứu về yếu tố dân gian trong thơ Hồ Xuân Hương
* Nội dung mang yếu tố dân gian
Trên thi đàn, Hồ Xuân Hương có một vị trí đặc biệt quan trọng bởi
thơ bà thể hiện được sự đổi mới, cách tân trên nhiều phương diện. Trước
hết về nội dung. Bà đã đưa vào thơ những đề tài bình dị, dân dã, cũng như
cách cảm, cách nghĩ của dân gian. Đề cập tới vấn đề này nhà nghiên cứu
Tam Vị trong bài viết: "Tinh thần phục hưng trong thơ Hồ Xuân Hương"
(Tạp chí văn học số 3 năm 1991) cho rằng:" Hồ Xuân Hương đã làm sống
lại trong văn học thành văn cả một truyền thống văn hoá phồn thực hùng
hậu. Văn hoá này được hình thành từ rất lâu và sống rất bền vững trong đời
sống dân gian." (trang 25). Đề cập tới tinh thần phục hưng trong thơ Hồ
Xuân Hương chính là việc tác giả tiến hành chứng minh và khẳng định: Hồ
Xuân Hương đã đem vào văn học cả tinh thần, thế giới quan của văn hoá
dân gian.
Tác giả Nguyễn Đăng Na trong bài nghiên cứu: " Hồ Xuân Hương
với văn học dân gian" lại chỉ ra mối liên hệ giữa thơ Hồ Xuân Hương với
văn hoá dân gian và hẹp hơn là văn học dân gian trong cách cảm, cách
nghĩ, từ đó tìm thấy sự kế thừa cũng như nét độc đáo riêng của nữ sĩ. Tác
giả khảo sát thơ Hồ Xuân Hương trên ba hệ thống đề tài: Đề tài về loại
người "có học"; đề tài về nhà chùa và đề tài về người phụ nữ rồi đi tới
khẳng định: "Hồ Xuân Hương tiếp thu dân gian nhưng không lặp lại dân
gian; bà chỉ tiếp thu cái hay, cái đẹp, cái đúng; cái gì chưa đúng thì uốn
nắn." ( Con đường giải mã văn hoá trung đại Việt Nam- trang 596)
2
Trong công trình nghiên cứu khá công phu: "Hồ Xuân Hương- hoài
niệm phồn thực" tác giả Đỗ Lai Thuý đi sâu vào những biểu tượng phồn
thực trong thơ Hồ Xuân Hương, phân tích và chỉ ra những ý nghĩa sâu xa
của nó. Như các biểu tượng liên quan đến các bộ phận của cơ quan sinh
sản, hành vi tính giao, thân thể phụ nữ.... Tác giả chứng minh sự gắn bó
mật thiết giữa biểu tượng trong thơ Hồ Xuân Hương với những biểu tượng
của tín ngưỡng phồn thực trong dân gian. Sự trở về với những biểu tượng
phồn thực cổ xưa và dân gian trong thơ "Bà chúa thơ Nôm" cho thấy: "Bà
là người rất yêu sự sống". Bên cạnh những biểu tượng gốc, Đỗ Lai Thuý
phát hiện trong thơ Hồ Xuân Hương còn có những biểu tượng phái sinh.
Đó là sáng tạo riêng của nhà thơ, tạo nên phong cách độc đáo của nữ sĩ.
Để giúp độc giả hiểu rõ hơn về một số vấn đề trong thơ Hồ Xuân
Hương, giáo sư Lê Trí Viễn trong bài: "Đôi điều về thơ Hồ Xuân Hương"
đã đề cập đến cái tục trong thơ bà và lí giải nó dưới nhãn quan văn hoá dân
gian. Tác giả cho rằng: "Hồ Xuân Hương đã tiếp nhận từ những sinh hoạt
hội hè mang đậm nét dân gian một ảnh hưởng thật sâu sắc. Thơ Hồ Xuân
Hương phần đó ( ý nói phần chứa đựng yếu tố tục) là sự đột nhập của nền
văn hoá dân gian Việt Nam thời trung cổ không được thừa nhận vào lĩnh
vực nghệ thuật thơ ca cao cấp. Như vậy thì không có cái gì gọi là tục như ta
quan niệm nữa. Nó chính là sự sống gốc nguồn và cuộc sống trần tục. Nhìn
thân thể người phụ nữ mà thành "đèo Ba Dội", nhìn cái riêng của phụ nữ
thành "cái quạt", "cái giếng", "hang Cắc Cớ" thì đó là "vật chất xác thịt
được khuyếch đại đến mức khổng lồ" tựa thần thoại về nòi giống như Ông
Đùng Bà Đà, Tứ Tượng, Nữ Oa mà thôi, bởi đó là hình ảnh của tập thể
nhân dân luôn luôn phát triển và luôn luôn đổi mới"( Nghĩ về thơ Hồ Xuân
Hương - trang 31)
Như vậy, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra những yếu tố dân gian in đậm
trong nội dung thơ Hồ Xuân Hương. Nhưng quan trọng hơn là họ đã phát
3
hiện ra sự kế thừa và sáng tạo độc đáo riêng của nữ sĩ trong quá trình tiếp
thu và phát triển. Chính điều này đã làm nên phong cách nghệ thuật của
"Bà chúa thơ Nôm".
* Nghệ thuật đậm chất dân gian
Nghệ thuật thơ Hồ Xuân Hương đã được rất nhiều nhà nghiên cứu
dày công tìm hiểu. Trong quá trình đó họ đều thừa nhận nghệ thuật thơ bà
thấm đẫm chất dân gian. Điều này được thể hiện ở cách dùng từ, ở hệ thống
thành ngữ, tục ngữ, ca dao được bà vận dụng một cách hết sức tự nhiên và
sáng tạo.
