Đấu tranh phòng, chống các tội phạm về môi trường

Đề tài: Đấu tranh phòng, chống các tội phạm về môi trường – Một số
vấn đề lý luận và thực tiễn.
Phần mở đầu
Phần nội dung
I. Những căn cứ của việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã
hội xâm phạm môi trường
1) Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm
cho xã hội xâm phạm môi trường
Trong những thập kỷ gần đây, bảo vệ môi trường đã trở thành một trong
những vấn đề của thời đại được các quốc gia và cộng đồng quốc tế đặc biệt quan
tâm. Đã có nhiều giải pháp mang tính tổng thể ở phạm vi quốc tế được đưa ra, ví
dụ, năm 1992, Liên Hợp Quốc đã thông qua “Công ước về bảo vệ môi trường”,
“Tuyên ngôn của trái đất” và “Môi trường trong thế kỷ XXI”. Cùng với xu thế
chung của nhân loại, Việt Nam ngày càng coi trọng sự nghiệp bảo vệ môi trường,
đã và đang thực hiện nhiều giải pháp khác nhau, vừa mang tính chiến lược, vừa
mang tính cụ thể để bảo vệ môi trường có hiệu quả hơn.
Đảng, Nhà nước ta và nhân dân ta nhận thức sâu sắc ý nghĩa, tầm quan trọng
đặc biệt của việc bảo vệ môi trường và đã ghi nhận điều đó trong văn bản pháp lý
cao nhất của Nhà nước ta là Hiến pháp. Điều 29 Hiến pháp năm 1992 quy định rõ:
“Cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, mọi cá
nhân phải thực hiện các quy định của Nhà nước về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên
nhiên và bảo vệ môi trường.
Nghiêm cấm mọi hành động làm suy kiệt tài nguyên và hủy hoại môi
trường”.
Dựa vào quy định hiến định đó, Nhà nước ta đã ban hành nhiều loại văn bản
quy phạm pháp luật khác nhau để bảo vệ môi trường. Trong số các biện pháp pháp
lý được sử dụng để bảo vệ môi trường có biện pháp pháp lý hình sự. Trong BLHS
năm 1999 của nước ta, lần đầu tiên các nhà lập pháp Việt Nam đã xây dựng một
chương riêng – Chương XVII: Các tội phạm về môi trường. Điều đó thể hiện sự
pháp triển của tư duy pháp lý hình sự trong việc phòng, chống các hành vi nguy
hiểm xâm phạm môi trường ở nước ta.
Trước thực trạng phát triển như vũ bảo của cách mạng khoa học và công
nghệ mà không hoặc ít đi kèm với việc hạn chế, loại bỏ những tác động tiêu cực
của nó đến chất lượng của môi trường, nước ta cùng các nước trên thế giới đã và
đang đặt ra và thảo luận sôi nổi vấn đề về khả năng và giới hạn bảo vệ môi trường
bằng các biện pháp pháp lý hình sự. Vấn đề đó đã trở thành chủ đề được thảo luận
sôi nổi vấn đề về khả năng và giới hạn bảo vệ mội trường bằng các biện pháp pháp
lý hình sự. Vấn đề đó đã trở thành chủ đề được thảo luận sôi nổi tại các hội nghị
khoa học quốc tế. Ở nước ta, trong quá trình soạn thảo BLHS năm 1999, việc quy
định các tội phạm về môi trường cũng là một chủ đề gây tranh luận trên nhiều
phương diện. Song có thể khẳng định rằng, vai trò của pháp luật hình sự trong việc
bảo vệ môi trường đã được nâng lên nên các biện pháp pháp lý hình sự ngày càng
được sử dụng nhiều hơn để bảo vệ môi trường.
Vấn đề trung tâm của việc bảo vệ môi trường bằng các biện pháp pháp lý
hình sự là vấn đề tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi
trường. Phạm vi của việc bảo vệ môi trường bằng các biện pháp pháp lý hình sự và
hiệu quả của việc bảo vệc đó tùy thuộc ở một mức độ rất lớn vào việc tội phạm hóa
các hành vi nguy hiểm xâm phạm lĩnh vực này. Do vậy, cần phải xem xét một cách
kỹ lưỡng, đầy đủ các nhân tố quyết định khối lượng, tính chất và các phương thức
của việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường.
a) Sự cần thiết khách quan của việc tội phạm hóa các hành vi nguy
hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường, trước hết, được quyết
định bởi tính nguy hiểm ngày càng cao của các hành vi xâm hại
lĩnh vực môi trường và sự thay đổi tính chất nguy hiểm của các
hành vi xâm hại đó. Cùng với đã phát triển của khoa học và
công nghệ, loài người phải đối đầu với tình trạng cạn kiệt các
nguồn tài nguyên, với sự ô nhiễm không khí, nước và đất có hại
cho sức khỏe và đời sống của con người, với sự mất dần hoặc
tuyệt chủng của nhiều loại động vật, thực vật. Thiệt hại đó gây
ra cho môi trường những thuộc tính (tính chất) mới như làm
thương tổn đến những yếu tố khác nhau của môi trường và làm
rối loạn các chức năng của môi trường trong đời sống xã hội;
thiệt hại đó không thể phục hồi được bằng sự vận động các lực
lượng thiên nhiên bằng hoạt động của con người; và cuối cùng,
thiệt hại đó có thể đe dọa các giá trị xã hội quan trọng nhất, cả
chính sự phồn vinh và sự tồn tại của thế hệ hôm nay và của các
thế hệ tương lai. Nếu mối quan hệ của con người đối với thiên
nhiên chỉ mang tính chất một chiều là khai thác, sử dụng, thụ
hưởng mà không đi kèm với bảo vệ, tái tạo, thì trong bối cảnh
hiện nay đó là hành động phá hoại xã hội, là tội phạm xâm hại
tính mạng và sức khỏe của các thế hệ hôm nay và tương lai.
Xuất phát từ nhận thức như vậy, các nhà làm luật nước ta đã sử
dụng các biện pháp hình sự để đấu tranh với các hành vi nguy
hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường.
Đương nhiên, cần phải khẳng định rằng cách mạng khoa học và công nghệ
không phải là nguyên nhân của cuộc khủng hoảng sinh thái mà là các mâu thuẫn xã
hội này sinh trong quá trình phát triển xã hội chưa được giải quyết một cách thỏa
đáng, hợp lý. Chính cách mạng khoa học và công nghệ đưa ra chiếc chìa khóa cho
việc giải quyết những vấn đề sinh thái: công nghệ xử lý nước thải, các phương tiện
chống ô nhiễm không khí…Song, chừng nào các mâu thuẫn xã hội đó còn tồn tại
thì cuộc đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm hại môi trường cần
phải được tiến hành bằng cả các biện pháp pháp lý hình sự.
b) Việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm
môi trường còn được xác định bởi những đòi hỏi chính trị thuộc
cả chính sách đối nội lẫn chính sách đối ngoại của Nhà nước ta.
