Tác động của cơ chế huy động vốn và cho vay đến kết quả hoạt động của Ngân hàng phát triển Việt Nam

1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Để thúc đẩy phát triển kinh tế trong nước và mở rộng hoạt động xuất
khẩu, các quốc gia trên thế giới đều có những chính sách và xây dựng các mô
hình thực hiện chính sách phù hợp với điều kiện của mình. Ngân hàng phát triển
Việt Nam - VDB (trước đây là Quỹ hỗ trợ phát triển - DAF) là một tổ chức tài
chính Nhà nước được Chính phủ giao nhiệm vụ thực hiện Chính sách tín dụng
đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước. Trong những năm qua Ngân hàng
phát triển Việt nam đã đóng góp tích cực vào triển khai các dự án phát triển
kinh tế thuộc các lĩnh vực thủy điện, cơ khí, đóng tàu, giao thông, chế biến
nông, lâm, thủy sản, tăng năng lực cho một số ngành hàng xuất khẩu… đồng
thời cũng khẳng định tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước là công cụ quan
trọng của Chính phủ trong chỉ đạo, điều hành và triển khai các dự án lớn, các
chương trình trọng điểm, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xoá đói giảm
nghèo. Song nhu cầu vốn cho đầu tư phát triển đất nước rất lớn, nhưng khả năng
đáp ứng lại có hạn, nguồn vốn đầu tư từ ngân sách còn rất hạn hẹp, lại bị co kéo
bởi nhiều nhu cầu cấp bách nên có nhiều hạn chế trong việc bố trí và chuyển đổi
cơ cấu đầu tư. Các Bộ, các địa phương chưa quan tâm đến việc tạo thêm các
nguồn vốn khác để cải thiện cơ cấu đầu tư, còn trông chờ, ỷ lại nguồn vốn ngân
sách Nhà nước .
Mặc dù Ngân hàng phát triển đã có nhiều đóng góp tích cực trong việc
thực hiện nhiệm vụ được Chính phủ giao, nhưng thực tế cho thấy: Sự hỗ trợ của
Nhà nước còn lớn, trong đầu tư có hiện tượng dàn trải; chất lượng tín dụng thấp
và rủi ro cao.
Sự phụ thuộc nhiều ngân sách Nhà nước cũng như chất lượng tín dụng
kém, ngày càng sa sút của Ngân hàng phát triển Việt nam không hoàn toàn do
tư tưởng trông chờ vào bao cấp, năng lực chuyên môn, trình độ quản lý… mà
còn phụ thuộc vào cơ chế chính sách. Những bất cập trong cơ chế huy động vốn
2
về tính kém hấp dẫn và thiếu linh hoạt của lãi suất huy động đã làm cho Ngân
hàng phát triển gặp khó khăn trong việc thực hiện nhiệm vụ huy động vốn. Cơ
chế cho vay cũng bộc lộ những tồn tại. Chẳng hạn, đối tượng được hưởng ưu
đãi không ổn định, lúc thu hẹp, lúc mở rộng dàn trải, gây trở ngại trong việc
hoạch định kế hoạch; điều kiện vay vốn, cơ chế bảo đảm tiền vay chưa phù hợp
làm phần lớn các doanh nghiệp ngoài quốc doanh đều gặp vướng mắc, hầu hết
chỉ những doanh nghiệp Nhà nước mới có cơ hội tiếp cận nguồn vốn ưu đãi này.
Từ những hạn chế đó, chính sách đầu tư phát triển của Nhà nước đã không thể
khai thác hết được những dự án đem lại hiệu quả cao.
Vì vậy, việc phân tích những yếu tố trong cơ chế huy động vốn và cho
vay, tác động đến kết quả hoạt động của Ngân hàng phát triển là hết sức cần
thiết. Trong phạm vi nghiên cứu, bản thân mong muốn góp thêm lời giải cho
vấn đề này nên lựa chọn đề tài “Tác động của cơ chế huy động vốn và cho vay
đến kết quả hoạt động của Ngân hàng phát triển Việt Nam”
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
- Tìm ra những khó khăn, những yếu tố ảnh hưởng của cơ chế huy động
vốn, đã gây ra không ít trở ngại trong hoạt động huy động vốn và làm hạn chế
năng lực tài chính của Ngân hàng phát triển .
- Phân tích những bất cập trong cơ chế cho vay cũng như thực tiễn của
quá trình thực thi chính sách tín dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà
nước, tìm ra những tồn tại và hạn chế dẫn đến tình trạng sa sút về chất lượng tín
dụng của Ngân hàng phát triển.
- Đưa ra một số khuyến nghị nhằm góp phần đẩy mạnh công tác huy
động vốn và nâng cao chất lượng tín dụng, đảm bảo nền tảng cho phát triển kinh
tế để Ngân hàng phát triển Việt Nam thực sự là một công cụ hiệu quả của Chính
phủ.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
* Đối tượng nghiên cứu
3
- Chính sách tín dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước, trọng
tâm là chính sách huy động vốn và cho vay.
- Tác động của cơ chế chính sách đến kết quả hoạt động huy động vốn và
cho vay của Ngân hàng phát triển Việt nam.
* Phạm vi nghiên cứu
- Phân tích, đánh giá hoạt động huy động vốn và cho vay (bằng nguồn
vốn trong nước) của Ngân hàng phát triển Việt Nam giai đoạn 2003-2007 thông
qua tác động của cơ chế huy động vốn và cho vay.
- Chọn mẫu 60 doanh nghiệp vay vốn của Ngân hàng phát triển Việt Nam
để khảo sát, lấy ý kiến về đánh giá quá trình thực thi chính sách tín dụng đầu tư
và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước thông qua Ngân hàng phát triển Việt Nam .
4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thống kê, so sánh cùng với phân tích - tổng hợp. Trên cơ
sở phân tích số liệu quá khứ từ các thông tin, tài liệu, báo cáo đã được công bố
và định hướng phát triển của Ngành để đưa ra xu hướng vận động và phát triển
của đối tượng nghiên cứu.
- Phương pháp điều tra khảo sát để thu thập thông tin từ các doanh
nghiệp, có liên quan đến đề tài nghiên cứu.
5. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được trình bày gồm 3 chương.
- Chương 1: Tổng quan về cơ chế huy động vốn và cho vay
- Chương 2: Tác động của cơ chế huy động vốn và cho vay đến kết quả
hoạt động của Ngân hàng phát triển Việt Nam giai đoạn 2003 - 2007
- Chương 3: Giải pháp hoàn thiện cơ chế chính sách nhằm nâng cao hiệu
quả huy động vốn và cho vay của Ngân hàng phát triển Việt Nam
4
Chương 1:
TỔNG QUAN VỀ CƠ CHẾ HUY ĐỘNG VỐN VÀ CHO VAY
1.1. Sự cần thiết của tín dụng Nhà nước
1.1.1. Khái niệm tín dụng Nhà nước
Tín dụng Nhà nước là quan hệ tín dụng, mà trong đó Nhà nước là người đi
vay để đảm bảo các khoản chi tiêu của Ngân sách Nhà nước (NSNN), đồng thời
là người cho vay để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình trong quản lý
kinh tế - xã hội và phát triển quan hệ đối ngoại.