Trong bài "Tinh thần phục hưng trong thơ Hồ Xuân Hương" bên cạnh
việc chỉ ra tinh thần, thế giới quan của văn hoá dân gian trong nội dung thơ
Xuân Hương, tác giả Tam Vị còn khẳng định nghệ thuật thơ của nữ sĩ họ
Hồ cũng như được tắm trong cái nôi văn hoá dân gian. Ông viết:" Hồ Xuân
Hương đã đưa vào văn học cả một vỉa ngôn ngữ trào lộng, suồng sã, dân
gian...."( Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm- trang361). Các phương tiện
ngôn ngữ mà tác giả đề cập tới ở đây chính là : các trò nói lái, nói lỡm, đố
tục giảng thanh, thậm chí cả trò nói tục, nói ngoa, chửi thề, sỉ mắng,
nguyền rủa...Chính những yếu tố hình thức này đã tạo nên trong thơ bà một
"tiếng cười lưỡng trị" vừa chôn vùi, vừa tái sinh của văn học Phục hưng.
Bên cạnh đó, nó như đưa người đọc trở về với những sinh hoạt văn hoá dân
gian- nơi những ngôn ngữ như thế được sử dụng. Và chính nó cũng tạo nên
sự hấp dẫn trong thơ Xuân Hương, làm cho thơ bà đi ngược lại với cái
phương hướng đang ngày càng trở nên chủ đạo và tuyệt đối hoá trong văn
học thành văn là ra sức noi theo, thậm chí bắt chước những mẫu mực văn
học lớn phương Bắc.
"Nữ sĩ bình dân" là tên bài viết của tác giả Nguyễn Hồng Phong.
Trong bài viết này bên cạnh việc chỉ ra tư tưởng bình dân luôn đứng về
phía nhân dân của nữ sĩ, tác giả còn tìm hiểu sự thành công của thơ Hồ
4
Xuân Hương về phương diện nghệ thuật. "Sự thành công của Xuân Hương
trong nghệ thuật thơ là do nơi bà đã hấp thu và phát huy được vốn văn nghệ
dân gian phong phú. Những gì là tinh tuý, là tuyệt diệu của nghệ thuật thơ
Hồ Xuân Hương đều liên quan đến những tinh hoa của nền văn nghệ dân
gian mà thi sĩ đã rất thấm nhuần" (Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm-
trang131). Tiếp đó tác giả tìm hiểu nghệ thuật trào lộng của Xuân Hương ở
việc xây dựng hình ảnh tương phản và lối nói ám dụ nửa tục, nửa thanh
cũng như tìm hiểu ngôn ngữ trong thơ Hồ Xuân Hương : "Ngôn ngữ Xuân
Hương là ngôn ngữ của tục ngữ, ca dao, ngay cả cách nói của Xuân Hương,
lối so sánh ví von cũng là cách nói của nhân dân qua tục ngữ, ca dao".(Hồ
Xuân Hương tác gia tác phẩm- trang 134) Xuân Hương cũng hay dùng lối
chơi chữ, lối nói lái nhằm mục đích trào lộng hoặc mỉa mai, châm biếm;
chính nó làm cho câu thơ trở nên duyên dáng vô cùng. Cuối cùng Nguyễn
Hồng Phong nhận định: "Thành công của Hồ Xuân Hương cũng như
trường hợp của Nguyễn Du sau này, chứng tỏ các thiên tài lớn trước hết là
những người biết tiếp thu tinh tuý vốn văn hoá dân gian, biết học tập và vận
dụng được ngôn ngữ của nhân dân" (Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm
-trang 135).
Đi tìm phong cách độc đáo của Hồ Xuân Hương tác giả Nguyễn Lộc
trong bài: "Hiện tượng thơ Hồ Xuân Hương" khẳng định Hồ Xuân Hương
thuộc phong cách bình dân nhưng nhà thơ không tan biến trong phong cách
chung ấy mà sắc thái cá nhân rất đậm nét.
Về ngôn ngữ, ông cho rằng trong văn học cổ không ai giản dị, dễ
hiểu và mộc mạc như Xuân Hương. Ngôn ngữ của Xuân Hương không
khác gì ngôn ngữ của ca dao, tục ngữ. Đó là một ngôn ngữ thuần tuý Việt
Nam. Trong kiến trúc chung của câu thơ Xuân Hương, những yếu tố ca
dao, tục ngữ được đặt đúng chỗ nên rất tự nhiên. Nó nhuyễn vào những từ,
những câu khác làm thành một thể hữu cơ thống nhất. Đặc biệt "Xuân
5
Hương vận dụng ngôn ngữ không câu nệ ở hình thức, bà có thể đưa vào thơ
một loạt từ ngữ "đầu đường xó chợ" miễn là những từ ấy nói đúng được
đời sống tình cảm" (Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm- trang 188)
Như vậy "ngôn ngữ thơ của Xuân Hương là ngôn ngữ đời sống được
sử dụng một cách có nghệ thuật" (Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm- trang
188).
Nghiên cứu khuynh hướng thơ Hồ Xuân Hương tác giả Nguyễn Văn
Hoàn cho rằng: "Thơ Hồ Xuân Hương nổi rõ lên khuynh hướng bình dân,
khuynh hướng dân gian. Điều này được thể hiện qua việc sử dụng ngôn
ngữ, qua việc vận dụng và gia công phát triển, sáng tạo lại tục ngữ, ca dao;
triệt để lợi dụng những tính từ, trạng từ, từ lấp láy để tăng hiệu suất chính
xác cho việc miêu tả".(Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm trang 250)
Ông đưa ra nhận xét: "Nếu như trong lĩnh vực nội dung, chúng ta thấy
sự lấn bước, sự tấn công của khuynh hướng nhân dân đối với tư tưởng phong
kiến thống trị thì trong lĩnh vực hình thức, Hồ Xuân Hương đã phát huy cao
độ những đặc sắc, những sở trường của nghệ thuật thơ ca dân gian để hỗ trợ
cho văn học "bác học" (Hồ Xuân Hương tác gia tác phẩm- trang 250).
Đi sâu vào phân tích cách sử dụng thành ngữ và tục ngữ trong thơ
Hồ Xuân Hương tác giả Trương Xuân Tiếu đã có bài nghiên cứu: "Thành
ngữ và tục ngữ tiếng Việt với thơ Nôm Đường luật của Hồ Xuân Hương".