Xét về chính sách đối nội, pháp luật hình sự được coi là một trong những
biện pháp để thực hiện chức năng bảo vệ môi trường – một trong những chức năng
độc lập của Nhà nước ta. Trong quan hệ chính trị, việc khẳng định và đề cao chức
năng đó thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với nhân dân trong việc bảo đảm
sự bình về sinh thái cho cuộc sống của các thế hệ hôm nay và mai sau. Việc thừa
nhận quyền được sống trong môi trường trong lành của công dân gắn rất chặt với
việc tồn tại và thực hiện chức năng đó. Như vậy, việc bảo vệ môi trường bằng pháp
luật hình sự không chỉ là phương tiện để thực hiện chiến lược, chương trình, chính
sách bảo vệ môi trường quốc gia mà còn là một trong những bảo đảm cho việc
thực hiện quyền sống trong môi trường trong lành của công dân. Và chính điều đó
làm cơ sở cho nhà làm luật nước ta tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội
xâm phạm môi trường.
Trong quan hệ đối ngoại, pháp luật hình sự là phương tiện để thực hiện các
biện pháp bảo vệ môi trường được quy định trong các công ước và văn bản pháp lý
quốc tế khác mà Việt Nam tham gia. Một số công ước và văn bản quốc tế quy định
trách nhiệm hình sự đối với các hành vi xâm phạm môi trường nhất định. BLHS
năm 1985 trước đây và BLHS năm 1999 hiện nay của Việt Nam đã có nhiều quy
phạm pháp luật tương ứng. Có thể khẳng định rằng, cùng quá trình mở rộng hợp
tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, số lượng các quy phạm quy định các
tội phạm về môi trường ngày càng tăng. Các công ước và văn bản pháp lý quốc tế
buộc các quốc gia ký kết quy định và áp dụng các biện pháp trách nhiệm hình sự
đối với các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường. Do vậy, việc soạn
thảo và áp dụng các công ước và văn bản luật mang tính khu vực lẫn quốc tế đã trở
thành mô hình cho việc xây dựng pháp luật quốc gia về bảo vệ môi trường.
c) Trong quá trình quy định tội danh đối với các hành vi nguy
hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường cần phải cân nhắc vai trò
và vị trí của pháp luật hình sự trong hệ thống các biện pháp bảo
vệ môi trường. Điều đó đã được các nhà lập pháp Việt Nam
nhận thức tương đối đầy đủ trong quá trình xây dựng quy phạm
pháp luật hình sự về môi trường khi ban hành BLHS năm 1999.
Ở đây cần phải nhận thấy rằng, pháp luật hình sự không phải là
biện pháp cơ bản để bảo vệ môi trường. Đối với vấn đề bảo vệ
môi trường thì khả năng của pháp luật hình sự mang tính hạn
chế khách quan. Thứ nhất, pháp luật hình sự không có khả năng
khắc phục được nguyên nhân của các hành vi nguy hiểm cho xã
hội xâm phạm môi trường; Thứ hai, các đặc điểm của phương
pháp điều chỉnh của luật hình sự đã tự hạn chế phạm vi áp dụng
của pháp luật hình sự. Cần phải nhận thức sâu sắc và nhấn mạnh
điều đó, bởi vì, việc không đánh giá rõ khả năng của luật hình
sự trong lính vực bảo vệ môi trường có thể dẫn đến hậu quả là:
trông cậy vào sức mạnh cảu sự trừng trị mà có thể bỏ qua các
biện pháp khác có hiệu quả hơn để bảo vệ môi trường.
Với tư cách là một biện pháp bảo vệ tính ổn định, bền vững của các quan hệ
xã hội, pháp luật hình sự đóng vai trò phòng ngừa và giáo dục trong cuộc đấu tranh
với các hành vi nguy hiểm nhất cho xã hội xâm phạm môi trường. Do đó, nó chiếm
một vị trí quan trọng trong hệ thống các biện pháp của Nhà nước và của xã hội
nhằm sử dụng hợp lý, bảo vệ và phát triển môi trường bền vững.
Ở nước ta, hệ thống các biện pháp đó bao gồm: 1) Các biện pháp mạng tính
chính trị, bao gồm việc xác định các phương hướng cơ bản của chiến lược bảo vệ
môi trường; 2) Các biện pháp mang tính kinh tế, bao gồm việc tạo ra các đòn bẩy
và kích thích về mặt kinh tế cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, cũng
như quy định các chế tài kinh tế đối với các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh
vực đó; 3) Các biện pháp mang tính ký thuật, bao gồm việc soạn thảo và thực hiện
các biện pháp ký thuật và công nghệ để bảo vệ môi trường; 4) Các biện pháp mang
tính tổ chức, bao gồm việc xây dựng hệ thông các cơ quan quản lý việc bảo vệ môi
trường, trong đó có hệ thống các cơ quan thanh tra môi trường; 5) Các biện pháp
mang tính pháp lý, bao gồm việc xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm
pháp luật điều chỉnh việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi
trường; 6) Các biện pháp mang tính giáo dục, bao gồm việc giáo dục sinh thái và
giáo dục cho mọi tầng lớp dân cứ về pháp luật môi trường từ trẻ em cho đến các
nhà doanh nghiệp.
Hệ thống các biện pháp đó là cơ sở để đẩy mạnh việc phòng ngừa các hành
vi vi phạm pháp luật xâm phạm môi trường và tạo ta nền tảng cần thiết cho việc tội
phạm hóa những hành vi nguy hiểm nhất cho xã hội trong số những hành vi xâm
phạm môi trường. Đồng thời, các vi phạm trong các yếu tố này hay các yếu tố khác
của hệ thống đó đều có thể làm giảm một cách cơ bản hiệu quả của các biện pháp
pháp lý hình sự trong đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm
môi trường. Ở đây cần phải nhận thức rằng tính không nhất quán và tính thỏa hiệp,
nhượng bộ của việc tuân thủ các quy phạm pháp luật trong lĩnh vực sử dụng tài
nguyên thiên nhiên thường nảy sinh do sự chưa hoàn thiện của cơ chế kinh tế điều
chỉnh hoạt động bảo vệ môi trường , do sự thiếu vắng một hệ thống các kích thích
và chế tài kinh tế được lập luận đầy đủ nhằm bảo đảm cho việc tuân thủ các quy
phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.
d) Việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xá hội xâm phạm
môi trường được ghi nhận trong BLHS năm 1999 ở một chững
mực lớn được quyết định bởi nội dung và sự hoàn thiện của các
chế định luật trong các ngành luật khác, trước hêt là luật Hiến
pháp, luật môi trường, luật hành chính.
Việc tội phạm hóa các hành vi đó xuất phát từ các tư tưởng , nguyên tắc, yêu
cầu đã được ghi nhận trong Hiến pháp năm 1992 về bảo vệ môi trường, như: ý
nghĩa của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường đối với lợi ích của các
thế hệ hôm nay và mai sau; cần phải bảo vệ tất cả các yếu tố của môi trường bắng
tổng thể các biện pháp khác nhau; nghĩa vụ của cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang,
tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và mọi cá nhân trong việc bảo vệ môi trường và sử
dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên; xử lý thích đáng các hành động làm suy kiệt tài
nguyên và hủy hoại môi trường. Những tư tưởng, nguyên tắc, yêu cầu đó được thể
hiện tập trung ở Điều 29 và ở nội dung các điều khác của Hiến pháp nước Cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992.