Tín dụng Nhà nước là một hoạt động thuộc lĩnh vực tài chính - tiền tệ, gắn
liền với hoạt động của NSNN, có phạm vi huy động vốn rộng lớn, vừa huy động
trong nước vừa huy động ngoài nước. Trong nước, tín dụng Nhà nước huy động
tiền nhàn rỗi của các tầng lớp dân cư, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính
trung gian… Ngoài nước, tín dụng Nhà nước vay của các nước giàu, các tổ chức
tài chính - tiền tệ thế giới và khu vực.
Hình thức huy động vốn của tín dụng Nhà nước rất phong phú, đa dạng, có
thể huy động bằng tiền, vàng, ngoại tệ… Điều này đã tạo cho Nhà nước huy
động được vốn đối với nhiều đối tượng, nhiều loại vốn khác nhau.
Tín dụng đầu tư (TDĐT) và tín dụng xuất khẩu (TDXK) của Nhà nước
đều là hình thức của tín dụng Nhà nước. Hoạt động TDĐT nhằm thực hiện mục
tiêu đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, hỗ trợ cho các dự án đầu
tư của các thành phần kinh tế thuộc một số ngành, lĩnh vực quan trọng, chương
trình kinh tế lớn có tác động trực tiếp đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CCKT),
thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Hoạt động TDXK nhằm hỗ trợ các
doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và cá nhân phát triển sản xuất - kinh doanh
hàng xuất khẩu theo chính sách khuyến khích xuất khẩu của Nhà nước.
1.1.2. Sự cần thiết của tín dụng Nhà nước
5
Cuộc chuyển đổi nền kinh tế chỉ huy sang nền kinh tế thị trường sẽ tạo ra
môi trường kinh doanh tự do, tạo cơ hội cho mọi người sáng tạo, thị trường
năng động hơn…Song, nền kinh tế thị trường cũng chứa đựng nhiều khuyết tật,
đó là việc đặt mục tiêu lợi nhuận lên hàng đầu, vấn đề “hàng hoá công” (đường
xá, các công trình văn hóa, y tế và giáo dục ...) sẽ không được quan tâm giải
quyết. Vì vậy, để đảm bảo hiệu quả cho sự vận động của thị trường được ổn
định cần phải có sự can thiệp của Nhà nước để điều tiết nền kinh tế. Nhà nước
thường sử dụng các công cụ tài chính như thuế, phí, chi NSNN… để thực hiện
vai trò điều tiết nền kinh tế. Ngoài ra, Nhà nước còn sử dụng chính sách tín
dụng ưu đãi để hỗ trợ cho các doanh nghiệp (DN) trong các lĩnh vực trọng yếu,
then chốt của nền kinh tế hoặc những lĩnh vực hoạt động có tính chất xã hội.
Tuỳ theo điều kiện lịch sử, đặc điểm kinh tế từng thời kỳ và yêu cầu phát triển
kinh tế đất nước trong từng giai đoạn mà Nhà nước có sự hỗ trợ khác nhau.
Thực tế ở hầu hết các nước phát triển cho thấy, trong giai đoạn đầu, để phát
triển kinh tế đều có những cơ chế chính sách hỗ trợ nhằm thúc đẩy nhanh quá
trình đầu tư cho những ngành, vùng kinh tế trọng điểm có tác động chi phối tốc
độ tăng trưởng kinh tế của quốc gia. Do vậy, chính sách tín dụng Nhà nước là
một đòi hỏi khách quan, tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế của mỗi nước.
Đối với một nước đang phát triển như Việt Nam, với hạ tầng cơ sở khá
lạc hậu, tiềm lực tài chính của các thể chế kinh tế còn thấp nên rất cần sự can
thiệp của Nhà nước để điều tiết kinh tế, nhằm xây dựng nền tảng hạ tầng cơ sở
và phần nào hỗ trợ các đơn vị kinh tế đổi mới thiết bị công nghệ, nâng cao chất
lượng hàng hoá, góp phần giảm chi phí đầu vào, tăng khả năng cạnh tranh, duy
trì thị trường truyền thống và tiếp cận thị trường mới. Đồng thời hỗ trợ cho
những doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn khó khăn trong thời gian nhất định
nhằm phát triển kinh tế vùng, tạo sự ổn định chung cho quốc gia.
Tuy nhiên, hạn chế của chính sách tín dụng Nhà nước là gây nên những
tác động, có khả năng làm lệch lạc thị trường, giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực
6
của thị trường, bởi đầu tư phát triển (ĐTPT) dựa trên những tính toán chủ quan
mà những tính toán này có khả năng không phù hợp với thực tiễn thị trường. Hệ
quả là đầu tư không hiệu quả, không dẫn đến những thay đổi thực chất trong
chuyển dịch CCKT, lãng phí nguồn lực. Mặc khác, với cơ chế ưu đãi của tín
dụng Nhà nước sẽ gia tăng khả năng bị lạm dụng, làm lệch hướng tài trợ dẫn
đến sụt giảm hiệu quả thực hiện mục tiêu. Trong điều kiện thông tin bất cân
xứng và cơ hội tiếp cận các nguồn tài trợ ưu đãi đối với các chủ thể kinh tế
không được phân phối đồng đều, những hành vi tiêu cực còn gây ra một hậu quả
lớn hơn nhiều, đó là rủi ro về việc các nguồn tài chính sẽ không đến được những
nơi thực sự cần thiết sẽ gia tăng.
Như vậy có thể khẳng định, việc điều tiết kinh tế là việc làm thiết yếu của
Nhà nước trong nền kinh tế thị trường và tín dụng ưu đãi Nhà nước là một công
cụ tài chính nhằm mục tiêu thúc đẩy quá trình chuyển dịch CCKT. Song, cần
nhận thức sâu sắc cơ chế tác động, tiên lượng đầy đủ các ảnh hưởng tích cực và
tiêu cực để có thể vận dụng được các khía cạnh tích cực và hạn chế đến mức tối
thiểu những tác động động tiêu cực để quá trình thực thi chính sách tín dụng
Nhà nước đạt hiệu quả cao.
1.2. Phân biệt tín dụng Nhà nước với các hình thức tín dụng khác
So với hình thức tín dụng khác (tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng,
tín dụng quốc tế) tín dụng Nhà nước cũng hoạt động theo nguyên tắc vay - trả.
Tuy nhiên,với bản chất riêng, tín dụng Nhà nước có những điểm khác biệt sau:
- Các loại tín dụng khác dựa trên cơ sở thỏa thuận, theo cơ chế thị trường,
mang tính tự nguyện và mang tính lợi ích kinh tế, còn tín dụng Nhà nước vừa
mang tính lợi ích kinh tế, vừa mang tính cưỡng chế, tính chính trị, xã hội. Tính
lợi ích kinh tế thể hiện trực tiếp trên lợi tức tiền vay, thể hiện gián tiếp qua việc
hưởng thụ các tiện nghi công cộng, có thêm việc làm do đầu tư tín dụng Nhà
nước mang lại ; Tính cưỡng chế thể hiện ở việc Nhà nước quy định mức huy
động theo nghĩa vụ bắt buộc đối với các chủ thể trong nước ; Tính chính trị, xã
7
hội thể hiện ở lòng tin của dân chúng vào Chính phủ, thể hiện ở trách nhiệm và
sự quan tâm của Chính phủ đối với dân chúng, chẳng hạn như: hình thức cho
vay tài trợ với lãi suất thấp, thậm chí không lãi suất để giải quyết việc làm, xóa
đói, giảm nghèo, đầu tư dự án kiên cố hoá kênh mương, giao thông nông thôn…
- Việc huy động vốn và sử dụng vốn của tín dụng Nhà nước thường có sự
kết hợp giữa các nguyên tắc tín dụng và các chính sách tài chính của Nhà nước,
đảm bảo cho sự ổn định và phát triển của một thị trường tài chính lành mạnh.