Tác giả khảo sát và kết luận mật độ thành ngữ, tục ngữ trong thơ Hồ Xuân
Hương rất cao (chiếm khoảng 30%) và phân ra làm hai loại: một loại giữ
nguyên hình thức và một loại được Hồ Xuân Hương bẻ vụn đan cài vào hệ
thống ngôn ngữ tác phẩm: "Hồ Xuân Hương đã "tâm trạng hoá" thành ngữ,
làm cho thành ngữ in đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của bà". (Hồ Xuân
Hương tác gia tác phẩm- trang 385). Ví như trong bài thơ "Bánh trôi nước"
nhờ vận dụng thành ngữ tiếng Việt, Hồ Xuân Hương đã thể hiện một quan
niệm tiến bộ về nữ giới. ở bài "Mời trầu" cũng nhờ sử dụng thành ngữ mà
6
đằng sau lời mời trầu niềm nở, thân mật ấy, còn ngân vọng một lời tỏ tình,
giao duyên nồng nàn, đằm thắm của một cô gái- của một Hồ Xuân Hương
đang sống cô đơn giữa cuộc đời nhưng trong lòng vẫn ấp ủ một khát khao
vô cùng tốt đẹp: khát khao trai gái hoà hợp, gắn bó, nên vợ nên chồng bởi
tình yêu và bởi cả sự run rủi của số phận.
Tác giả còn phân tích và nêu lên nhiều ví dụ về cách sử dụng thành
ngữ, tục ngữ độc đáo của Hồ Xuân Hương, từ đó đi tới một nhận xét khái
quát: "Hồ Xuân Hương là nhà thơ đã tiếp thu đến mức tối đa và vận dụng
đến độ thành thục, điêu luyện nhất những chất liệu, yếu tố của tục ngữ,
thành ngữ Tiếng Việt vào cấu trúc ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm của
mình. Và đây chính là một nét đặc sắc nổi bật trong thi pháp ngôn ngữ thơ
Nôm Đường luật của Hồ Xuân Hương" ( Hồ Xuân Hương tác gia tác
phẩm- Trang 388).
Trong chuyên mục nghiên cứu về thơ Nôm Đường luật, tác giả Lã
Nhâm Thìn đã có phần nghiên cứu về ngôn ngữ văn học dân gian. Bằng
thống kê, tác giả nhận thấy rằng thành ngữ, tục ngữ, ca dao được thể hiện
trong thơ Hồ Xuân Hương có mật độ rất cao: tỉ lệ câu thơ, bài thơ có sử
dụng thành ngữ, tục ngữ, ca dao là 1/28,6 câu thơ. Trong khi đó ở " Quốc
âm thi tập" tỉ lệ là 1/79,5 ; "Bạch Vân quốc ngữ thi tập" :1/47,2 ; ở Tú
Xương là 1/57,7 ; ở Nguyễn Khuyến là 1/54,4. Thơ Bà Huyện Thanh Quan
thì hoàn toàn không có dấu vết nào của văn học dân gian.
Như vậy trong các tác giả thơ Nôm Đường luật, "Hồ Xuân Hương là
người sử dụng thành ngữ, tục ngữ, ca dao với tỉ lệ cao nhất...Hồ Xuân
Hương đúng là thi sĩ của dân gian". (Thơ Nôm Đường luật- trang 168).
ở Hồ Xuân Hương, ngôn ngữ văn học dân gian không chỉ góp phần
biểu đạt tư duy, trí tuệ Việt Nam mà còn góp phần biểu đạt tình cảm, tâm
hồn dân tộc. Hồ Xuân Hương cũng đã "tâm trạng hoá" thành ngữ, làm cho
thành ngữ in đậm dấu ấn của bà.
7
Qua hàng loạt các công trình nghiên cứu công phu hay những bài
viết đầy tính phát hiện, các tác giả đã cho chúng ta thấy thơ Hồ Xuân
Hương không chỉ mang đậm tinh thần, thế giới quan của văn hoá dân gian
mà hình thức thể hiện nó cũng giản dị, dân dã như ca dao, tục ngữ. Hồ
Xuân Hương được phong tặng danh hiệu "Bà chúa thơ Nôm" hay" Nữ sĩ
bình dân" chính bởi ở những bài thơ giản dị và gần gũi với quảng đại quần
chúng như thế.
2. Nghiên cứu về yếu tố dân gian trong thơ Trần Tế Xương
Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của văn học dân gian đối
với thơ ca Tú Xương cũng khá công phu và tỉ mỉ.
* Nội dung mang yếu tố dân gian
Các tác giả chỉ ra nội dung thơ Tú Xương mang đậm yếu tố dân gian
vì ông đã đưa vào thơ mình những đề tài, những nhân vật trào phúng hay
có mặt trong thơ ca dân gian. Đồng thời ông cũng nhìn, cũng cảm bằng
nhãn quan của dân gian trong việc phê phán, chế giễu những thói hư tật xấu
của xã hội.
Trong bài" Nội dung thơ văn của Tú Xương " hai tác giả Trần Thanh
Mại và Trần Tuấn Lộ chỉ ra rằng thơ Trần Tế Xương một phần vạch bộ
mặt thực của xã hội thời ông, bộ mặt của chính quyền thực dân và bù nhìn,
trong đó bao gồm cả tình trạng Nho học và chế độ thi cử thưở bấy giờ. Để
minh hoạ cho bản cáo trạng của mình, nhà thơ ghi lại hình ảnh của một số
đông nhân vật phản diện. Một phần khác của thơ Tú Xương dành cho
những vấn đề tình cảm của nhà thơ, dành cho những người mà nhà thơ kính
phục, những bạn bè ông yêu mến, đời sống của nhân dân, quan niệm về đạo
đức, tư cách, về chính nghĩa của nhà thơ.
"Tú Xương là nhà thơ lớn đã tiếp thu được truyền thống tốt đẹp của
nền thi ca hiện thực trào phúng của dân tộc. Ông đã góp phần nâng cao nó
8
lên hơn nữa để sử dụng nó trong việc phục vụ cuộc đấu tranh chống phong
kiến thối nát, chống sự câu kết giữa phong kiến với chủ nghĩa tư bản thực
dân, chống chế độ thực dân và những hậu quả của nó." (Tú Xương tác gia
tác phẩm- trang 85).
