Khảo sát hình tượng không gian và thời gian trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao

Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
MỤC LỤC
A: PHẦN MỞ ĐẦU. ………………………………………………...……trang 2
1. Lý do chọn đề tài………………………………………………......…trang 2
2. Lịch sử vấn đề………………………………………………………... trang 3
B: PHẦN NỘI DUNG. …………………………………………...……....trang 5
I. Những vấn đề chung……………………………………………………trang 5
1.1.Vài nét về tác giả và tác phẩm…………………………………….. trang 5
1.2.Thời gian và không gian nghệ thuật dưới góc nhìn Thi
pháp học. ………………………………………………………...………...trang 5
1.2.1.Khái niệm thời gian nghệ thuật……………………………. trang 5
1.2.2. Khái niệm không gian nghệ thuật.....……………………… trang 6
II. Khảo sát hình tượng không gian và thời gian trong tác phẩm
Chí Phèo của Nam Cao. …………………………………………………trang 6
1.Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo ……………...... trang 6
2. Không gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo ……….…. trang 10
3. Sự kết hợp giữa không gian và thời gian nghệ thuật. ….…. trang 12
4. Hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng hình tượng không gian và
thời gian trong tác phẩm Chí Phèo …………………………………. trang 12
B: PHẦN KẾT LUẬN. ……………………………………………….. trang 14
TÀI LIỆU THAM KHẢO. ………………………………………….. trang 15
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
1
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
A: PHẦN MỞ ĐẦU.
1. Lý do chọn đề tài.
Là nhà văn hiện thực bậc thầy, nhà nhân đạo chủ nghĩa xuất sắc của văn học
Việt Nam, Nam Cao đã có những cách tân và sáng tạo độc đáo trong sáng tác
của mình. Ý thức cao độ về vai trò của người cầm bút trong đời sống tinh thần
của xã hội, Nam Cao luôn yêu cầu văn chương phải “biết đào sâu, biết tìm tòi,
khơi nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo cái gì chưa ai có” (Đời thừa). Trong suốt
cuộc đời cầm bút của mình, ông luôn ráo riết thực hiện tâm nguyện đó. Những
tác phẩm của ông đã phản ánh chân thực cuộc sống ngột ngạt, đen tối của xã
hội thực dân phong kiến, bế tắc của những người nông dân và tiểu tư sản
nghèo những năm 1940 – 1945. Truyện ngắn Chí Phèo ra đời năm 1941 là
một trong những tác phẩm tiêu biểu xuất sắc của nền văn xuôi hiện đại Việt
Nam _ kết quả của sự đào sâu, khơi nguồn và sáng tạo. Trong tác phẩm này
Nam Cao đã bộc lộ rõ tài năng uyên bác của mình trong việc xây dựng hình
tượng không gian_thời gian nghệ thuật tạo nên sự thành công suất sắc cho tác
phẩm.
Xuất phát từ tấm lòng trân trọng, ngưỡng mộ tài năng đó của nhà văn, tôi lựa
chọn đề tài này với mục đích muốn có một cái nhìn bao quát và những phát
hiện mới về hình tượng không gian và thời gian trong lĩnh vực thi pháp học
nói chung và trong truyện ngắn Chí Phèo nói riêng, đồng thời một lần nữa
khẳng định lại vị trí của Nam Cao đối với nền văn học Việt Nam hiện đại. Đó
là những lý do gợi dẫn tôi tiếp cận với đề tài “hình tượng không gian-thời gian
trong Chí Phèo (Nam Cao)”.
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
2
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
2. Lịch sử vấn đề.
Cho đến thời điểm hiện tại, số lượng các bài viết, các công trình nghiên cứu
phê bình và giới thiệu về con người của Nam Cao đã lên đến một con số đáng
nể, không thua kém bất kỳ một tên tuổi cùng thời nào như: Xuân Diệu, Vũ
Trọng Phụng, Hàn Mặc Tử... Hầu hết các bài viết và các công trình nghiên
cứu về ông đều là của các tác giả có tên tuổi có uy tín trong giới phê bình.