Các quy phạm của pháp luật về môi trường quy định rất cụ thể nghĩa vụ của
tổ chức, các nhân sử dụng tài nguyên thiên nhiên, quy định việc cấm thực hiện
hành vi có hại cho môi trường, cấm tiến hành các hoạt động kinh tế có tác động có
hại đói với môi trường. Việc vi phạm các quy định đó trong những điều kiện nhất
định phải bị xử lý bằng trách nhiệm hình sự. Bởi có nhiều quy phạm pháp luật hình
sự được ban hành để bảo vệ môi trường, do đó, khi có sự thay đổi trong pháp luật
về môi trường khi khối lượng của việc tội phạm hóa hành vi nguy hiểm cho xã hội
đã được xác định trước đó có thể bị thay đổi. Ngoài ra, trong nhiều văn bản quy
phạm pháp luật hình sự còn chỉ ra việc vi phạm các quy địh của pháp luật môi
trường.
Trong thời gian gần đây, dưới tác động của những diễn biến trong đời sống
xã hội ở nước ta mà pháp luật về môi trường đã có những thay đổi cơ bản. Nhà
nước đã xây dựng và ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm sử dụng
hợp lý và bảo vệ có hiệu quả hơn môi trường nói chung và các yếu tố của môi
trường như đất, nước, rừng,…, nói riêng.
Đồng thời, Nhà nước ta cũng ban hành một loạt các văn bản quy phạm pháp
luật quy định trách nhiệm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Đó là các
hành vi vi phạm pháp hành chính được quy định ở các nghị định của Chính phủ
như: Nghị định số 26/CP ngày 26-4-1996 về xử phạt các vi phạm hành chính trong
lĩnh vực bảo vệ môi trường (bao gồm 30 điều); Nghị định số 48/CP ngày 12-8-
1996 về xử phạt các vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ nguồn lợi thủy sản
(bao gồm 14 điều); Nghị định số 77/CP ngày 29-11-1996 về xử phạt các vi phạm
hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản (bao gồm
32 điều); Nghị định số 04/CP ngày 10-01-1997 về xử phạt các vi phạm hành chính
trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai (bao gồm 32 điều);…Một mặt, các quy định
đó tạo ra khả năng đấu tranh với các hành vi xâm hại môi trường bằng các biện
pháp pháp lý nhẹ hơn các biện pháp pháp lý hình sự; mặt khác, việc đó cũng đòi
hỏi phải xác định những tiêu chuẩn rõ ràng để phân biệt các hành vi vi phạm hành
chính đối với các tội phạm về môi trường, tức là các tiêu chuẩn chuyên ngành của
việc tội phạm hóa. Điều đó ở mức độ nhất định đã được thể hiện trong Chương
XVII của BLHS năm 1999.
e) Khi tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm
môi trường, nhà làm luật nước ta đã cân nhắc cả các nhân tố tội
phạm học như: thực trạng, cơ cấu và diễn biến của các hành vi
xâm hại trong lĩnh vực đó. Việc nghiên cứu thực tiễn cho thấy,
các hành vi xâm hại môi trường là một trong những loại hành vi
xảy ra phổ biến nhất ở nước ta hiện nay và các thiệt hại dó các
hành vi đó gây ra có chiều hướng ngày càng trở nên nghiêm
trọng.
Về mặt truyền thống, người ta liệt kê vào nhóm các tội phạm về môi trường
các loại hành vi săn bắt trái phép động vật hoang dã quý hiếm; đánh bắt các trái
phép; săn bắt trái phép trong rừng. Nhưng trong quá trình phát triển của kinh tế –
xã hội, cùng với việc ứng dụng được những tiến bộ khoa học – công nghệ, nhiều
loại hành vi nguy hại mới xâm hại các yếu tố cụ thể của môi trường như không khí,
nước, đất, rừng,…đã xuất hiện. Và ngay cả những người thực hiện các loại hành vi
săn bắn trái phép nói trên cũng sử dụng ngày càng nhiều hơn các công cụ, phương
tiện có tính năng gây hại lớn hơn cho môi trường.
Tính chất nghiêm trọng của các thiệt hại do các hành vi xâm phạm môi
trường gây ra ngày càng chuyển dịch về hướng gây ô nhiễm không khí, nước, đất
do tiến hành các hoạt dộng phi kinh tế. Nhà làm luật nước ta nhận thức sâu dắc và
chỉ rõ rằng vấn đề đấu tranh với cá hành vi gây ô nhiễm môi trường bằng các biện
pháp của pháp luật hình sự cần phải trở thánh một trong những vấn đề trung tâm
trong lĩnh vực phong ngừa các tác hại vủa việc sử dụng tùy tiện các tiến bộ khoa
học và công nghệ.
f) Hiệu quả của việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã
hội xâm hại cho môi trường tùy thuộc không nhỏ vào trạng trái
của ý thức pháp luật về lĩnh vực đó. Việc toàn dân thảo luận
Hiến pháp năm 1992, thảo luận việc sửa đổi một số điều của
Hiến pháp năm 1992, cũng như thảo luận Luật bảo vệ môi
trường năm 1993 và các văn bản quy phạm pháp luật khác liên
quan đến bảo vệ môi trường và BLHS năm 1999 cho thấy, ý
thức của nhân dân ta đối với việc tăng cường bảo vệ môi
trường, trong đó có việc tăng cường bảo vệ môi trường bằng các
biện pháp pháp lý hình sự.
Hiện nay, trong ý thức của một bộ phận dân cư và của một số cán bộ công
tác trong lĩnh vực kinh tế còn quan niệm về “tính vô chủ”, “việc sử dụng không
phải trả tiền” và “tính vô tận” của tài nguyên thiên nhiên,đó là một trong những
nguyên nhân tạo ra những lực cản cho việc tuân thủ lẫn áp dụng pháp luật hình sự.
Việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường thể
hiện trong BLHS năm 1999 có thể đóng vai trò nhất định trong lĩnh vực bảo vệ
môi trường.
g) Việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm
môi trường được nhà làm luật nước ta thực hiện đã cân nhắc cả
các quy luật sinh thái, chẳng hạn quy luật môi trường là một hệ
thống thống nhất, tất cả các yếu tó của môi trường có mối liên
hệ chặt chẽ với nhau. Việc xâm phạm đến một trong những yếu
tố của môi trường có thể gây tác hại đến hoạt động của toàn bộ
hệ thống, do vậy một mắt xích nào đó không được bảo về thì
điều đso có thể đe dọa toàn bộ hệ thống. Những yếu tố môi
trường như không khí, biển và sông, các loài động vật di cư tự
nhiên, không bị ảnh hưởng bởi giời hạn hành chính, biên giời
quốc gia hay chủ quyền quốc gia (như ở ngoài biển khởi…).
Điều đó đòi hỏi phải có biện pháp bảo vệ môi trường mang tính
thống nhất cao bằng sự phối hợp của các biện pháp pháp luật
hình sự giữa các quốc gia có liên quan. Cuối cùng, các biện
pháp pháp luật hình sự phải bảo đảm việc tuân thủ các tiêu chuẩ
về chất lượng của môi trương đã được soạn thảo trên cơ sở
nghiên cứu các quy luật sinh thái.
h) Nhu cầu khách quan của xã hội và những điều kiện của việc tội
phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi
trường đã được nhà làm luật “chuyển tải một cách đúng đắn đến
ngôn ngữ của luật hình sự”. Để thực hiện được điều đó, việc tội
phạm hóa đã đáp ứng các đòi hỏi và quy tắc pháp lý nhất định
của kỹ thuật lập pháp. Việc tuân thủ các đòi hỏi và quy tắc
nhằm khắc phục cả những chỗ chưa phù hợp lẫn những điều
“dư thừa” trong việc bảo vệ môi trường bằng các biện pháp lý
hình sự; phân biệt một cách rõ ràng các tội phạm về môi trường
với các vi phạm hành chính và kỷ luật trong lĩnh vực môi
trường; bảo đảm việc áp dụng các biện pháp pháp lý hình sự đối
với tất cả các tội phạm về môi trường đã thực hiện; tuân thủ
“chế độ tiết kiệm” trừng trị bằng chế tài hình sự; việc phân hóa
trách nhiệm hình sự tùy thuộc vào tính nguy hiểm cho xã hội
của hành vi và các đặc điểm của nhân thân người phạm tội.