Tác giả Đỗ Đức Hiểu với bài viết "Thơ văn Tú Xương" khái quát:
"Thơ văn Tú Xương phản ánh cái bộ mặt xấu xa của thời đại, đồng thời
cũng phản ánh tâm sự của những người thất thế trước sự xa đoạ của xã hội
mới" (Tú Xương tác gia tác phẩm- trang 111).
Như vậy, các tác giả không chỉ ra một cách rõ ràng, cụ thể yếu tố dân
gian trong nội dung thơ Tú Xương nhưng qua hệ thống đề tài, qua cách
nhìn, cách đánh giá của Tú Xương đối với từng nhân vật và sự kiện thì có
thể nhận thấy rằng nội dung thơ ông có yếu tố dân gian khá đậm.
*Nghệ thuật thơ có yếu tố dân gian
Về mặt nghệ thuật, nhiều bài viết nghiên cứu ngôn ngữ, thể thơ, hình
tượng trong thơ ông để tìm ra mối liên hệ giữa văn học dân gian với thơ
của nhà thơ sông Vị.
Bài" Nghệ thuật thơ Tú Xương " Trần Thanh Mại và Trần Tuấn Lộ
tìm hiểu ngôn ngữ thơ Tú Xương và đưa ra nhận xét: "Ngôn ngữ trong thơ
văn Tú Xương được vận dụng một cách tài tình ít có; một thành ngữ thông
thường, một tiếng nói hàng ngày dưới ngòi bút của nhà thơ trở nên có một
sưc sống hết sức sinh động, kì diệu." (Tú Xương tác gia tác phẩm-trang
116). Hơn nữa các tác giả còn phân tích sự khéo léo của Tú Xương trong
cách đưa thành ngữ, tục ngữ, ca dao vào thơ mình. Cùng với lối nói lái và
chơi chữ đã giúp cho thơ Tú Xương mang sức công kích, phê phán mạnh
mẽ sâu cay. Thơ Tú Xương có sức sống lâu bền, vượt thời gian phải chăng
nguyên nhân là ở chỗ ông đã bám sát nguồn gốc văn học dân gian, biết tiếp
thu và phát huy truyền thống thơ ca của dân tộc.
9
Tác giả Đỗ Đức Hiểu trong bài: "Thơ văn Tú Xương" thì cho rằng thơ
Tú Xương hấp dẫn và được nhân dân yêu quý là do: "Tú Xương đã vận
dụng ngôn ngữ thơ ca dân tộc một cách tài tình. Ông thường dùng những
tiếng lấy trong ca dao, tục ngữ, trong lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân
dân"( Tú Xương tác gia tác phẩm-trang 121). Ông còn khai thác thể thơ lục
bát- một thể thơ mang đậm tính dân tộc để nói lên tâm tình, cũng như
những tình cảm thầm kín của mình.
Vận dụng ngôn ngữ và thể thơ dân tộc, thơ văn Tú Xương thật bình
dị, gần gũi với đời sống của nhân dân.
Trong nghệ thuật thơ ca, Tú Xương được Nguyễn Công Hoan suy
tôn là bậc "Thần thơ thánh chữ". Điều này đủ nói lên tài nằng ngôn ngữ của
nhà thơ đất Vị Hoàng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chú trong bài "Tú
Xương, nhà thơ lớn của dân tộc" thêm một lần nữa khẳng định điều đó. "Tú
Xương đã cắm thêm một cái mốc lớn trên bước đường phát triển nghệ thuật
ngôn ngữ thơ ca tiếng Việt. Trong thơ Tú Xương, ngôn ngữ của cuộc sống
bình thường, khẩu ngữ dân gian đã chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật một cách
triệt để, bề thế và vẻ vang" (Tú Xương tác gia tác phẩm-trang 434). Tú
Xương đã kế bước Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị
Điểm, Nguyễn Công Trứ...và cùng với Nguyễn Khuyến thêm một lần nữa
làm tăng độ tinh tế, nhuần nhuyễn, mềm mại, biến hoá, thần diệu và tính
chất dân tộc của ngôn ngữ thơ ca tiếng Việt.
Tìm hiểu vị trí của Tú Xương trên dòng văn học hiện thực chủ nghĩa
Việt Nam, nhà nghiên cứu Đỗ Đức Dục đánh giá theo ông chính Tú Xương
là người đã mở đầu cho chủ nghĩa hiện thực phê phán trong văn học Việt
Nam. Bởi Tú Xương đã khái quát hoá một xã hội, điển hình hoá một tầng
lớp người và phát triển ngôn ngữ nhân dân. Ông đã đưa lời ăn tiếng nói của
xã hội vào trong thơ. Ông đã nhập làm một ngôn ngữ văn học với ngôn ngữ
thông dụng đến nỗi nhiều câu thơ của ông trở thành lời nói cửa miệng của
10
nhân dân. Tác giả so sánh ngôn ngữ thơ Tú Xương với Hồ Xuân Hương và
đưa ra nhận xét: "Trước Tú Xương, Hồ Xuân Hương cũng đã từng đưa
ngôn ngữ thông dụng vào trong thơ nhưng với Hồ Xuân Hương mới chỉ là
một phần hạn chế nhất định của đời sống. Cho đến Tú Xương thì gần như
toàn bộ đời sống xã hội đã đột nhập vào trong thơ."(Tú Xương tác gia tác
phẩm-trang 506). Điều này làm cho mức "Việt Nam hoá" trong thơ Tú
Xương đã đạt tới độ nhuần nhị, tự nhiên tuyệt vời, với những câu thơ chẳng
khác gì văn xuôi hay lời ăn tiếng nói thông thường.
Như vậy, dù cho có ít công trình riêng biệt nghiên cứu về chất dân
gian trong sáng tác của hai nhà thơ cũng như so sánh sự giống và khác
trong cách vận dụng, nhưng các nhà nghiên cứu đều thống nhất ở một điểm
đó là thơ Hồ Xuân Hương và Tú Xương rất đậm chất dân gian. Hai tác giả
đã tìm về với văn học dân gian để học tập và làm mới những chất liệu ngôn
ngữ vốn quen thuộc. Đọc thơ họ ta như được đắm trong không khí mát lành
của thơ ca dân gian. Nhưng bên cạnh đó ta cũng thấy được những điểm
mới mẻ và sáng tạo riêng của từng tác giả. Có lẽ vì thế mà sáng tác của họ
đã có sức sống lâu bền vượt thời gian.