- Tín dụng đầu tư của Nhà nước gắn với việc điều tiết kinh tế vĩ mô và vấn
đề quản lý hành chính theo chủ trương của Nhà nước, tập trung tài trợ cho các
ngành kinh tế mũi nhọn, vào các lĩnh vực then chốt, cần thiết, có tác động đến
tăng trưởng kinh tế.
Hiện tại, hoạt động tín dụng Nhà nước do Ngân hàng phát triển (NHPT)
đảm nhận. Đây là một tổ chức tài chính Nhà nước thực hiện việc tài trợ chính
sách. Với nhiệm vụ tiếp nhận và huy động các nguồn vốn để thực hiện TDĐT
và TDXK của Nhà nước cho một số ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế,
các vùng khó khăn và các chương trình kinh tế lớn của đất nước.
1.3. Cơ chế huy động vốn và cho vay của Ngân hàng phát triển Việt Nam
1.3.1. Khái niệm cơ chế
“Cơ chế là cách thức mà theo đó một quá trình được thực hiện” (theo Từ
điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học biên soạn và xuất bản năm 2000). Do
đó, khi nói đến trách nhiệm quản lý của bộ, ngành và của người đứng đầu bộ,
ngành là nói đến cách thức mà theo đó việc quản lý, điều hành của bộ, ngành
đó, của người đứng đầu thực hiện việc quản lý, điều hành, là mối quan hệ điều
phối, phối hợp giữa các bộ, ngành đó với Chính phủ và các cơ quan công quyền
cũng như với người dân.
Nói cách khác, cơ chế là tổng thể các yếu tố có quan hệ hữu cơ, tác động
vào sự vận hành của một hệ thống nhất định theo những mục tiêu nhất định.
Như vậy về cơ bản, cơ chế bao gồm những yếu tố thể hiện những tác động điều
8
khiển của chủ thể quản lý đối với hệ thống như: hình thức, phuơng pháp, công
cụ … tác động theo quy luật vận hành khách quan của hệ thống.
Cơ chế tác động của tài chính phải xuất phát từ việc nhận thức những tác
động khách quan vốn có của tài chính để hoạch định và triển khai những
phương thức thích hợp nhằm đạt được hiệu quả tác động tối ưu.
Tín dụng ưu đãi là một công cụ tài chính, đóng vai trò quan trọng đối với
quá trình chuyển dịch CCKT. Cơ chế tác động của công cụ này là thông qua các
ưu đãi về lãi suất, nới lỏng các điều kiện vay và định hướng đối tượng vay. Tác
động chủ yếu là bù đắp sự khiếm khuyết của các dòng vốn theo nguyên tắc thị
trường đối với một số đối tượng, một số lĩnh vực không thỏa mãn những yêu
cầu giao dịch của thị trường tài chính như: rủi ro và chi phí cao, sự đáp ứng
không đầy đủ các điều kiện của các giao dịch tài chính, khả năng tiếp cận của
các chủ thể kém… Những ưu đãi về lãi suất và điều kiện vay còn được sử dụng
như một đòn bẩy lợi ích nhằm khuyến khích các chủ thể tích cực thực hiện các
dự án nhằm mục tiêu chuyển dịch CCKT.
1.3.2. Cơ chế huy động vốn của Ngân hàng phát triển Việt Nam
1.3.2.1. Quy định chung về huy động, quản lý và sử dụng vốn huy động
NHPT được huy động vốn của các tổ chức trong và ngoài nước để thực
hiện TDĐT và TDXK của Nhà nước. Nguồn vốn huy động được điều hành theo
nguyên tắc tập trung, thống nhất, được phân bổ, điều hòa trong phạm vi toàn hệ
thống. NHPT Trung ương là trung tâm điều chuyển, điều hòa vốn; việc điều
chuyển, điều hòa vốn không thực hiện trực tiếp giữa các Chi nhánh.
Việc huy động vốn tại các Chi nhánh phải đảm bảo an toàn, hiệu quả, tiết
kiệm chi phí, nguồn vốn huy động tại Chi nhánh được quản lý tập trung thống
nhất, có sự điều chuyển, điều hòa trong toàn hệ thống.
Các Chi nhánh phải đảm bảo tự cân đối nguồn vốn để cho vay xuất khẩu
ngắn hạn và cho vay đầu tư trung, dài hạn theo phân cấp, cân đối giữa nguồn
9
vốn và sử dụng vốn tại Chi nhánh, đảm bảo hoàn trả đầy đủ, đúng hạn nguồn
vốn huy động khi đến hạn thanh toán.
Lãi suất huy động vốn do Tổng giám đốc NHPT quyết định trong khung
lãi suất do Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định. Định kỳ hàng quý NHPT sẽ thông
báo lãi suất huy động vốn theo từng kỳ hạn bằng văn bản để làm căn cứ cho các
Chi nhánh huy động vốn.
1.3.2.2. Phân cấp huy động và sử dụng vốn huy động tại các Chi nhánh
Phân cấp huy động vốn: Năm 2002 Chính phủ chính thức giao nhiệm vụ
huy động vốn cho NHPT (trước đây là Quỹ HTPT) để thực hiện kế hoạch tín
dụng hàng năm hỗ trợ cho đầu tư phát triển và xuất khẩu. Trên cơ sở đó, Tổng
giám đốc NHPT phân cấp cho Chi nhánh thẩm định, quyết định cho vay và
quản lý các dự án sử dụng vốn tín dụng ĐTPT của Nhà nước gắn với huy động
vốn trên địa bàn trong hệ thống.
Sử dụng vốn huy động: Chi nhánh được sử dụng vốn huy động kỳ hạn
dưới 1 năm để cho vay ngắn hạn xuất khẩu theo hạn mức tín dụng đã thông báo.
Bằng vốn huy động tiền gửi kỳ hạn dưới 1 năm, Chi nhánh tự cân đối nguồn
vốn cho vay ngắn hạn xuất khẩu trên địa bàn. Hạn mức tín dụng ngắn hạn xuất
khẩu của từng Chi nhánh trước hết phụ thuộc vào khả năng huy động vốn trên
địa bàn của Chi nhánh.
Chi nhánh được sử dụng vốn huy động có kỳ hạn từ 1 năm đến dưới 3 năm
để cho vay các dự án đầu tư trung, dài hạn có thời hạn cho vay dưới 5 năm
thuộc diện phân cấp cho Chi nhánh thẩm định, quyết định cho vay. Trường hợp
Chi nhánh không có nhu cầu hoặc không sử dụng hết để cho vay các dự án đầu
tư trung, dài hạn có thời hạn cho vay dưới 5 năm thuộc diện phân cấp thì có thể
sử dụng cho vay ngắn hạn xuất khẩu hoặc điều chuyển về Trung ương.
Chi nhánh được sử dụng vốn huy động có kỳ hạn từ 3 năm trở lên để cho
vay các dự án đầu tư trung, dài hạn có thời hạn cho vay dưới 7 năm (thuộc diện
phân cấp và không phân cấp cho Chi nhánh thẩm định, quyết định cho vay).