Trong quá trình soạn thảo BLHS năm 1999, trên cơ sở nghiên cứu nội dung
cũng như thực tiễn áp dụng cũng như thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS
năm 1985 và các đòi hỏi của Hiến pháp năm 1992 đối với việc bảo vệ môi trường,
những hạn chế nhất định của việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội
xâm phạm môi trường đã được nhận thức. Những người làm công tác nghiên cứu
và thực thi pháp luật đều thống nhất rằng còn tồn tại một số nội dụng cần được sửa
đổi, bổ sung trong BLHS năm 1985 trong việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm
cho xã hội xâm phạm môi trường. Một số lượng lớn các hành vi vi phạm đòi hỏi sự
điều chỉnh của pháp luật môi trường, đặc biệt các vi phạm gây hậu quả nghiêm
trọng xảy ra trong hoạt động inh tế, trong xây dựng, trong hoạt động sản xuất của
các nhà máy…, không bị xử lý bằng trách nhiệm pháp lý.
Do vậy, nhiều kiến nghị về việc tội phạm hóa các hành vi nguy hiểm cho xã
hội xâm phạm môi trường được đưa ra và một số trong đó đã được nhà lập pháp
nước ta chấp nhận. Điều đó được thể hiện rõ ở Chương XVII của BLHS năm 1999.
Khi nói về việc hoàn thiện pháp luật hình sự về bảo vệ môi trường, thì thông
thường là nói về việc sửa đổi, bổ sung nội dung của các điều luật cho phù hợp vơi
thực tiễn, đồng thời mở rộng phạm vi của việc bảo vệ quy định các cấu thành tội
phạm mới xâm phạm môi trường.
Ở đây cần phải nhận thức rằng, việc mở rộng nhóm các khách thể thiên
nhiên cần được bảo vệ bằng các biện pháp pháp lý hình sự không hoàn toàn đồng
nghĩa với việc mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực đó. Bởi lẽ,
nhóm các hành vi chịu sự tác động của các quy phạm pháp luật hình sự có thể thu
hẹp bằng việc chuyển một số hành vi phạm tội có tính nguy hiểm không lớn cho xã
hội sang phạm trù vi phạm hành chính trong lĩnh vực đó, bằng việc xác định phạm
vi rõ ràng hơn của trách nhiệm hình sự.
Sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật hình sự về bảo vệ môi trường như
đã được thể hiện trong BLHS năm 1999 được quyết định bởi nhiểu nguyên nhân
khác nhau. Thứ nhất, pháp luật hình sự về bảo vệ môi trường cần phải được hoàn
thiện để đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi, nguyên tắc mang tính hiến định về bảo vệ môi
trường. Thứ hai, BLHS năm 1985 bốn lần được sửa đổi, bổ sung nhưng không lần
nào có sửa đổi, bổ sung liên quan đến tội phạm về môi trường; các quy định về
nhóm tội phạm này trong BLHS năm 1985 “lạc hậu” so với các văn bản quy phạm
pháp luật về bảo vệ môi trường đã được ban hành trong những năm gần đây. Thứ
ba, trong thời hạn 15 năm có hiệu lực của BLHS năm 1985, những điểm cần sửa
đổi, bổ sung của các quy định về các tội phạm liên quan đến môi trường đã được
nhìn nhận, đặc biệt là những điểm chưa phù hợp trong viêc bảo vệ khách thể môi
trường cụ thể. Việc xây dựng Chương XVII: Các tội phạm về môi trường trong
BLHS năm 1999 đã khắc phục cơ bản sự chưa hoàn thiện của pháp luật hình sự
trước đây trong việc bảo vệ môi trường. Theo đó, nhóm các tội phạm về môi
trường được xây dựng thành một chương trình riêng và dùng ở vị trí sau Chương
XVI. Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Tên gọi và vị trí của các tội phạm
về môi trường trong Bộ Luật hình sự năm 1999 được xác định trên cơ sở khoa học:
1) phù hợp với nhận thức về môi trường với tư cách là một hệ thống thống nhất, tất
cả các yếu tố của nó có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. 2) phản ánh được tính nguy
hiểm cao cho xã hội của các hành vi xâm hại môi trường trong điều kiện của cách
mạng khoa học – công nghệ, bởi lẽ hiện nay tính nguy hiểm cao cho xã hội của các
hành vi đó không chỉ thể hiện ở việc đe doạ quyền sở hữu, hoặc lợi ích kinh tế,
hoặc sức khoẻ của dân cư, mà là đe doạ chính sự tồn tại và hoạt động sống của xã
hội loài người, của các thế hệ hôm nay và mai sau; 3) xuất phát từ sự hiện có và
tồn tại của khách thể loại thống nhất của các tội phạm về môi trường – đó là các
quan hệ xã hội trong việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi
trường với tư cách là cơ sở của sự tồn tại và của hoạt động sống của xã hội loài
người. 4) cho phép tránh được sự không hài hoà, không thống nhất giữa các quy
phạm pháp luật hình sự, sự không thống nhất trong các tiêu chuẩn của việc tội
phạm hoá.
Các cấu thành tội phạm về môi trường trong Bộ luật hình sự năm 1999 được
xây dựng theo kiểu quy phạm viện dẫn như “vi phạm pháp luật về...”, “... trái pháp
luật”. Điều đó được luận giải rằng pháp luật hình sự đóng vai trò phục vụ, bảo vệ
trong mối quan hệ với pháp luật điều chỉnh việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên
nhiên và bảo vệ môi trường, quy định trách nhiệm hình sự đối với những trường
hợp vi phạm nguy hiểm nhất đến pháp luật đó, ngoài ra còn quy định trong trường
hợp các cấu thành tội phạm của nhóm tội phạm này được xây dựng theo dạng cấu
thành vật chất, tức là gây ra những thiệt hại nghiêm trọng trở lên đối với các khách
thể tự nhiên cụ thể: không khí, nước, đất...
Đối với bị các tội phạm về môi trường xâm hại là tất cả các yếu tố của môi
trường, các nguồn tài nguyên thiên nhiên thuộc chủ quyền quốc gia do các công
ước quốc tế quy định (thềm lục địa) hoặc các vùng có chế độ riêng (các nguồn
sống của vùng đặc quyền kinh tế). Các yếu tố nói trên cần phải được bảo vệ bằng
các biện pháp pháp lý hình sự khỏi các hành vi nguy hiểm gây hại cho chúng.