3. Nhiệm vụ của luận văn:
Với đề tài: "Yếu tố dân gian trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương và Trần
Tế Xương từ góc nhìn so sánh" luận văn nhằm hướng tới nghiên cứu các
yếu tố dân gian (chủ yếu về phương diện hình thức nghệ thuật) trong thơ
Nôm Hồ Xuân Hương và Trần Tế Xương. Từ những điểm chung, nét riêng,
chỉ ra sự độc đáo của từng tác giả trong việc kế thừa, tiếp thu văn hoá dân
gian và quy luật ảnh hưởng chung của sự ảnh hưởng qua lại giữa văn học
dân gian và văn học viết.
III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1. Đối tượng
11
- Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương .
- Sáng tác Nôm của Trần Tế Xương
2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sỹ, chúng tôi giới hạn trong
phạm vi chủ yếu là những yếu tố thuộc về hình thức nghệ thuật với các
phương diện:
a. Đề tài
b. Hình tượng
c. Ngôn ngữ nghệ thuật
IV. Phương pháp nghiên cứu
1. Phương pháp thống kê, phân loại
2. Phương pháp so sánh
3. Phương pháp liên ngành văn hoá dân gian- văn học dân gian- văn
học viết
V. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, luận văn gồm ba chương:
Chương I: Thống kê phân loại.
Chương II: So sánh yếu tố dân gian qua đề tài và hình tượng nghệ thuật.
Chương III: So sánh yếu tố dân gian về ngôn ngữ nghệ thuật.
12

13
Phần Nội dung
Chương I: So sánh yếu tố dân gian trong thơ Hồ Xuân
Hương và Trần Tế Xương qua đề tài
I. Giới thuyết một số khái niệm
1. Yếu tố dân gian- văn hoá dân gian- văn học dân gian
a. Yếu tố dân gian
b. Văn hoá dân gian
"Theo đúng nghĩa văn hoá dân gian là nền văn hoá của dân chúng.
Văn hoá này bao gồm cả văn hoá về vật chất và văn hoá về tinh thần. Thuật
ngữ quốc tế chính xác nhất mang nghĩa văn hoá dân gian là folklore. Văn
hoá dân gian là nền tảng của văn hoá dân tộc" ( Từ điển văn hóa dân gian-
trang 120).
Như vậy theo định nghĩa trên, văn hoá dân gian bao gồm cả văn hoá
vật thể và phi vật thể được quần chúng nhân dân sáng tác và lưu truyền.
c. Văn học dân gian
Trong cuốn "Từ điển thuật ngữ văn học" các tác giả định nghĩa:
"Văn học dân gian còn gọi là văn chương (hay văn học) bình dân, văn
chương truyền miệng hay truyền khẩu là toàn bộ những sáng tác nghệ thuật
ngôn từ của nhân dân" ( Từ điển thuật ngữ văn học- trang 404).
Văn học dân gian có nhiều đặc điểm và thuộc tính quan trọng, đáng
chú ý như tính truỳên miệng, tính nguyên hợp, tính tập thể, tính vô danh...
trong đó tính truyền miệng được coi là thuộc tính quan trọng nhất, có quan
hệ nhiều nhất với các thuộc tính và đặc điểm khác của văn học dân gian.
Văn học dân gian cùng với văn học viết đã góp phần tạo thành nền
văn học của dân tộc. Có mối quan hệ ảnh hưởng qua lại giữa văn học dân
gian và văn học viết.
14
2. Yếu tố dân gian về phương diện nội dung và phương diện nghệ thuật
a. Yếu tố dân gian về phương diện nội dung
Nội dung tác phẩm văn học là một thể thống nhất giữa khách quan
và chủ quan, trong đó vừa có phần nhà văn khái quát, tái hiện đời sống
khách quan vừa có phần bắt nguồn từ cảm xúc, huyết mạch, lí tưởng của
tác giả.
Yếu tố dân gian về phương diện nội dung chính là những yếu tố
thuộc về đề tài, chủ đề, sự lí giải chủ đề hay cách cảm, cách nghĩ, cách nhìn
nhận, đánh giá của tác giả mang đậm chất dân gian.
b. Yếu tố dân gian về phương diện hình thức
Hình thức là sự biểu hiện cuả nội dung, là cách thể hiện nội dung.
Những yếu tố dân gian về phương diện hình thức chính là những yếu tố
thuộc về thể loại, ngôn ngữ, chi tiết, hình tượng, nhân vật, kết cấu... có dấu
ấn của chất dân gian.