10
Nếu Chi nhánh không có nhu cầu sử dụng hoặc sử dụng không hết để cho vay
theo quy định, số vốn huy động còn lại phải điều chuyển về Trung ương.
Trường hợp phát sinh vốn huy động nhưng Chi nhánh chưa có nhu cầu sử
dụng trong vòng 5 ngày làm việc thì số vốn đã huy động chưa sử dụng phải điều
chuyển ngay về Trung ương để sử dụng tập trung.
1.3.3. Cơ chế cho vay của Ngân hàng phát triển Việt Nam
1.3.3.1. Đối tượng vay vốn
- Cho vay tín dụng đầu tư: Đối tượng vay vốn là các dự án đầu tư có khả
năng thu hồi vốn trực tiếp thuộc danh mục các dự án, chương trình do Chính
phủ quyết định cho từng thời kỳ. Danh mục đối tượng vay vốn cụ thể và thời
hạn ưu đãi cho từng loại đối tượng thực hiện theo quyết định của Bộ trưởng Bộ
Tài chính.
- Cho vay tín dụng xuất khẩu: Đối tượng vay vốn là các đơn vị, nhà xuất
khẩu có HĐXK, nhà nhập khẩu có HĐNK hàng hoá thuộc Danh mục mặt hàng
vay vốn TDXK do Thủ tướng Chính phủ quy định hàng năm hoặc từng thời kỳ.
1.3.3.2. Mức vốn cho vay
- Cho vay tín dụng đầu tư: Mức vốn cho vay đối với từng dự án tối đa
bằng 70% tổng mức vốn đầu tư của dự án đó.
Các trường hợp mức vốn vay cao hơn 70% theo quy định đều phải thông
qua Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định.
- Cho vay tín dụng xuất khẩu: Mức vốn cho vay được xác định trên giá trị
L/C, giá trị HĐXK , nhập khẩu đối với cho vay trước khi giao hàng hoặc giá trị
hối phiếu hợp lệ đối với cho vay sau khi giao hàng.
1.3.3.3. Thời hạn cho vay
- Cho vay tín dụng đầu tư: Thời hạn cho vay được xác định theo khả năng
thu hồi vốn của dự án và khả năng trả nợ của chủ đầu tư phù hợp với đặc điểm
sản xuất, kinh doanh của dự án.
11
- Cho vay tín dụng xuất khẩu: Thời hạn cho vay được xác định theo khả
năng thu hồi vốn phù hợp với đặc điểm của từng hợp đồng và khả năng trả nợ
nhưng không quá 12 tháng.Trường hợp cần thiết, thời hạn cho vay trên 12 tháng
mới đủ điều kiện thực hiện hợp đồng thì phải thông qua Bộ tài chính xem xét,
quyết định.
1.3.3.4. Lãi suất cho vay
Lãi suất ưu đãi là một hình thức trợ cấp trực tiếp và cần phải được loại trừ
sau khi gia nhập WTO. Theo đó, lãi suất cho vay TDĐT và TDXK của Nhà
nước cũng có những thay đổi cho phù hợp.
Cho vay tín dụng đầu tư:
- Trước khi gia nhập WTO: Lãi suất cho vay TDĐT của Nhà nước được
xác định trên cơ sở bằng 70% lãi suất cho vay bình quân của các NHTM.
- Sau khi gia nhập WTO: Lãi suất cho vay TDĐT của Nhà nước bằng
đồng Việt Nam được xác định bằng lãi suất trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm
cộng 0,5%/năm.
Cho vay tín dụng xuất khẩu:
- Trước khi gia nhập WTO: Lãi suất cho vay TDXK tương ứng bằng 80%
lãi suất cho vay TDĐT .
- Sau khi gia nhập WTO: Lãi suất cho vay TDXK được xác định theo
nguyên tắc phù hợp với lãi suất thị trường.
1.3.3.5. Bảo đảm tiền vay
Cho vay tín dụng đầu tư: Về cơ bản, các chủ đầu tư khi vay vốn được dùng
tài sản hình thành từ vốn vay để bảo tiền vay (BĐTV). Một số trường hợp phải
sử dụng tài sản hợp pháp khác để BĐTV theo quy định của Chính phủ trong
từng thời kỳ.
Cho vay tín dụng xuất khẩu: Đơn vị vay vốn phải có tài sản cầm cố, thế
chấp đối với cho vay trước khi giao hàng. Trường hợp cho vay sau khi giao
12
hàng, đơn vị phải xuất trình hối phiếu hợp lệ kèm theo bộ chứng từ hàng xuất để
chứng minh cho việc vay vốn.
1.4. Bài học kinh nghiệm về tín dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của một
số Ngân hàng phát triển trên thế giới
Có nhiều NHPT trên thế giới, đứng đầu là WB - Ngân hàng thế giới, các
ngân hàng phát triển khu vực (NHPT Châu Á, NHPT Châu Âu…), các ngân
hàng phát triển quốc gia (NHPT Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc…). Mục
tiêu của các ngân hàng này đều là tài trợ cho phát triển kinh tế bền vững thông
qua các chương trình, dự án xây dựng cơ sở hạ tầng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế,
tạo công ăn việc làm, xoá đói giảm nghèo…
Nhìn chung, việc hình thành NHPT đều dựa trên các ý tưởng cần có sự can
thiệp rất lớn của Nhà nước vào phát triển kinh tế nhằm tăng cường đầu tư và
phục vụ các mục tiêu kinh tế - xã hội. Có thể kể ra một số quốc gia có xuất phát
điểm khá tương đồng với Việt Nam như sau:
1.4.1. Ngân hàng phát triển Nhật bản (DBJ)
Năm 1951, NHPT Nhật Bản được thành lập để tài trợ cho các ngành công
nghiệp có quy mô lớn, NHPT Nhật Bản thuộc sở hữu của Nhà nước.
Qua 20 năm (1955 - 1975), tốc độ tăng trưởng tài sản của ngân hàng tăng
từ 370 tỷ Yên lên 2.917 tỷ Yên (gần 8 lần), nguồn tiền chủ yếu là vay từ Chính
phủ dưới hình thức Quỹ tín thác đầu tư. (Nguồn: Japan Development Bank)
Trong giai đoạn đầu sau chiến tranh từ 1953 đến 1960, 87% khoản cho vay
của WB cho Nhật Bản đều thông qua NHPT và Chính phủ trở thành người bảo
lãnh. Hơn nữa, chính sách của Chính phủ Nhật Bản là giới hạn đầu tư của nước
ngoài chỉ vào một số ngành như điện lực, đường sắt, khai khoáng và sắt.
Phần lớn tài sản của ngân hàng là các khoản cho vay phát triển (cho vay
dài hạn). Tỷ lệ đầu tư vào các ngành công nghiệp then chốt tương đối cao trong
giai đoạn 56 - 60, chủ yếu là để khôi phục các doanh nghiệp bị tàn phá sau
chiến tranh và tạo dựng cơ sở vật chất ban đầu. Về sau tỷ lệ này giảm dần do
13
các ngành này sau khi đã đứng vững trên thương trường thì được tài trợ từ các
ngân hàng công nghiệp là chủ yếu. Tỷ lệ đầu tư cho kết cấu hạ tầng cơ sở, cải
thiện điều kiện sống, cải tiến nông nghiệp và doanh nghiệp nhỏ rất lớn so với tỷ
lệ đầu tư các ngành công nghiệp then chốt. Việc đầu tư cho cơ sở hạ tầng vừa
nâng cao mức sống của dân cư, vừa tạo điều kiện để phát triển sản xuất kinh
doanh. Hơn nữa, hiệu quả tài chính trực tiếp từ các khoản đầu tư này rất khó xác
định trong ngắn hạn, do vậy thường không nằm trong mục tiêu cho vay của các
ngân hàng khác. Trợ giúp vốn cho doanh nghiệp nhằm góp phần trang trải chi
phí nghiên cứu ban đầu đối với sản phẩm mới, cho vay đầu tư vào tài sản lưu
động trong giai đoạn đầu của các dự án… Ngân hàng chú trọng các khoản cho
vay hỗ trợ ban đầu, cho vay đối với các lĩnh vực sinh lời thấp song có tác dụng
tương hỗ rộng đối với các vấn đề kinh tế - xã hội.