Tác giả Trần Đăng Xuyền in trong “Nghĩ tiếp về Nam Cao”, NXB Hội Nhà
Văn, 1992 đã nói về không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong sáng
tác của Nam Cao rằng: “Là một nghệ sĩ bậc thầy, Nam Cao đã sử dụng linh
hoạt các yếu tố thời gian và không gian trong quá trình sang tạo tác phẩm của
mình. Từ không gian trung tâm là nhà ở, căn buồng, không gian nghệ thuật của
Nam Cao còn vươn tới các không gian khác kể cả không gian tâm tưởng. Cùng
với việc tahy đổi không gian, thời gian nghệ thuật đã mở ra nhiều chiều nhờ
những hồi tưởng, ước mơ và suy nghĩ của nhân vật. Những nhân vật của Nam
Cao từ thời hiện tại có thể quay về quá khứ hoặc hướng tới tương lai, thậm chí
có khi xáo trộn cả không gian và thời gian…”
Nguyễn Ngọc Phương trong “không gian nhân tính của truyện ngắn Chí Phèo
(Nam Cao)” đã nhận xét “Không gian năm sào vườn ở bãi sông của Chí Phèo
là không gian đời sống, tình tự của vạn vật, trong không gian ấy, Chí sống
nguyên vẹn với phần lương thiện của mình, với cái bản tính thường ngày bị che
lấp bởi rượu, tiếng chửi và những âm mưu…”
Tác giả Phương Ngân: “Nam Cao – Nhà văn hiện thực xuất sắc”, Nhà xuất
bản Văn hóa thông tin Hà Nội, 2003 có bài “Thời gian và không gian trong
truyện ngắn của Nam Cao” nhưng tác giả chỉ nói chung chung chứ chưa đi
sâu vào tìm hiểu.
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
3
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
Phan Văn Tường, Nhân dịp kỉ niệm 50 năm mất nhà văn Nam Cao, trong Tạp
chí Văn học số II – 2001 có bài viết về Thi Pháp truyện ngắn Nam Cao nhưng
là vấn đề ngôn ngữ là “lời văn tạo khoảng cách cà một số từ công cụ ngôn ngữ
nghệ thuật Nam Cao.
Tạp chí Nghiên cứu văn học số 4/2005 đã so sánh hai nhà văn Trekhor và nhà
văn Nam Cao về thi pháp truyện, tạp chí đã đưa ra so sánh về “kết cấu thời
gian trong truyện ngắn Trekhor và Nam Cao”.
Những tác phẩm của Nam Cao luôn là nguồn khám phá vô tận của giới nghiên
cứu, mỗi nhà nghiên cứu sẽ tìm thấy những giá trị khác nhau ở các tác phẩm
của Nam Cao. Gần đây, đã có những bài viết, những công trình khoa học giới
thiệu, chọn lọc nghiên cứu các tác phẩm, truyện ngắn, tiểu thuyết của Nam
Cao nhưng chuyên luận đi sâu vào nghiên cứu tác phẩm Nam Cao từ góc độ
Thi pháp học thì dường như còn rất hữu hạn. Ở đề tài này chúng tôi tiếp cận
vấn đề thời gian và không gian một cách chi tiết và rõ ràng hơn, trên cơ sở vận
dụng các lý thuyết của Thi pháp học… để làm sáng tỏ hai vấn đề này. Và điều
quan trọng hơn dưới sự hướng dẫn của giảng viên giảng dạy chính môn Thi
pháp học và sự nổ lực, quyết tâm của bản thân tôi hy vọng rằng sẽ làm rõ yêu
cầu của đề tài. Tuy nhiên trong bài viết chắc chắn sẽ còn nhiều sai sót, tôi rất
mong được sự bổ sung, góp ý tận tình từ phía người đọc.
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
4
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
B: PHẦN NỘI DUNG.
I. Những vấn đề chung.
1.1.Vài nét về tác giả và tác phẩm
Nam Cao 1919-1951) – con người của đất kinh Bắc. Tên khai sinh đầy đủ
là Trần Hữu Tri, là nhà văn có vị trí hàng đầu trong nền Văn học Việt Nam
thế kỷ XX. Là một đại diện xuất sắc nhất của trào lưu văn học hiện thực
phê phán trước 1945, Nam Cao cũng là một trong những cây bút tiêu biểu
nhất của chặng đường nền văn học mới sau cách mạng.
Truyện ngắn Chí Phèo ra đời năm 1941, được in thành sách lần đầu tiên tại
Nhà xuất bản Đổi mới, Hà Nội 1941. Ngay từ khi ra đời tác phẩm đã gây
được tiếng vang lớn và được đánh giá là một trong những kiệt tác của nền
văn xuôi hiện đại Việt Nam.
1.2. Thời gian và không gian nghệ thuật dưới góc nhìn Thi
pháp học.
1.2.1. Khái niệm thời gian nghệ thuật.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc
Phi, Nhà xuất bản giáo dục, năm 2007) đã đưa ra một khái niệm thời gian
nghệ thuật cũng như không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn
học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong
thời gian. Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được
biết qua thời gian trần thuật. Sự phối hợp của hai yếu tố này tạo thành thời
gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thời gian nghệ thuật.