II. Thống kê, phân loại
1. Những bài thơ có đề tài dân gian trong thơ Hồ Xuân Hương
+ Đề tài người phụ nữ
1. Tranh tố nữ
2. Bánh trôi nước.
3. Thiếu nữ ngủ ngày
4. Không chồng mà chửa
5. Dỗ người đàn bà khóc chồng.
6. Bỡn bà lang khóc chồng
7. Cái nợ chồng con
8. Làm lẽ
+ Đề tài về phong tục, sinh hoạt dân gian
15
1. Mời trầu
2. Tát nước.
3. Dệt cửi
4. Đánh đu
+Đề tài về nhà chùa
1. Sư bị ong châm
2. Cái kiếp tu hành
3. Sư hổ mang
4. Chùa Quán Sứ
5. Đề đền Sầm Nghi Đống
+ Đề tài về người có học
1. Lũ ngẩn ngơ
2. Phường lòi tói
2. Những bài thơ có đề tài dân gian trong thơ Tú Xương
+ Đề tài về người phụ nữ
1. Thương vợ
2. Văn tế sống vợ
3. Lấy lẽ
4. Phòng không
5. Gái buôn I
6. Gái buôn II
7. Chế gái đĩ
8. Mồng hai Tết viếng cô Ký
9. Gái góa nhà giầu
10. Làm lẽ thứ tư
11. Vịnh cô Cáy chợ Rồng.
12.Tết cô đầu
13. Kể lai lịch
+Đề tài về quan lại
16
1. Chế ông đốc học
2. Đùa ông phủ
3. Giễu ông đội
4. Chế ông huyện
5. Đùa ông Hàn
6. Bỡn ông ấm Điềm
7. Ông ấm Điềm
8. Giễu ông đồ Bốn ở phố hàng Sắt
9. Mừng ông cử lấy vợ lẽ.
10. Ông Hàn bị vợ doạ bỏ
11. Chửi cậu ấm
14. Ông cử Nhu
15. Ông cử thứ năm
17. Ông cử Ba
18. Tú Tây Hồ, đồ Xuân Dục
19. Đề ảnh
21. Ông tiến sĩ mới
22. Phố Hàng Song
23. Năm mới chúc nhau
24. Bỡn ông phó bảng
25. Hót của trời
26. Thành pháo
III. phân tích và nhận xét
Đề tài là "yếu tố cơ bản của tác phẩm văn học" (Từ điển văn học), là
một phạm vi nhất định của cuộc sống được nghệ sĩ nhận thức và biểu hiện
trong tác phẩm của mình. Trong quá trình sáng tác mỗi nhà văn đều lựa
chọn cho mình những mảng, loại đề tài riêng, qua đó chúng ta có thể hiểu
được phong cách, cá tính sáng tạo của nhà văn.
17
1. Đề tài trong thơ Hồ Xuân Hương
Đề tài trong thơ Hồ Xuân Hương rất phong phú và đa dạng. Bà viết
về thiên nhiên, về con người, về hiện thực cuộc sống... với một niềm say
mê, với những phát hiện, tiếng nói mới mẻ. Đằng sau mỗi hiện tượng được
bà lựa chọn phản ánh luôn chứa đựng những bức tranh tâm trạng, những
gửi gắm riêng tư của nữ sĩ. Trong giới hạn của luận văn, chúng tôi chỉ tìm
hiểu những đề tài chứa đựng yếu tố dân gian. Như trên đã thống kê, có bốn
loại đề tài mà ở đó ta thấy có sự tiếp nối mạch cảm hứng của văn học và
văn hoá dân gian: Đề tài về người phụ nữ (8/48 bài= 17%); đề tài về phong
tục, sinh hoạt dân gian: (4/48 bài=8%); đề tài về nhà chùa: (5/48
bài=10,4%); đề tài về người có học: (2/48 bài=4%).
a. Đề tài người "có học"
Dân tộc ta là một dân tộc có truyền thống ngàn năm văn hiến và rất
hiếu học. Người có học luôn được xã hội trọng vọng và ca ngợi. Vậy có
mâu thuẫn không khi trong thơ mình Xuân Hương lớn tiếng đả kích và bôi
nhọ những người "có học"? Mới nghe qua, tưởng vô lí nhưng kì thực lại
hoàn toàn có lí bởi chữ có học ở đây đã được đặt trong ngoặc kép. Đó
chính là những con người kì thực dốt nát, vô đạo đức nhưng bên ngoài thì
luôn tỏ ra huênh hoang, khoe mẽ. Dân gian ghét cay, ghét đắng những loại
người hợm hĩnh, ngu si và dốt nát đó. Xuân Hương đã tiếp nối truyền thống
ấy, bà dựng lên trong thơ mình chân dung những kẻ sĩ, hiền nhân quân tử
thật đáng cười với những bộ mặt xấu xa, nhơ nhuốc. Bà gọi bọn chúng là
"lũ ngẩn ngơ", "phường lòi tói". Chính tên gọi ấy đã đưa những kẻ đang
kiêu căng từ trên chín tầng mây xuống dưới bùn đen:
"Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ
Lại đây cho chị dạy làm thơ
Ong non ngứa nọc châm hoa rữa
Dê cỏn buồn sừng húc dậu thưa"
18
(Lũ ngẩn ngơ)
Bà như một người chị kiêu hãnh đứng xa nhìn lũ ngẩn ngơ đang múa
máy thơ phú mà không khỏi tức cười. Chữ "chị" đã phân biệt vị thế giữa nữ
sĩ với lũ ngẩn ngơ kia. "Dạy làm thơ" tức là dạy cho chữ nghĩa, vì bọn
chúng tuy tỏ ra là những kẻ hay chữ nhưng nào có chữ gì trong bụng. Chỉ
là một lũ khoe khoang ngựa non háu đá, giống như "ong non ngứa nọc" và
"dê cỏn buồn sừng" mà thôi.
Nối tiếp mạch cảm hứng này, trong bài " Phường lòi tói" bà một lần
nữa phanh phui những dốt nát của bọn hay chữ lỏng:
"Dắt díu nhau lên đến cửa chiền
Cũng đòi học nói, nói không nên
Ai về nhắn bảo phường lòi tói
Muốn sống đem vôi quét trả đền"
( Phường lòi tói)
Trong bức tranh này bọn chúng thật nhếch nhác. Người có học gì mà
phải dắt díu nhau, phải học nói, rồi muốn nói nhưng chẳng lên lời, cứ ấp a,
ấp úng giống như một đàn thằng ngọng đứng xem chuông. Dốt nát lại còn
muốn khoe chữ. Thật đáng nực cười! Xuân Hương đã lớn tiếng bảo với bọn
chúng: "Muốn sống đem vôi quét trả đền".
Chỉ bằng hai bài thơ với những chân dung tiêu biểu, bộ mặt của
những kẻ tự xưng là kẻ sĩ, người có học đã hiện ra rõ nét. ở đây cũng cần
hiểu rằng Hồ Xuân Hương không có ý định chê bai người học dốt mà bà chỉ
giễu cợt những kẻ đã dốt nát nhưng lại không chịu học hỏi, hay khoe mẽ mà
thôi.