1.4.2. Ngân hàng phát triển Trung Quốc (CDB)
Để tách bạch hoạt động của các NHTM ra khỏi các khoản vay chính sách,
Trung Quốc đã quyết định thành lập NHPT Trung Quốc (CDB) vào tháng
03/1994. Ngân hàng cho vay và quản lý các dự án quy mô vừa và lớn, tài trợ
cho các ngành công nghiệp và cơ sở hạ tầng. NHPT Nông nghiệp Trung Quốc
được tách khỏi Ngân hàng Nông nghiệp (07/1994) thực hiện vai trò Ngân hàng
chính sách trong lĩnh vực nông nghiệp. Tháng 12/1998, Ngân hàng Đầu tư bị
giải thể và sáp nhập vào NHPT Trung Quốc.
Nguồn vốn chủ yếu của ngân hàng là do phát hành trái phiếu dài hạn. Năm
1996 nguồn vốn từ phát hành trái phiếu là 87,27 tỷ NDT, chiếm 82% tổng
nguồn, vốn do Nhà nước cấp là 10,09 tỷ chiếm 10%. Hàng năm, Nhà nước cấp
thêm vốn cho ngân hàng, và đến năm 1998 đạt tới 46 tỷ. Lãi suất trái phiếu của
ngân hàng là lãi suất thị trường. Để cho vay với lãi suất thấp, Nhà nước phải cấp
thêm vốn cho ngân hàng. Các NHTM không được phép phát hành trái phiếu dài
hạn và coi trái phiếu của NHPT như một loại tài sản an toàn. Điều này đã làm
tăng tính thanh khoản và góp phần giảm chi phí giao dịch của trái phiếu. NHPT
14
cũng có thể vay từ Ngân hàng Trung ương (NHTW) với lãi suất thấp hơn các
NHTM nhờ có sự hỗ trợ của Bộ Tài chính.
NHPT Trung Quốc thực hiện cho vay chính sách đối với các quy mô lớn
và vừa mang tính chất xã hội quan trọng đối với đất nước, thực hiện cho vay lại
các nguồn vốn đầu tư nước ngoài của Chính phủ, các tổ chức tài chính quốc tế.
Đối tượng cho vay và bảo lãnh của ngân hàng là các dự án cơ sở hạ tầng, các
ngành công nghiệp then chốt, các vùng cần phát triển. Các dự án này được thảo
luận từ trước giữa các cơ quan của Chính phủ và ngân hàng. Ngân hàng có
quyền từ chối cho vay nếu xét thấy dự án quá rủi ro. Trong một số trường hợp
ngân hàng sẽ chỉ cho vay nếu có bảo lãnh của Chính phủ. Chính phủ thực hiện
ưu đãi về lãi suất trực tiếp cho các dự án. Như vậy, ngân hàng vẫn cho vay chủ
yếu là theo lãi suất thị trường và ngày càng thu hẹp diện ưu đãi lãi suất qua ngân
hàng, nhiều ngành không được vay với lãi suất ưu đãi mặc dù dự án đã được
Chính phủ phê duyệt.
1.4.3. Ngân hàng tái thiết Đức (KfW)
KFW là ngân hàng chính sách của Chính phủ CH Liên bang Đức, thành
lập năm 1948 theo Luật KfW về khuyến khích tái thiết nền kinh tế. Mục đích
ban đầu của KfW là cung cấp nguồn tài chính dài hạn cho các ngành công
nghiệp cơ bản như than và thép. Năm 1952. KfW bắt đầu cung cấp nguồn vốn
trung, dài hạn cho hỗ trợ xuất khẩu. Năm 1961, KfW mở rộng họat động, tham
gia vào chương trình cho vay phát triển các vùng trong nước, khuyến khích các
doanh nghiệp nhỏ và vừa và các dự án có hiệu quả kinh tế. Ngân hàng cũng
khởi động một chương trình cung cấp các khoản vay của Chính phủ cho các
nước phát triển; đến năm 1973 thực hiện thêm chức năng bảo lãnh.
Từ năm 1980, KfW đã duy trì được sự cân bằng giữa các hoạt động kinh
doanh cho vay trong và ngoài nước, tập trung cho vay trong nước đối với các dự
án bảo vệ môi trường và cho vay các chính quyền địa phương để mở rộng
chương trình hỗ trợ xuất khẩu tại nước ngoài. Năm 1994, ngân hàng đã thực
15
hiện một chương trình mới nhằm khuyến khích nghiên cứu và phát triển trong
nước, qua đó tiếp tục củng cố vị thế của KfW như một tổ chức tài trợ chính sách
tổng hợp có khả năng đáp ứng tức thời và phù hợp với những thay đổi về chính
sách theo thời gian.
KfW cũng tài trợ cho các dự án xuất khẩu và các nghiệp vụ này thực hiện
tương tự như các NHTM. Đối với các chương trình, dự án thuộc lĩnh vực ưu
tiên, KfW duy trì lãi suất thấp bằng cách cân đối các nguồn vốn huy động từ các
quỹ công cộng. Ngoài ra để có đủ nguồn vốn cần thiết, KfW dùng vốn vay với
lãi suất thấp từ quỹ đặc biệt của Chương trình khôi phục Châu Âu, ngân sách
Liên bang, hoặc phát hành trái phiếu huy động vốn trực tiếp từ thị trường, nhận
vốn uỷ thác từ Chính phủ Liên bang.
Với ưu thế là tổ chức tài chính của Nhà nước và được Chính phủ đặc biệt
hậu thuẫn, KfW có mức tín nhiệm được xếp hạng AAA, trung bình hàng năm
KfW huy động khoảng 55 tỷ Euro. Về quản lý và điều hành nguồn vốn, KfW
thực hiện chiến lược quản lý tập trung nguồn vốn; KfW không phải đóng thuế,
tất cả lợi nhuận được giữ lại dưới hình thức dự trữ. Hiện nay, KfW ưu tiên chủ
yếu cho các dự án thuộc 3 lĩnh vực chính: (1) thúc đẩy doanh nghiệp vừa và
nhỏ, (2) bảo vệ môi trường, (3) tái cơ cấu ngành, nghề.
1.4.4. Bài học kinh nghiệm trong việc thực hiện chính sách tín dụng
đầu tư và xuất khẩu đối với Việt Nam
Nghiên cứu chính sách TDĐT và TDXK của các NHPT nêu trên, chúng ta
có thể rút ra những bài học kinh nghiệm chủ yếu như sau:
- Hoạt động của các ngân hàng đều tập trung vào các lĩnh vực quan trọng
của quốc gia nhằm điều chỉnh cơ cấu kinh tế. Ban đầu nguồn vốn tín dụng đầu
tư tập trung vào các ngành công nghiệp then chốt để khôi phục các doanh
nghiệp bị tàn phá sau chiến tranh, về sau tỷ lệ này giảm dần, thay vào đó, tỷ lệ
đầu tư cho kết cấu hạ tầng, cải thiện điều kiện sống và bảo vệ môi trường rất
lớn.