Cùng với việc mở rộng nhóm các khách thể tự nhiên được bảo vệ bằng các
biện pháp pháp lý hình sự và nhóm các hành vi bị truy cứu trách nhiệm hình sự,
nhà làm luật đã xác định rõ các điều kiện, tiêu chuẩn của việc tội phạm hoá loại
hành vi nói trên. Các điều kiện (tiêu chuẩn) đó có thể được nhận thức và phân
thành năm nhóm sau:
- Các tiêu chuẩn của việc tội phạm hoá liên quan đến hậu quả. Phần lớn các
cấu thành tội phạm phải được xây dựng theo loại cấu thành vật chất, tức là quy
định dấu hiệu gây hậu quả thực tế cho môi trường. Trong những hợp khó xác định
thiệt hại đó bằng số lượng thì cần phải (hoặc mới) sử dụng các khái niệm đánh giá:
gây hậu quả nghiêm trọng, gây hậu quả rất nghiêm trọng, gây hậu quả rất nghiêm
trọng, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Trong một số trường hợp, tính chất của
thiệt hại được xác định bằng các thuộc tính đặc biệt của đối tượng bị xâm hại: động
vật hoang dã quý hiếm thuộc sách đỏ, khu bảo tồn thiên nhiên.
- Với mục đích thu hẹp phạm vi trách nhiệm hình sự, nhà làm luật đã sử
dụng các tiêu chuẩn tội phạm hoá đề cập tính chất của chính hành vi. Đó là các dấu
hiệu như phương thức, công cụ và phương tiện thực hiện hành vi.
- Nhà làm luật cũng đã sử dụng cả các tiêu chuẩn đề cập tình huống thực
hiện xâm hại đến môi trường. Đó là các dấu hiệu như địa điểm, thời gian và hoàn
cảnh của sự xâm hại đó.
- Ngoài ra nhà làm luật còn sử dụng các dấu hiệu về nhân thân người vi
phạm, tính nguy hiểm cao của người đó: đã bị xử phạt hành chính mà cố tình
không thực hiện các biện pháp khắc phục theo quyết định của cơ quan có thẩm
quyền; đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm. Điều đó phù hợp với nhận thức
về việc áp dụng trách nhiệm hình sự với tư cách là biện pháp cuối cùng được áp
dụng khi các biện pháp tác động khác không có hiệu quả.
Về nguyên tắc, các tiêu chuẩn nói trên được sử dụng với cường độ cao hơn
để xây dựng các cấu thành tăng nặng.
Việc nghiên cứu vấn đề tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm
phạm môi trường được thể hiện trong bộ luật hình sự năm 1999 cho phép rút ra
những kết luận sau đây:
Có các nhân tố khác nhau ảnh hưởng đến quá trình tội phạm hoá, đến khối
lượng và phương thức của quá trình tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã
hội xâm phạm môi trường. Đó là sự xuất hiện các quan hệ xã hội mới, là các đòi
hỏi trong chính sách đối nội và đối ngoại của Nhà nước và các nhân tố khác. Trong
quá trình tội phạm hoá nhóm hành vi đó, nhà làm luật đã cân nhắc cả thực trạng,
cơ cấu và diễn biến của các hành vi xâm hại nêu trên.
Việc tội phạm hoá có thể đi theo phương thức phản ánh tối đa trong các quy
phạm quy định các tội phạm về môi trường các nguyên tắc, luận điểm của Hiến
pháp nước ta về lĩnh vực đó, cần phải cân nhắc các quy luật sinh thái, các văn bản
quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.
Cùng với việc mở rộng số lượng tội phạm hoá, trong một số trường hợp
cũng cần phải thu hẹp. Việc làm chính xác và thu hẹp nhiệm vụ tội phạm hoá có
thể đạt được bằng các cách khác nhau chỉ ra hình thức và phương thức thực hiện
hành vi phạm tội, chỉ ra hậu quả, chỉ ra việc đã áp dụng các biện pháp tác động
khác.
Tổng thể các hướng tội phạm hoá nói trên đều nhằm bảo đảm sự bảo vệ
tương ứng môi trường bằng các biện pháp pháp lý hình sự với việc cân nhắc tối đa
kết quả của quá trình tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm
môi trường.
Các tội phạm về môi trường theo quy định của pháp luật một số nước
trên thế giới
Hiện nay, ô nhiễm, suy thoái môi trường đang là một vấn đề mang tính toàn
cầu. Đây không còn là vấn đề riêng của một hoặc một nhóm quốc gia nữa, mà đã
trở thành một vấn đề chung của tất cả các nước trên thế giới. Cùng với quá trình
toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới. Cùng với quá trình toàn cầu hóa nền kinh tế thế
giới, với sự phân hoá giàu nghèo ngày càng lớn, thì nguy cơ gây tác động xấu đến
môi trường ngày càng cao.
Các quốc gia, trong đó có Việt Nam đã và đang có nhiều nỗ lực trong lĩnh
vực này. Tuy nhiên, chất lượng môi trường vẫn đang tiếp tục xuống cấp, đe doạ
đên sự sống còn của nhân loại. Do đó, các quốc gia cần phải áp dụng những biện
pháp hữu hiệu hơn nữa trong công tác bảo vệ môi trường, kể cả các biện pháp pháp
lý cứng rắn thông qua áp dụng các loại chế tài từ dân sự, hành chính cho đến hình
sự.
Với sự quan tâm đặc biệt đến việc bảo vệ môi trường. Bộ luật hình sự năm
1999 của Việt Nam đã dành hẳn một chương trình để quy định các tội phạm về
môi trường. Tuy nhiên, vì đây là một chương mới về một nhóm tội phạm phức tạp,
trong đó có những tội danh lần đầu tiên được quy định trong Bộ luật hình sự, cho
nên khó tránh khỏi những điểm còn chưa phù hợp, cần phải tiếp tục nghiên cứu để
hoàn chỉnh thêm trong những lần sửa đổi Bộ luật sắp tới.
Nhằm có thêm những căn cứ lý luận và thực tiễn cho việc tiếp tục hoàn
thiện. Chương các tội phạm về môi trường, việc nghiên cứu, tham khảo kinh
nghiệm của một số nước trên thế giới tỏng việc hình sự hoá các hành vi xâm phạm
môi trường là hết sức cần thiết và hữu ích.
Phần này sẽ giới thiệu một số vấn đề liên quan đến việc hình sự hoá các
hành vi xâm hại môi trường của bốn nước tiêu biểu là Cộng hoà nhân dân Trung
Hoa, Liên bang Nga, Cộng hoà Xingapore và Cộng hoà Liên bang Đức, trong đó
đặc biệt chú ý đến kinh nghiệm của Cộng hoà nhân dân Trung Hoa.
2.1. Các quy định về tội phạm môi trường trong pháp luật hình sự Trung
Quốc.
2.1.1. Chính sách bảo vệ môi trường.
Trung Quốc là một nước lớn với diện tích trên 10 triệu kilômét vuông và dân
số hơn 1,2 tỷ người, chiếm khoảng 1/5 dân số của cả thế giới. Đất nước rộng lớn có
nhiều mỏ tự nhiên với trữ lượng lớn và trải dài trên nhiều vùng khí hậu khác nhau,
nên môi trường ở Trung Quốc rất đa dạng. Cùng với sự phát triển của lịch sử.
Trung Quốc là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại từ thời Cổ đại.