Chân dung của những học trò thì như thế, còn "hiền nhân quân tử"
thì sao? Bằng hai câu kết trong bài thơ "Thiếu nữ ngủ ngày" bà đã chụp
được cái khoảnh khắc thể hiện rõ nét nhất bản chất của kẻ quân tử:
19
"Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt
Đi thì cũng dở ở không xong"
(Thiếu nữ ngủ ngày)
Quân tử là người học sách thánh hiền, tâm hồn và cốt cách thanh
cao, vậy mà trước sự hớ hênh của người con gái với đôi gò Bồng đảo, một
lạch Đào nguyên đã mất hết tư cách, lén lút như một kẻ ăn trộm. "Dùng
dằng" nửa muốn đi cho khỏi hổ thẹn với cái danh "quân tử" mà mình đang
mang, nửa muốn ở lại vì bức tranh thân thể quá đẹp và sống động. Đi thì tiếc
mà ở thì ngại đâm ra luống cuống, sợ sệt. Xuân Hương thật tài tình, với cái
sự "dùng dằng" đó, bà đã phơi bày rõ bộ mặt thật của quân tử, bôi nhọ vào
cái danh hão ấy. Thực chất bà không phê phán việc quân tử kia ngắm nhìn,
chiêm ngưỡng cái đẹp (dù cho đó là thân thể con người), bà chỉ cười cái
hành vi lén lút, gợi cho ta nghĩ đến những chuyện xấu xa của quân tử mà
thôi.
Chân dung của những hiền nhân quân tử còn được Xuân Hương nhắc
đến trong bài "Đèo Ba Dội". Trước vẻ đẹp của đèo (đèo là biểu tượng của
âm vật) quân tử đã không cầm lòng cho được:
"Hiền nhân quân tử ai là chẳng
Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo"
(Đèo Ba Dội )
Bài thơ lấp lửng hai nghĩa, nói chuyện đèo nhưng đồng thời cũng ám
chỉ về "cái ấy". Và nếu hiểu theo nghĩa ngầm như cách chúng ta vẫn hiểu
về nhiều bài thơ của Xuân Hương thì hình ảnh của kẻ hiền nhân quân tử
thật đáng buồn cười. Mà hiền nhân quân tử thì "ai là chẳng" tức là cùng
một giuộc hết. Chính điều này hạ thấp thanh danh của cả một lớp người tự
xưng là quân tử. Nhưng dù sao, với những lũ quân tử mê sắc dục này Xuân
Hương còn đỡ bực mình hơn cái bọn đạo đức giả, trong bụng thì thèm
muốn nhưng bên ngoài lại lên giọng cao ngạo không thèm như ca dao đã
20
tổng kết lại một câu rất sâu sắc: "Ban ngày quan lớn như thần. Ban đêm
quan lớn tần mần như ma".
Như vậy, khi viết về người "có học" Xuân Hương tỏ rõ thái độ coi
thường, chế giễu. Đó giống như cái nhìn, cách đánh giá của dân gian.
Nhưng đối với bọn người này, bà chỉ bực mình mà phê phán, mỉa mai chứ
không căm ghét và có thái độ phủ định như với lũ sư sãi- kẻ khoác trên
mình tấm áo cà sa, lớn tiếng rêu rao là ăn chay niệm Phật nhưng rồi cuối
cùng tu lại chẳng trót đời.
b. Đề tài về nhà chùa
Như trên đã nói, Xuân Hương thực sự căm ghét sư sãi, vì chúng đã
lớn tiếng tuyên bố cái chân lí phản lại tự nhiên, trái với bản chất của con
người. Con người vốn đẹp hồn nhiên và cởi mở, sống chan hoà trong
những niềm vui của cuộc đời. Phải sống với cuộc đời trần tục, vui với
những niềm vui trần tục. Hồ Xuân Hương là nhà thơ của tình yêu và sự
sống với tất cả những gì tự nhiên và thuần khiết nhất nên bà cực lực phản
đối những gì trái với tự nhiên. Cảnh tu hành "ăn chay niệm Phật" là trái với
tự nhiên rồi. Hơn thế nữa, bà nhìn thấy bản chất của những kẻ tu hành này
chẳng qua cũng chỉ là một lũ đạo đức giả. Họ mặc áo cà sa, nhưng lại đi
đêm, ăn thịt chó. Chính vì thế dù không ưa, không tán thành việc xuất giá
đi tu nhưng Xuân Hương cũng như các tác giả dân gian không đả kích nhà
chùa, sư tăng một cách chung chung, bà chỉ hướng mũi nhọn châm biếm
vào những kẻ buôn thần bán thánh, mượn danh sư để làm điều xằng bậy.
Thử điểm qua những bài thơ mà Xuân Hương viết về sư sãi, nhà chùa:
"Nào nón tu lờ, nào mũ thâm
Đi đâu chẳng đội để ong châm
Đầu sư há phải gì bà cốt
Bá ngọ con ong bé cái nhầm"
21
(Sư bị ong châm)
"Cái kiếp tu hành nặng đá đeo
Vị gì một chút tẻo tèo teo
Buồm từ cũng muốn về Tây Trúc
Trái gió cho nên phải lộn lèo"
(Cái kiếp tu hành)
"Chẳng phải Ngô, chẳng phải ta
Đầu thì trọc lốc, áo không tà
Oản dâng trước mặt dăm ba phẩm
Vãi nấp sau lưng sáu bẩy bà
Khi cảnh, khi tiu, khi chũm choẹ
Giọng hì, giọng hỉ, giọng hi ha
Tu lâu có lẽ lên sư cụ
Ngất nghểu toà sen nọ đó mà"
(Sư hổ mang)
"Quán Sứ đâu mà cảnh vắng teo
Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo?"
(Chùa Quán Sứ)
....
Chỉ cần một vài bức chân dung như vậy cũng đủ thấy hiện lên lố nhố
một lũ sư hổ mang, chẳng ra ta mà cũng chẳng ra Tàu. Xuân Hương lên án
bọn người này vì những trò hết sức lố lăng của chúng. Đi tu tưởng đã thoát
tục vậy mà còn "tục" hơn những người bình thường. Sư gì mà "vãi nấp sau
lưng sáu bảy bà" để "Khi cảnh khi tiu khi chũm choẹ. Giọng hì, giọng hỉ,
giợng hi ha". Hoá ra nhà chùa chỉ là một nơi để hành lạc, để cho bọn sư sãi
"đếm lại đeo". Từ hình dáng "đầu thì trọc lốc áo không tà" đến bản chất đều
lố lăng, đáng căm ghét. Xuân Hương thật độc đáo và sâu cay khi đánh đồng
"đầu sư" với "gì bà cốt". Chỉ bằng một hình ảnh, mà căn nguyên là do sự
22
nhầm lẫn của con ong, Xuân Hương đã hạ bệ tên sư nọ, làm cho người đọc
thấy hả hê, sung sướng. Bà ném ra những cái nhìn coi thường và khinh bỉ:
sư cụ chỉ là kẻ tu lâu, giỏi hành lạc, quen đi "đáo nơi neo", còn lũ tiểu, vãi
thì cũng cùng một giuộc là nguyên nhân để làm "trái gió lộn lèo" đi tất cả.