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
5
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
1.2.2. Khái niệm không gian nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật là khái niệm để chỉ một yếu tố hình thức của
tác phẩm, một hình tượng nghệ thuật. Nó được hình thành thông qua sự mô
tả của nhà văn, thông qua cảm nhận của tác giả về thế giới quan hoặc được
xuất hiện bởi cách quan sát, chổ đứng, khoảng cách giữa nhà văn và nhân
vật, đối tượng miêu tả… Không gian nghệ thuật là môi trường hoạt động, là
nơi xảy ra hoạt động của nhân vật. Khác với không gian thông thường,
không gian nghệ thuật không xác định được chiều và diện tích cụ thể và
những yếu tố vật thể rất trừu tượng.
Không gian nghệ thuật có nhiều hình thức : không gian hạn định, không
gian không hạn định, không gian tâm tưởng, …
II. Khảo sát hình tượng không gian và thời gian trong tác
phẩm Chí Phèo của Nam Cao.
1. Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo.
Chí Phèo_con quỷ dữ của cả làng Vũ Đại, một kẻ cùng hơn cả
những người bần cùng xuất hiện ngay thiên truyện với bộ dạng say khướt và
tiếng chửi rủa. Trong tác phẩm Nam Cao đã sử dụng thời gian đa chiều, thời
gian tâm tưởng, nó khác với thời gian hiện thực. Quá khứ, tương lai và hiện
tại đan xen lẫn nhau, soi chiếu cho nhau, Theo giáo sư tiến sĩ Đào Duy Hiệp,
đó là bút pháp “đơn trước”, “ngoái lại”. Mở đầu câu chuyện là thời gian hiện
tại của Chí Phèo, một hiện thực thảm khốc: Chí giờ đây là một con quỷ, là
một kẻ nát rượu chuyên rạch mặt ăn vạ, bị tha hóa cả về ngoại hình lẫn nhân
phẩm, thậm chí hắn không được thừa nhận là con người. Do đâu lại như vậy?
Để giải đáp thắc mắc này Nam Cao đã đưa người đọc trở về quá khứ của Chí,
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
6
Phân tích hình tượng không gian_ thời gian trong Chí Phèo (Nam Cao).
khi anh vẫn còn là một người trai lực điền 20 tuổi khỏe mạnh, tháo vác ôm ấp
giấc mơ giản dị là có một gia đình nhỏ “chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt
vải”. Tuy rằng nghèo đói nhưng anh sống lương thiện hiền lành vậy mà chỉ vì
một chút ghen tuông Bá Kiến đã đẩy Chí vào tù, biến Chí từ một anh nông
dân hiền lành chất phác thành một con sâu rượu, một kẻ côn đồ, nỗi sợ hãi của
cả làng Vũ Đại. Nếu như hiện tại là nơi số phận nghèo khổ, cay đắng của nhân
vật đang diễn ra thì quá khứ hiện lên vừa đối lập vừa mang nỗi buồn, sự hối
tiếc. Còn tương lai lại là khoảng thời gian chứa đựng sự cùng quẩn, bế tắc
nhưng cũng qua đó gửi gắm nhiều mong ước. Việc đảo lộn trật tự thời gian
như vậy khiến cho câu chuyện tiến triển một cách bất ngờ, hấp dẫn, thôi thúc
độc giả đi tìm và lý giải nguyên do bi kịch của Chí Phèo. Qua đó ý nghĩa tố
cáo xã hội càng mạnh mẽ hơn. Mỗi chiều thời gian đều là một sự cố ý của nhà
văn muốn cho người đọc cảm nhận được sự tương phản, sự khác biệt giữa
những khoảng thời gian đó, đồng thời gắn liền với nó là sự thay đổi số phận
nhân vật.
Bên cạnh chiều hướng thời gian thì Nam Cao cũng rất chú ý đến nhịp điệu, sự
vận động của thời gian. Khi nghiên cứu về vấn đề này thì Giáo sư tiến sĩ Đào
Duy Hiệp đã dùng hai khái niệm “thời sai” và “khoảng ngưng”. Những câu
chuyện rạch mặt ăn vạ, say, chửi… Chí Phèo nói chung là những nhịp điệu
“làm trò” hóa ra không còn quan trọng mà phần những nhịp “thức tỉnh” mới
đáng lưu tâm. Nhịp điệu thời gian là sự tổ chức các yếu tố thời gian, đó là việc
xử lý mối liên hệ giữa thời gian thực tế và thời gian nghệ thuật. Thời gian thực
tế diễn ra theo tuyến tính, theo trình tự, liên tục, đều đặn. Thời gian nghệ thuật
có chỗ đảo trình tự, đứt đoạn, trình bày song song, lúc nhanh lúc chậm, có lúc
dừng lại, đi vào một mạch rẽ nào đó. Nhịp điệu thời gian trong Chí Phèo cũng
vậy! Sự gối đầu chồng chéo các sự kiện, tạo nên một nhịp điệu gấp khúc đầy
Đỗ Thị Mai_09CVH3 ĐH SP ĐÀ NẴNG
7