Trong những năm qua, nhất là từ khi thực hiện chính sách cải cách và mở cửa kinh
tế. Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và có nhiều khả năng sẽ trở
thành một trong những siêu cường kinh tế trên thế giới trong thế kỷ XXI.
Tuy nhiên, cũng giống như nhiều nước đang phát triển khác, Trung Quốc
đang đứng trước nhiều thách thức to lớn cần phải giải quyết, trong đó có vấn đề
môi trường. Nền kinh tế phát triển với tốc độ cao cùng với dân số khổng lồ đã và
đang là những nhân tố gây sức ép mạnh đối với môi trường sinh thái và tài nguyên
thiên nhiên. Nạn ô nhiễm môi trường và nạn khai thác quá mức tài nguyên thiên
nhiên đang có chiều hướng gia tăng ở Trung Quốc . Cùng với sự suy thoái môi
trường trên toàn cầu nói chung, sự xuống cấp về môi trường trong nước ta là những
nguyên nhân chính gây ra các trận bão lụt lớn gây thiệt hại nghiêm trọng về người
và của ở Trung Quốc trong thời gian qua.
Đứng trước tình hình đó, Chính phủ Trung Quốc đã coi bảo vệ môi trường
sinh thái là một nhiệm vụ chiến lược trong chính sách phát triển kinh tế - xã hội
của mình. Đối với Trung Quốc, nhiệm vụ này mang ý nghĩa sống còn xuất phát từ
đặc điểm dân số và tốc độ tăng trưởng kinh tế ở đất nước này. Nhằm thực hiện
nhiệm vụ chiến lược và bảo vệ môi trường sống và tài nguyên thiên nhiên, Chính
phủ Trung Quốc đã tiến hành nhiều biện pháp kiểm soát và bảo vệ thiết thực, trong
đó có các biện pháp pháp lý như quy định và thi hành các chế tài dân sự, hành
chính và đặc biệt là tăng cường áp dụng các biện pháp hình sự đối với các vi phạm
pháp luật về môi trường. Trong phạm vi Chương này, chỉ đề cập một số vấn đề liên
quan đến việc hình sự hoá các hành vi xâm hại môi trường nguy hiểm và một số
kinh nghiệm của các nhà làm luật Trung Quốc trong việc quy định nhóm tội phạm
môi trường, đặc biệt là việc định lượng hoá khung hình phạt đối với nhóm tội
phạm này.
2.1.2.Hình sự hoá các hành vi xâm hại môi trường nguy hiểm và một số kinh
nghiệm trong việc quy định nhóm tội phạm môi trường trong Bộ luật hình sự của
Trung Quốc.
a. Hình sự hoá các hành vi nguy hiểm xâm hại môi trường.
Một trong những biện pháp cứng rắn và hữu hiệu nhất nhằm trực tiếp bảo vệ
môi trường là sử dụng các công cụ pháp lý, thông qua đó Nhà nước có thể áp dụng
những chế tài nghiêm khắc đối với những người vi phạm pháp luật về môi trường.
Vì vậy, trong thời gian qua, Trung Quốc đã xây dựng và thực thi một hệ thống các
văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, trong đó đáng chú ý nhất là
việc Quốc hội Trung Quốc đã thông qua Bộ luật hình sự mới vào tháng 3 năm
1997. Bộ luật này đã dành một tiết riêng trong Chương Các tội phạm trật tự quản
lý xã hội để quy định các tội xâm phạm việc bảo vệ tài nguyên môi trường.
Khác với quy định trong pháp luật Việt Nam và nhiều nước khác, pháp luật
hình sự Trung Quốc không có, để tiện cho việc nghiên cứu, căn cứ vào nội dung
của từng điều tương ứng, có thể đặt tên cho các điều luật đó như sau:
* Điều 338. Tội gây ô nhiễm đất, nước, khí quyển.
* Điều 339. Tội chôn vùi, tàng trữ, chế biến chất thải rắn được đưa từ nước
ngoài vào.
* Điều 340. Tội vi phạm pháp luật về bảo vệ động thực vật sống dưới nước.
* Điều 341. Tội săn bắt, giết, mua bán, vận chuyển trái phép động vật hoang
dã hoặc có nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc các sản phẩm được làm từ các loại động
vật đó.
* Điều 342. Tội lấn chiếm trái phép luật đất nông nghiệp cho các mục đích
khác vi phạm pháp luật về quản lý đất đai.
* Điều 343. Tội vi phạm các quy định của pháp luật về khoáng sản.
* Điều 344. Tội huỷ hoại và làm hư hỏng trái phép pháp luật các loại cây
quý vi phạm các quy định của pháp luật về bảo vệ rừng.
* Điều 345. Hình phạt áp dụng đối với các trường hợp vi phạm cụ thể pháp
luật về rừng.
* Điều 346. Hình phạt đối với đơn vị phạm tội nói chung tại các điều 338
đến điều 345.
b. Một số kinh nghiệm về cách thức quy định và định lượng hoá khung hình
phạt đối với nhóm tội phạm môi trường trong Bộ luật hình sự mới của Trung Quốc.
(1) Về phân loại tội phạm môi trường.
Các điều quy định về ba nhóm hành vi sau đây:
- Các điều quy định về hành vi gây ô nhiễm môi trường (Điều 338 và Điều
339).
- Các điều quy định về hành vi gây thiệt hại cho tài nguyên thiên nhiên và đa
dạng sinh học (các Điều 340, 341,342, 343, 344).
- Cá điều quy định hình phạt áp dụng đối với các trường hợp phạm tội cụ thể
(Điều 345 và Điều 346), trong đó có quy định rõ các trường hợp phạm tội với số
lượng tương đối lớn và đặc biệt lớn.
(2) Về mặt khách quan của tội phạm môi trường.
Hầu hết các điều luật ở đây quy định thành tội những hành vi gây ô nhiễm
hoặc gây thiệt hại cho tài nguyên thiên nhiên vi phạm các quy định của lĩnh vực
pháp luật liên quan. Ví dụ, Điều 338 quy định: “người nào thải, chôn vùi hoặc xử
lý các chất thải phóng xạ, các chất thải chứa các vi trùng gây bệnh và các vật liệu
độc hại hoặc các chất thải nguy hiểm khác vào đất, nước, khí quyền vi phạm các
quy định của Nhà nước, gây sự cố ô nhiễm môi trường lớn, thiệt hại nặng cho tài
sản công hoặc tư, hoặc làm chết hay gây tổn hại cho sức khoẻ của người...”.
Một số điều như Điều 341, Điều 342 không nói rõ là hành vi vi phạm các
quy định của pháp luật liên quan, mà chỉ nói rằng các hành vi vi phạm là những
hành vi trái pháp luật xâm hại các khách thể môi trường được Luật hình sự bảo vệ.
Ví dụ, Điều 341 quy định thành tội đối với người nào săn bắt, giết... trái pháp luật
động vật hoang dã hoặc có nguy cơ tuyệt chủng...
Một số điều có cấu thành vật chất, nghĩa là hành vi bị coi là phạm tội chỉ khi
nó gây ra hậu quả nhất định. Hay nói cách khác, hậu quả là dấu hiệu bắt buộc trong
việc xác định có phạm tội hay không phạm tội. Các Điều 338, 342 là những tội
danh có cấu thành vật chất.