Xuân Hương không ngần ngại đưa vào thơ mình những động từ mạnh: đáo,
đấm, đeo, khua tang, móc kẽ, sáng banh, trưa trật... nó giúp gợi lên sự lờm
lợm về cái xã hội nhà chùa kia.
Nếu quân tử chỉ khiến bà mỉa mai thì sư sãi khiến bà khinh ghét. Bà
đã tiếp nối mạch cảm hứng của các tác giả dân gian khi viết về loại người
này:

" ác tăng đội lốt thầy tu
Thấy cô gái đẹp bỏ chùa đi theo
Hay:
"Ai về nhắn với ông sư
Đừng hương khói nữa mà hư mất đời"
Hoặc có một câu thơ mà có thể chính nó đã gợi ý cho Xuân Hương
viết về những hình ảnh con ong, đầu sư và "gì bà cốt":
"Bà cốt đánh trống long bong
Nhảy lên nhảy xuống con ong đốt đồ"
Dưới ống kính của các tác giả dân gian những kẻ đội lốt thầy tu thật
đáng lên án. Xuân Hương đã "cảm cách cảm dân gian, nghĩ cách nghĩ dân
gian" (ý của nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na) để rồi từ đó dựng lên trong
thơ mình những hình tượng trào phúng đặc sắc, đem lại cho người đọc
những tiếng cười hả hê.
Xuân Hương không chỉ viết về những đối tượng đáng cười với
những thói hư tật xấu của họ mà bà còn có những vần thơ sâu lắng về
người phụ nữ - nhân vật mà nhà thơ luôn yêu thương và bảo vệ.
23
c. Đề tài người phụ nữ
Thơ ca dân gian đã dành một vị trí quan trọng để viết về người phụ
nữ. Xuân Hương cũng vậy. Như trên đã thống kê, những bài thơ viết về đề
tài này chiếm một tỉ lệ khá cao: (8/48 bài chiếm gần 17%). Điều này đủ
nói lên thái độ và tình cảm mà Xuân Hương dành cho những nhân vật phụ
nữ. Có khi Xuân Hương viết về mình, cũng có khi viết về người nhưng bao
giờ cũng toát lên một tinh thần lạc quan, vui tươi, khoẻ khoắn. Bà tiếp thu
đề tài này từ dân gian nhưng cách bà nhìn nhận, đánh giá về những nhân
vật của mình thì khác với các tác giả dân gian. Ví như khi viết về những
người phụ nữ phải chịu cảnh thiệt thòi lấy chồng chung thơ ca dân gian
thường lớn tiếng phê phán người vợ cả:
Lấy chồng làm lẽ khổ thay
Đi cấy đi cày chị chẳng kể công
Tối tối chị giữ mất chồng
Chị cho manh chiếu nằm không ngoài hè
Hay:
Người ta đi ở có công
Thân tôi làm lẽ càng trông càng buồn
Hoặc:
Thân em làm lẽ chẳng nề
Đâu như chánh thất mà lê lên giường
Cũng một đôi khi trách móc người vợ lẽ:
Gió đưa bụi chuối sau hè
Anh mê vợ bé bỏ bè con thơ
Xuân Hương thì khác, bà không phê phán một đối tượng nào mà
thương cảm cho thân phận của những người chịu cảnh chung chồng. Từ
những éo le trong cuộc sống tình duyên, bà thấu hiểu nỗi khổ không chỉ
của người vợ lẽ mà còn của cả người vợ cả. Tình yêu vốn là một thứ tình
cảm ích kỉ, nên nếu đem chia sẻ thì dù có được ở vị thế cao hơn thì cũng
24
không thể tránh khỏi những thiệt thòi. Vì vậy mà Xuân Hương cảm thông
sâu sắc. Bà khái quát lại tình cảnh của họ:
Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng
Chém cha cái kiếp lấy chồng chung
Năm thì mười hoạ hay chăng chớ
Một tháng đôi lần có cũng không
Cố đấm ăn xôi xôi lại hẩm
Cầm bằng làm mướn, mướn không công
Thân này ví biết dường này nhỉ
Thà trước thôi đành ở vậy xong
(Làm lẽ)
Đưa ra hai bức tranh đối lập: Kẻ đắp chăn bông>< kẻ lạnh lùng,
Xuân Hương so sánh để thấy được nghịch cảnh cay đắng. Từ đó bật lên
tiếng chửi đổng: "Chém cha cái kiếp lấy chồng chung". Tiếng chửi không
chỉ nhằm giải toả những bức xúc của người trong cuộc mà dường như nó
hướng về phía cái xã hội bất công là nguyên nhân đưa đến những cảnh ngộ
dở khóc, dở cười ấy. Bất công vì nó cho phép trai được năm thê bẩy thiếp
còn gái chính chuyên chỉ có một chồng. Chính vì dư luận xã hội, vì những
hủ tục lạc hậu mà người phụ nữ không thể tìm được hạnh phúc trọn vẹn
cho bản thân mình. Xuân Hương kể lại những nỗi bất hạnh mà người chung
chồng phải chịu: Nào là năm thì mười hoạ được chăng hay chớ, nào là một
tháng chỉ được quan tâm đôi lần, nào là phải làm mướn không công... biết
bao nhọc nhằn đè nặng lên vai, biết bao tủi hổ mang nặng trong lòng. Họ
chỉ còn biết than vãn và mơ ước:
Thân này ví biết dường này nhỉ
Thà trước thôi đành ở vậy xong
Nói vậy nhưng người phụ nữ nào lại không mơ ước có một mái ấm
gia đình, một người chồng và những đứa con. Nên dù biết sẽ khổ, họ vẫn
cam chịu và chấp nhận. Nói lên sự thực nghịch lí này dụng ý của Xuân
25