16
- Trong giai đoạn đầu, khi sản phẩm xuất khẩu và tiềm lực tài chính còn
yếu, NHPT đảm nhận 2 chức năng: chức năng ngân hàng phát triển và chức
năng ngân hàng xuất nhập khẩu. Trong hoạt động xuất nhập khẩu, tập trung hỗ
trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặc biệt là các nhà xuất khẩu có đủ khả năng
cạnh tranh với các đối thủ cạnh tranh nước ngoài trên thị trường trong nước và
quốc tế.
- Bộ tài chính và các cơ quan của Chính phủ không trực tiếp can thiệp vào
hoạt động tác nghiệp của các ngân hàng để nâng cao tính chủ động của ngân
hàng. Sự giám sát của Bộ Tài chính đảm bảo cho sự hoạt động của các ngân
hàng thống nhất với chính sách và chiến lược quốc gia.
- NHPT Việt Nam, bên cạnh nhiệm vụ đã được Chính phủ quy định trong
Nghị định 151/2006/NĐ-CP , nên chủ động đề xuất với Chính phủ Chương
trình tài trợ cho hệ thống doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), nhằm giải quyết
những vấn đề mang tính xã hội cao như: Tạo công ăn việc làm, giảm thất
nghiệp; Tạo điều kiện giảm chênh lệch về thu nhập giữa các vùng miền của đất
nước thông qua phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa; Tăng sức cạnh tranh của
các doanh nghiệp nhỏ và vừa, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tăng
trưởng xuất khẩu.
- Nguồn vốn hoạt động chủ yếu của ngân hàng là từ phát hành TPCP.
Tuy nhiên để có đủ nguồn vốn cho đầu tư phát triển , cần đa dạng hoá hình thức
huy động bằng cách tổ chức phát hành thêm các loại: Trái phiếu công trình, trái
phiếu xây dựng, trái phiếu với lãi suất được điều chỉnh theo chỉ số giá. Ngoài
việc đẩy mạnh huy động nguồn vốn dưới hình thức trái phiếu trên thị trường
trong nước, cũng cần khẩn trương tiến hành huy động vốn dưới hình thức phát
hành TPCP.
17
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
Chương 1 của luận văn đã được trình bày tổng quan về chính sách tín
dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước, đặc biệt đi sâu vào cơ chế huy
động vốn và cho vay. Đồng thời, luận văn cũng tham khảo kinh nghiệm quản lý
và sử dụng vốn tín dụng đầu tư và xuất khẩu của một số quốc gia trên thế giới,
qua đó rút ra bài học kinh nghiệm cho quản lý vốn tín dụng đầu tư của Nhà
nước tại Việt Nam.
18
Chương 2:
TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CHẾ HUY ĐỘNG VỐN VÀ CHO VAY ĐẾN KẾT
QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHPT VN GIAI ĐOẠN 2003-2007
2.1. Bối cảnh chung của nền kinh tế Việt nam trong tiến trình hội nhập
2.1.1. Tình hình kinh tế - xã hội Việt nam 2003 - 2007
* Tăng trưởng kinh tế
Bảng 1: Tình hình tăng trưởng GDP của cả nước từ 2003-2007
Đơn vị: %
Năm
2003 2004 2005 2006 2007
Tốc độ tăng GDP 7.26 7.66 8.43 8.17 8.48
- Nông - Lâm nghiệp - Thuỷ sản 3.62 4.36 4.02 3.30 3.00
- Công nghiệp và xây dựng 10.48 10.22 10.69 10.37 10.40
- Dịch vụ 6.45 7.26 8.48 8.29 8.50
Nguồn: Tổng cục thống kê
Biểu đồ 1: Tốc độ tăng trưởng GDP của cả nước từ 2003 - 2007
Trong bối cảnh đầy khó khăn và thách thức, công cuộc phát triển kinh tế -
xã hội của nước ta đã đạt được những thành tựu rất quan trọng, tốc độ tăng GDP
bình quân giai đoạn 2003 - 2007 là 8,04%. Năm 2007, tổng sản phẩm trong
19
nước tăng 8,48%, đạt kế hoạch đề ra (8,0 - 8,5%), là mức tăng cao nhất trong
vòng 11 năm gần đây, đứng vị trí thứ 3 về tốc độ tăng GDP của các nước Châu
Á, sau Trung Quốc (11,3%) và Ấn Độ (khoảng 9%) và cao nhất trong các nước
ASEAN (6,1%). Tốc độ tăng trưởng GDP cả 3 khu vực kinh tế chủ yếu đều đạt
mức khá cao.
* Cơ cấu kinh tế
Bảng 2: Cơ cấu GDP theo 3 khu vực kinh tế từ 2003-2007
Đơn vị: %
Năm
2003 2004 2005 2006 2007
Cơ cấu GDP 100 100 100 100 100
- Nông - Lâm nghiệp - Thuỷ sản 22.54 21.76 20.90 20.36 20.08
- Công nghiệp và xây dựng 39.47 40.09 41.03 41.56 41.48
- Dịch vụ 37.99 38.15 38.07 38.08 38.44
Nguồn: Tổng cục thống kê
Biểu đồ 2: Cơ cấu GDP theo 3 khu vực kinh tế từ 2003 - 2007
Cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng CNH, HĐH. Tỷ trọng
ngành nông nghiệp giảm từ 22.54% năm 2003 xuống 20.08% năm 2007; tỷ
trọng ngành công nghiệp tăng từ 39.47% năm 2003 lên 41.48% năm 2007 và tỷ
trọng ngành dịch vụ tăng từ 37.99% lên 38.44%.
Vốn đầu tư toàn xã hội tăng khá nhanh, trong khi tỷ lệ vốn đầu tư toàn xã
hội trung bình của các nước trên thế giới thời gian qua chỉ đạt 16-18% GDP,
20
của các nước châu Á đạt 32-35%GDP, thì tỷ lệ này của Việt nam đạt 40% GDP.
Đặc biệt năm 2007, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt nam đạt kỷ
lục trong vòng 20 năm qua (từ khi Luật đầu tư có hiệu lực vào năm 1988) là
20,3 tỷ USD, gấp 6,55 lần so với năm 2003 và hơn năm 2006 8,2 tỷ USD. Thị
trường tài chính bước đầu được hình thành, thị trường chứng khoán và các dịch
vụ tài chính phát triển khá nhanh với sự tham gia ngày càng nhiều chủ thể thuộc
các thành phần kinh tế. Phương thức và công cụ huy động nguồn lực cho ĐTPT
từng bước được đa dạng hóa theo nguyên tắc thị trường
Hội nhập kinh tế quốc tế và kinh tế đối ngoại đã đạt được nhiều thành tựu
to lớn và toàn diện, 10 năm hội nhập, mở cửa với ASEAN, 5 năm thực hiện
thành công Hiệp định thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ và 11 năm đàm phán để
trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Sau
khi gia nhập WTO, Chính phủ đã triển khai chuơng trình hành động về hội nhập
kinh tế và mở rộng quan hệ hợp tác với nhiều quốc gia trên thế giới. Ngày
16/10/2007, Việt Nam được bầu làm Uỷ viên không thường trực của Hội đồng
bảo an Liên hợp quốc 2008-2009 với số phiếu tín nhiệm cao, đánh dấu một mốc
quan trọng trong tiến trình chủ động và tích cực hội nhập quốc tế của Việt Nam.
Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế trong thời gian qua chủ yếu dựa vào các
nhân tố phát triển theo chiều rộng, vào những ngành và những sản phẩm truyền
thống, công nghệ thấp, sử dụng nhiều tài nguyên, vốn và lao động; quy mô nền
kinh tế còn nhỏ, thu nhập bình quân đầu người thấp; năng suất lao động và hiệu
quả kinh tế tăng chậm. Thu ngân sách còn phụ thuộc vào nhiều vào nguồn thu
từ thuế nhập khẩu và dầu thô. Nguồn lực của đất nước chưa được sử dụng hiệu
quả cao, tài nguyên, đất đai và các nguồn vốn của Nhà nước còn bị lãng phí,
thất thoát nghiêm trọng.
Cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, mặc dù có tốc độ tăng cao trong những
năm gần đây, nhưng tỷ trọng dịch vụ trong GDP còn thấp, các loại dịch vụ cao
cấp có giá trị tăng thêm lớn chưa phát triển mạnh. Trong nông nghiệp, việc đưa
21
khoa học, công nghệ vào sản xuất còn chậm. Trong công nghiệp, ít sản phẩm có
hàm lượng công nghệ và tri thức cao.
Tỷ trọng lao động trong nông nghiệp còn cao, lao động thiếu việc làm và
không có việc làm còn nhiều. Tỷ lệ lao động qua đào tạo rất thấp.
Việc sắp xếp, đổi mới, phát triển DNNN còn chậm, hiệu quả hoạt động
của DNNN còn thấp. Kinh tế tư nhân chưa được tạo đủ điều kiện thuận lợi để
phát triển. Đầu tư từ NSNN và đầu tư của DNNN còn dàn trải, thất thoát, hiệu
quả thấp, một số công trình lớn, quan trọng cấp quốc gia chưa hoàn thành theo
kế hoạch..
Ngoài ra, lạm phát và nhập siêu được xem là 2 vấn nạn của nền kinh tế
Việt nam trong năm 2007 với chỉ số CPI tăng 12,63%, cao hơn tốc độ tăng
GDP và nhập siêu lên tới 12,4 tỷ USD, bằng 25,6% kim ngạch xuất khẩu
Nhìn chung, nền kinh tế cả nước năm 2007 vẫn tăng cao, xã hội ổn định,
thu nhập và đời sống dân cư về cơ bản ổn định và được cải thiện. Theo Tổng
cục Thống kê, thu nhập bình quân đầu người năm 2007 tăng 5,8% so với năm
2006, sau khi đã trừ đi tốc độ tăng giá; tổng sức mua xã hội năm 2007 vẫn tăng
22%.
2.1.2. Tác động của hội nhập kinh tế đến hoạt động của NHPT VN
VDB được thành lập và đi vào hoạt động trong bối cảnh xu hướng toàn
cầu hoá, đặc biệt việc Việt nam gia nhập WTO có tác động mạnh mẽ đến hoạt
động của hệ thống ngân hàng Việt nam nói chung và VDB nói riêng. Theo đó,
VDB phải đáp ứng các yêu cầu tổng quát tiếp cận và hoà nhập với xu hướng
phát triển chung của đất nước và thế giới, giữ gìn vai trò chủ đạo là công cụ của
Chính phủ trong việc thúc đẩy đầu tư, hỗ trợ phát triển, góp phần tăng trưởng
kinh tế nhanh và bền vững.
VDB đã chuyển sang phương thức hoạt động mới trong bối cảnh đất nước
đang có những bước chuyển mạnh, đổi mới đồng bộ và toàn diện, đặc biệt là bối
cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra rất mạnh, đây cũng đồng thời là thách thức đối
22
với VDB. Vị thế pháp lý của VDB rõ ràng hơn, về cơ bản đã tiếp cận với thông
lệ của các tổ chức tài trợ trên thế giới, đã có nền tảng quan hệ hợp tác với một
số đối tác nước ngoài, chẳng hạn như: VDB đã ký văn bản hợp tác phát triển với
KfW vào tháng 9/2006, với CDB vào tháng 10/2006, với Ngân hàng XNK Hàn
Quốc (KEXIM) tháng 12/2006. Tháng 5/2007,VDB tiếp tục ký các văn bản hợp
tác với DBJ, với Ngân hàng XNK Trung Quốc, Ngân hàng Sec… VDB cũng đã
đồng chủ trì với Hiệp hội các tổ chức tài trợ phát triển Châu Á Thái Bình
Dương (ADFIAP) tổ chức Hội thảo quốc tế tại Hà Nội từ 7-8/5/2007 và được
kết nạp, gia nhập ADFIAP nhân dịp này…Hiện nay VDB đã vay được 100 triệu
USD từ KfW, tiếp nữa là khoản vay không ràng buộc từ CDB, từ Ngân hàng
hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC). VDB đã ký thỏa thuận hợp tác với CDB về tín
dụng thực hiện chương trình “hai hành lang, một vành đai”- một dự án lớn có ý
nghĩa kinh tế - xã hội đặc biệt vùng Đông Bắc đất nước. Đây chính là nỗ lực của
VDB trong việc nâng cao uy tín đối với bạn bè trong nước và quốc tế.
Bên cạnh đó, dưới tác động gia nhập WTO, thị trường tài chính tiền tệ của
Việt Nam sẽ phải mở cửa hơn nữa đồng nghĩa với việc VDB chấp nhận cạnh
tranh với các ngân hàng, tổ chức tài chính trong, ngoài nước trong lĩnh vực cho
vay, huy động vốn và dịch vụ thanh toán, kể cả cho vay đầu tư đối với lĩnh vực
cơ sở hạ tầng, các lĩnh vực trọng điểm vốn được coi là đối tượng chủ yếu của
VDB hiện tại và tương lai. Đồng thời, từ đó tạo sức ép lớn về việc phải áp dụng
các chuẩn mực và thông lệ quốc tế trong quản trị ngân hàng như: quản trị rủi ro,
quản lý tài sản nợ có, xếp hạng khách hàng, phân loại nợ, kiểm toán nội bộ…
2.2. Giới thiệu về Ngân hàng phát triển Việt Nam
2.2.1. Vài nét về sự hình thành và đặc điểm của NHPT VN
Ngân hàng phát triển Việt Nam (Tên giao dịch là The Vietnam
Development Bank - VDB) được hình thành trên cơ sở tổ chức lại Quỹ Hỗ trợ
phát triển - DAF theo quyết định số 108/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính
phủ ban hành ngày 19/05/2006.
23
VDB là một đơn vị cho vay chính sách phi lợi nhuận, với số vốn điều lệ là
5 nghìn tỷ đồng (hiện nay vốn điều lệ đã được nâng lên mức 10 nghìn tỷ đồng
theo quyết định số 44/2007/QĐ-TTg ngày 30/03/2007) . Cùng với Ngân hàng
chính sách xã hội Việt nam, VDB có mục tiêu đóng góp vào quá trình xoá đói
giảm nghèo thông qua các khoản vay cho các công trình xây dựng thủy lợi và
giao thông nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng cho các làng nghề, xây dựng cơ
sở hạ tầng kinh tế xã hội cho các vùng sâu, vùng xa và hỗ trợ xuất khẩu.