Các Điều 339, 341 là ví dụ về các tội danh có cấu thành hình thức, nghĩa là
cứ thực hiện hành vi được quy định trong điều luật là phạm tội mà không cần phải
gây ra hậu quả. Đối với các tội danh này thì hậu quả (tương đối nghiêm trọng, đặc
biệt nghiêm trọng) là tình tiết định khung tăng nặng.
(3) Tình tiết định khung hình phạt.
Như trên đã nêu, các tội quy định tại phần trên bao gồm các tội có cấu thành
hình thức và các tội có cấu thành vật chất.Tuy nhiên trong cả hai loại đều có chung
một điểm là hình phạt nặng hay nhẹ đều được quy định căn cứ vào tính chất của
hành vi, loại dụng cụ, phương tiện phạm tội hoặc hậu quả gây ra. Ví dụ: hành vi
đặc biệt nghiêm trọng (Điều 339); phạm tội trong trường hợp nghiêm trọng (Điều
341); sử dụng dụng cụ, phương tiện bị cấm (Điều 341,343);v.v...
(4) Định lượng hoá khung hình phạt
1
Ngoài các yếu tố định tính như đã nói ở trên, định lượng cũng là yếu tố rất
quan trọng đối với việc xác định tính chất phạm tội của hành vi và loại cũng như
mức hình phạt đối với tội phạm đó. Yếu tố mang tính định lượng này được thể
hiện bằng hậu quả do hành vi phạm tội gây ra; loại đối tượng bị xâm hại (môi
trường, tài sản hay con người) và mức độ xâm hại (như số lượng cây rừng bị chặt,
phá). Ví dụ: về hậu quả, có hậu quả nghiêm trọng (Điều 338,339) hậu quả đặc biệt
nghiêm trọng (Điều 339), v.v...
(5) Định lượng làm căn cứ định tội.
1
Ở đây, có thể coi hậu quả cũng là một trong các yếu tố định lượng mặc dù các điều luật tương ứng chưa quy định
các số lượng cụ thể (TG).
Điều 342 coi là phạm tội đôí với hành vi lấn chiếm bất hợp pháp đất nông
nghiệp để sử dụng vào mục đích khác với diện tích tương đối lớn. Điều 345 thì quy
định người nào chặt trái phép cây rừng với số lượng tương đối lớn sẽ bị coi là
phạm tội. Phạm tội trong trường hợp có số lượng rất lớn hoặc đặc biệt lớn sẽ chịu
hình phạt nặng hơn. Các Điều 338, 339 lại coi các yếu tố định lượng như gây ra sự
cố ô nhiễm môi trường lớn, gây tổn thất lớn về tài sản, làm chết người và gây tổn
hại nặng đến sức khoẻ của con người là tình tiết định tội.
(6) Định lượng làm căn cứ định khung hình phạta
Hầu hết các Điều (338, 339, 343, 345) đều coi yếu tố hậu quả (nghiêm trọng
hoặc đặc biệt nghiêm trọng) là tình tiết định khung tăng nặng. Ví dụ: Điều 345 tội
chặt cây rừng trái phép quy định ba khung hình phạt khác nhau căn cứ vào số
lượng cây bị chặt, cụ thể là:
Khung 1: số lượng lớn có thể bị phạt đến 3 năm tù giam.
Khung 2: số lượng rất lớn có thể bị phạt đến 7 năm tù giam.
Khung 3: số lượng đặc biệt lớn có thể bị phạt tù từ 7 năm trở lên.
Trong tất cả các điều luật có định lượng nêu trên, thì chỉ có Điều 338 có yếu
tố “gây tổn hại nghiệm trọng đến sức khoẻ của con người” là được quy định cụ thể
như viện dẫn quy phạm giải thích tại Điều 94 bao gồm ba trường hợp sau đây:
- Thương tích dẫn đến mất khả năng sử dụng chân, tay hoặc làm biến dạng
cơ thể.
- Thương tích dẫn đến mất khả năng sử dụng cơ quan thính giác, thị giác
hoặc chức năng của các cơ quan khác.
- Thương tích khác gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khoẻ thể chất của con
người.
Tuy nhiên, những yếu tố định lượng đặc trưng cho các tội phạm về môi
trường như thế nào là gây sự cố ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, diện tích lớn,
đặc biệt lớn; số lượng lớn, đặc biệt lớn; hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm
trọng là bao nhiêu thì chưa được quy định rõ trong các điều luật này của Bộ luật
hình sự. Trong khi đó, nhiều điều luật khác về các tội xâm phạm trật tự kinh tế thị
trường xã hội chủ nghĩa lại có định lượng rất cụ thể giá trị hàng phạm pháp là bao
nhiêu nhân dân tệ thì bị coi là phạm tội. Có lẽ xuất phát từ tính chất mới và phức
tạp của hành vi xâm phạm môi trường, các nhà lập pháp Trung Quốc chưa có điều
kiện định lượng cụ thể vào từng điều luật mà để cho cá cơ quan áp dụng pháp luật
sau này ra các văn bản hướng dẫn thi hành.
Như vậy, các tội phạm về môi trường đã được quy định thành một tiết riêng
trong Bộ luật hình sự Trung Quốc. Với cách thức quy định các tội danh rất đa dạng
và linh hoạt, Bộ luật hình sự đã liệt kê được các hành vi xâm hại môi trường phổ
biến nhất hiện nay. Các nhà làm luật Trung Quốc cũng đã cố gắng đưa ra một số
yếu tố mang tính chất định lượng trong các điều luật của tiết này. Tuy nhiên, việc
thiếu định lượng cụ thể trong từng tội danh phần nào đã làm mất cân đối giữa
chúng với các tội danh có định lượng cụ thể trong Bộ luật, gây khó khăn cho việc
tìm hiểu và áp dụng chúng trên thực tế.
2.2. Các quy định về tội phạm môi trường trong pháp luật hình sự Cộng hoà
Liên bang Nga.
Cũng giống như Bộ luật hình sự năm 1997 của Trung Quốc, Bộ luật hình sự
mới (ban hành năm 1996) của Nga cũng dành một chương riêng để quy định các
tội phạm về môi trường. Đó là phần “các tội phạm về sinh thái” với 17 điều quy
định về các tội phạm môi trường khác nhau (Điều 246 đến Điều 262). Cụ thể là:
- Điều 242. Tội vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường xung quanh
trong khi tiến hành sản xuất;
- Điều 243. Tội vi phạm các quy định về sử dụng các chất và phế thải nguy
hiểm;
- Điều 244. Tội vi phạm các quy định về an toàn khi tiếp xúc với các độc tố
vi sinh hoặc độc tố sinh học khác;
- Điều 245. Tội vi phạm các quy định về thú y và các quy định về chống
bệnh tật phá hại cây cối;
- Điều 246. Tội gây ô nhiễm nước;
- Điều 247. Tội gây ô nhiễm không khí;
- Điều 248. Tội gây ô nhiễm môi trường biển;
- Điều 249. Tội vi phạm pháp luật Liên bang Nga về thềm lục địa và vùng
đặc quyền kinh tế của Liên bang Nga;
- Điều 250. Tội làm hư hại đất;
- Điều 251. Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng lòng đất;
- Điều 252. Tội khai thác trái phép động, thực vật sống dưới nước;
- Điều 253. Tội vi phạm các quy định về bảo vệ nguồn cá dự trữ;
- Điều 254. Tội săn bắt trái phép;
- Điều 255. Tội phá huỷ nơi trú ngụ của các sinh vật được ghi trong sách đỏ
của Liên bang Nga đang ở trong tình trạng nguy hiểm.
- Điều 256. Tội chặt trái phép cây gỗ và cây bụi;
- Điều 257. Tội huỷ hoại hay làm hư hại rừng;
- Điều 258. Tội vi phạm chế độ bảo vệ đặc biệt đối với khu thiên nhiên và
các công trình thiên nhiên.
Qua phân tích các quy định tại 17 điều (từ Điều 246 đến Điều 262) Chương
26 “Các tội phạm về sinh thái” của Bộ luật hình sự hiện hành của Liên bang Nga
năm 1996
1
cho thấy một số đặc điểm cơ bản sau đây:
- Các tội phạm về sinh thái trong Bộ luật hình sự Liên bang Nga gồm 17
điều với 22 cấu thành tội phạm. Tất cả các cấu thành này đều được xếp vào ba
trong số bốn loại tội phạm theo sự phân loại trong phần chung Bộ luật hình sự
2
. Cụ
1
Bộ luật hình sự Liên bang Nga, Nxb, Sách pháp lý, Matxcơva,1996 (tiếng Nga). Xem các Điều 242-258 của bản
dịch, Dự thảo Bộ luật hình sự Nga năm 1995 đăng số chuyên đề “Về luật hình sự của một số nước trên thế giới” của
Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Bộ Tư pháp, Hà Nội, 1998, tr. 114 – 119.
2
Chế định phân loại tội phạm trong Bộ luật hình sự Nga năm 1996 (Điều 15) dã dựa trên “tính chất và mức độ nguy
hiểm cho xã hội của hành vi” (khoản 1) với tư cách là tiêu chí chủ yếu kết hợp cùng hình thức lỗi với tư cách là tiêu
thể là: tội ít nghiêm trọng (18 cấu thành tội phạm cơ bản), tội nghiêm trọng (3 cấu
thành tội phạm cơ bản) và tội đặc biệt nghiêm trọng (1 cấu thành tội phạm cơ bản).
Có nghĩa là các tội do lỗi cố ý và vô ý có hình phạt tối đa do Bộ luật hình sự quy
định đối với chúng là: a) không quá 2 năm tước tự do (đối với loại thứ nhất); b)
không quá 5 năm tước tự do (đối với loại thứ hai); b) không quá 5 năm tước tự do
(đối với loại thứ hai); và c) tước tự do không quá 10 năm (đối với loại thứ ba).
- Ngoài 21 cấu thành tội phạm cơ bản, tại 9 trong số 17 điều đã nêu, nhà làm
luật Liên bang Nga còn xây dựng 8 cấu thành tội phạm tăng nặng và 5 cấu thành
tội phạm đặc biệt tựng nặng, và chúng được xếp vào ba loại tội phạm - tội phạm
nghiêm trọng không lớn (2 cấu thành tội phạm tăng nặng), tội phạm nghiêm trọng
trung bình (6 cấu thành tội phạm tăng nặng và 4 cấu thành tội phạm đặc biệt tăng
nặng) và tội phạm nghiêm trọng cấu thành tội phạm đặc biệt tăng nặng.
Như vậy, tất cả các hành vi xâm hại an toàn sinh thái được quy định trong
chương 26 Bộ luật hình sự Nga năm 1996 hiện hành gồm 35 cấu thành tội phạm
(21 cấu thành tội phạm cơ bản, cấu thành tội phạm tăng nặng và 5 cấu thành tội
phạm đặc biệt tăng nặng) được phân loại thành: a) 18 tội phạm nghiêm trọng
không lớn, b) 15 tội phạm nghiêm trọng trung bình, và c) 2 tội phạm nghiêm
trọng. Phần lớn các tội phạm này được thực hiện với hình thức lỗi cố ý gián tiếp,
chỉ có một tội phạm được thực hiện với hình thức lỗi vô ý (khoản 1Điều 261)_ và 5
trường hợp tội phạm được thực hiện với hai hình thức lỗi: cố ý đối với hành vi và
vô ý đối với hậu quả dẫn đến chết người
1
.
Tại các điều luật đề cập các tội phạm về sinh thái trong Bộ luật hình sự
Nga năm 1996, nhà làm luật Liên bang Nga thường chỉ ra cụ thể những hậu quả
đặc trưng chủ yếu nhất và điển hình nhất do các hành vi phạm tội gây nên, còn các
chí bổ trợ để phân chia các hành vi bị luật hình sự cấm thành 4 loại phạm tội: các tội nghiêm trọng không lớn (khoản
2) các tội nghiêm trọng trung bình (khoản 3), các tội nghiêm trọng (khoản 4) và các tội đặc biệt nghiệm trọng (khoản
5).
1
Xem các Điều 247,250, 252 và 254 Bộ luật hình sự liên bang Nga.
phạm trù có tính chất đánh giá như “những hậu quả nghiêm trọng khác”, “những
hậu quả nghiêm trọng” hay “thiệt hại đáng kể” rất ít khi được sử dụng. Chỉ có 5
cấu thành tội phạm (Điều 246, khoản 1 Điều 248, khoản 2 tội phạm (cơ bản, tăng
nặng và đặc biệt tặng nặng) là quy định những dấu hiệu kể trên.
-Đối với các tội phạm về sinh thái, Bộ luật hình sự Nga năm 1996 quy
định: a) mức hình phạt thấp nhất là phạt tiền 50 lần mức tối thiểu của mức thu
nhập, mức lương hay nguồn thu nhập khác của người bị kết án áp dụng đối với tội
chặt trái phép các cây gỗ và các bụi cây
1
b) mức hình phạt cao nhất là tước tự do
đến 8 năm áp dụng đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng các chất và phế
thải nguy hiểm đối với sinh thái trong trường hợp do vô ý thực hiện các hành vi
được quy định tại các khoản 1 hoặc khoản 2 của điều luật mà dẫn đến hậu quả chết
người hay gây bệnh hàng loạt cho mọi người hoặc về tội huỷ hoại hay làm hư hỏng
rừng, cũng như các cây trồng không thuộc vốn rừng do đốt rừng, do phương pháp
nguy hiểm cho nhiều người khác hay do gây ô nhiễm bằng các chất, các phế liệu,
các rác rưởi hoặc các phế thải độc hại (khoản 2 Điều 261).
2.3. Các quy định và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi
phạm pháp luật môi trường có một số đặc điểm sau:
- Các quy định về tội phạm môi trường và hình phạt áp dụng đối với các
hành vi phạm tội được quy định ngay tại các luật chuyên ngành như: luật không
khí sạch, luật về môi trường sức khoẻ cộng đồng; luật kiểm soát ô nhiễm môi
trường, luật về hệ thống cống rãnh và hệ thống tiêu thoát nước, Luật về xuất nhập
khẩu, quá cảnh chất thải nguy hiểm, v.v (luật hình sự Xingapore chỉ quy định các
tội phạm thông thường). Các đạo luật này đều quy định một cách rõ ràng và cụ thể
từng loại trách nhiệm pháp lý mà người có hành vi vi phạm pháp luật môi trường
gánh chịu như trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự.
Điều này tạo thuận lợi cho hoạt động giải thích pháp luật và áp dụng pháp luật môi
1
Xem khoản 1 Điều 260