Hoạt động của VDB có một số điểm khác biệt so với DAF, VDB được
thành lập dựa trên Luật các tổ chức tín dụng và Luật Ngân sách Nhà nước (DAF
chỉ dựa trên Luật Ngân sách Nhà nước) nên VDB hoạt động theo hình thức
ngân hàng với các sản phẩm dịch vụ ngân hàng đa dạng hơn, được tăng quyền
chủ động, tăng tính trách nhiệm trong đánh giá, thẩm định cho vay các dự án.
Tuy nhiên, do là ngân hàng thực hiện chính sách nên VDB chịu sự điều chỉnh
của Luật Ngân sách và kế thừa mọi quyền lợi, trách nhiệm từ DAF.
So với các NHTM khác, NHPT có sự khác biệt là tổ chức tài chính thuộc
sở hữu 100% của Chính phủ, không nhận tiền gửi từ dân cư. Do hoạt động của
NHPT không vì mục đích lợi nhuận nên được hưởng một số ưu đãi đặc biệt
như: không phải dự trữ bắt buộc, không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, được
Chính phủ đảm bảo khả năng thanh toán, được miễn nộp thuế và các khoản nộp
NSNN theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, NHPT vẫn chịu sự điều tiết của
Luật các tổ chức tín dụng nên vẫn phải chấp hành các quy định trong việc thực
hiện chính sách tiền tệ, chính sách tín dụng và quản lý ngoại hối của NHNN.
Doanh nghiệp vay vốn của NHPT với lãi suất cho vay rẻ hơn vay của các
NHTM khác. Bởi vì NHPT cho vay theo lãi suất thị trường, theo thông lệ quốc
tế là lãi suất TPCP kỳ hạn 5 năm công thêm một khoản phí nhất định (khoảng
1% năm), thời gian vay có thể lên đến 10 năm, 15 năm, điều mà ít NHTM có
thể làm được. Điều này cho thấy sự ưu đãi không chỉ được vay rẻ mà thời hạn
cho vay dài sẽ giúp cho đối tượng vay vốn chủ động hơn trong kế hoạch sản
24
xuất kinh doanh. Ngoài ra, phần lớn các dự án được dùng tài sản hình thành
bằng vốn vay để đảm bảo tiền vay, trường hợp phải thế chấp thì chỉ cần thế
chấp 15% trên số vốn vay.
2.2.2. Những kết quả đạt được của NHPT VN trong thời gian qua
Kế thừa hoạt động của Qũy HTPT, NHPT VN chính thức đi vào hoạt động
từ ngày 01/07/2006 với tổng số tài sản 105.000 tỷ đồng, nguồn vốn chủ sở hữu
gần 6.300 tỷ đồng. Hoạt động của NHPT VN được tổ chức rộng khắp với mạng
lưới 62 Chi nhánh và Sở giao dịch trong cả nước, tập trung tài trợ cho các dự án
phát triển và các doanh nghiệp xuất khẩu thuộc các lĩnh vực cơ sở hạ tầng và
công nghiệp trọng điểm, nông nghiệp nông thôn và vùng miền khó khăn theo
chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.
Trong điều kiện khả năng tích lũy của NSNN cho ĐTPT có hạn, cùng với
các chính sách thu hút đầu tư, Chính phủ đã có thêm một công cụ khai thác các
nguồn vốn trong xã hội để hỗ trợ phát triển các ngành, các vùng, các sản phẩm
trọng điểm, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đẩy mạnh xuất khẩu và khai
thác những tiềm năng to lớn của đất nước cho sự nghiệp CNH, HĐH; đồng thời
góp phần tạo nhiều công ăn, việc làm cho người lao động, đào tạo nguồn nhân
lực, bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ sức khỏe và nâng cao mức sống cho
người dân…
Với thế mạnh là một ngân hàng của Chính phủ và có quy mô vốn lớn tại
Việt Nam, đặc biệt vốn trung dài hạn; được Chính phủ đảm bảo khả năng thanh
toán; NHPT VN đang đẩy mạnh huy động vốn của các tổ chức trong và ngoài
nước để thực hiện nhiệm vụ TDĐT và TDXK của Nhà nước với các hình thức:
cho vay đầu tư, bảo lãnh tín dụng đầu tư, hỗ trợ sau đầu tư, tín dụng xuất khẩu,
bảo lãnh dự thầu và bảo lãnh thực hiện hợp đồng xuất khẩu…
Tính đến 31/12/2007, NHPT VN đã và đang cho vay bằng nguồn vốn
trong nước 7.125 dự án (có trên 110 dự án nhóm A) với tổng số vốn theo hợp
đồng tín dụng đã ký gần 100.000 tỷ đồng, trong đó có những dự án đặc biệt
25
quan trọng của đất nước như: Thủy điện Sơn La, Nhà máy lọc dầu Dung Quất,
các nhà máy thủy điện, nhiệt điện, các nhà máy đóng tàu biển, cơ sở hạ tầng
kinh tế xã hội… NHPT còn đang làm chủ đầu tư dự án đường ô tô cao tốc Hà
Nội - Hải Phòng, dự án cầu đường Đình Vũ - Lạch Huyện và một số dự án trọng
điểm khác. Tổng dư nợ của NHPT VN đạt 103.769 tỷ đồng, trong đó dư nợ vốn
trong nước là 53.163 tỷ đồng, dư nợ vốn ODA là 50.607 tỷ đồng. NHPT VN
cũng đã cho hàng trăm doanh nghiệp vay khoảng 50.000 tỷ đồng để thực hiện
các hợp đồng xuất khẩu các mặt hàng theo quy định của Thủ tướng Chính phủ.
Đến nay đã có trên 3.500 dự án, trong đó có 42 dự án nhóm A hoàn thành
toàn bộ hoặc từng phần đưa vào khai thác sử dụng, góp phần quan trọng tăng
cường năng lực sản xuất của các ngành kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đất
nước theo hướng CNH - HĐH. Cũng với vị thế là nhà tài trợ vốn dài hạn hàng
đầu trong hệ thống các tổ chức tài chính- ngân hàng trong nước với dư nợ chiếm
khoảng 10,72% tổng dư nợ toàn kinh tế (dư nợ cho vay toàn nền kinh tế
968.000 tỷ đồng). NHPT VN cũng là nhà phát hành TPCP lớn thứ hai sau Kho
bạc Nhà nước, góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thị
trường tài chính nói chung và thị trường trái phiếu nói riêng.
2.3. Tác động của cơ chế huy động vốn và cho vay đến kết quả hoạt động
của NHPT VN giai đoạn 2003-2007
2.3.1. Hoạt động huy động vốn
2.3.1.1. Tình hình huy động vốn của NHPT VN giai đoạn 2003-2007
Nguồn vốn huy động của NHPT VN giai đoạn 2003-2007 như sau:
Bảng 3: Bảng tổng hợp nguồn vốn huy động giai đoạn 2003-2007
Đơn vị: Tỷ đồng
Năm 2003 2004 2005 2006 2007
1. Vốn huy động
- Trái phiếu Chính phủ
- Bảo hiểm xã hội
24.086
5.781
1.900
27.992
6.001
3.500
30.589
3.325
3.000
31.158
10.050
2.100
35.339
24.095
50