CÁC HÌNH THÁI TƯ BẢN VÀ CÁC HÌNH THỨC BIỂU HIỆN CỦA GIÁ TRỊ THẶNG DƯ


Chương 6
CÁC HÌNH THÁI TƯ BẢN VÀ
CÁC HÌNH THỨC BIỂU HIỆN
CỦA GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

I. LỢI NHUẬN BÌNH QUÂN VÀ GIÁ CẢ
SẢN XUẤT
1.1. Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa
Đối với xã hội, để tiến hành sản xuất hàng hoá,
xã hội cần chi phí một lượng hao phí lao
động nhất định bao gồm:
Tạo thành giá trị hàng hóa H = C + V + m

Đối với nhà tư bản, để tiến hành sản xuất hàng
hoá trên họ chỉ cần ứng một lượng tư bản
để mua tư liệu sản xuất và sức lao động, gọi
là chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, ký
hiệu K:
K = C + V
Giữa H và K có có sự khác nhau:

Nhà tư bản quan tâm đến K, tiết kiệm chi phí
này bằng mọi giá vì K là giới hạn thực sự
của lỗ lãi kinh doanh của nhà TB.
1.1.2. Lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận
a. Lợi nhuận:
Do có sự chênh lệch về lượng giữa giá trị
hàng hoá và chi phí sản xuất tư bản chủ
nghĩa, nên khi bán hàng hóa đúng giá trị
trừ đi phần tư bản ứng ra, nhà tư bản còn
thu về tiền lời (ngang bằng với m) và được
gọi là lợi nhuận, ký hiệu P:

“Giá trị thặng dư, được quan niệm là con đẻ
của toàn bộ tư bản ứng trước mang hình
thái chuyển hóa là lợi nhuận”
– C. Mác (Tư bản, tập 3, tr46) .

H = C + V + m = K + m = K + P
Nguyên nhân của sự chuyển hoá m thành P:

+ Sự hình thành K = (C + V) đã xoá nhoà
vai trò khác biệt giữa C và V.
+ Do chi phí SX TBCN luôn nhỏ hơn chi phí
SX thực tế nên khi bán hàng hoá chỉ cần giá
cả lớn hơn K một chút là đã thu lời.

Giữa P và m có gì khác nhau:
+ Giống nhau :
m và P đều có chung một nguồn gốc là
kết quả của lao động của công nhân.
+ Khác nhau:
* về mặt chất:
* m phản ánh nguồn gốc sinh ra từ
V còn p thì được xem như toàn
bộ tư bản ứng trước đẻ ra.
* P che giấu quan hệ bóc lột TBCN,
che giấu nguồn gốc thực sự của nó.


Giữa m và P có sự không nhất trí về lượng:

Trong một thời gian nhất định, xét trên bình
diện toàn bộ nền kinh tế:
Tổng giá cả = Tổng giá trị
do đó :
Tổng P = Tổng m

b. Tỷ suất lợi nhuận:
Tỷ suất lợi nhuận là lệ phần trăm giữa giá trị
thặng dư và tổng tư bản ứng ra để sản xuất
- kinh doanh.
Tỷ suất lợi nhuận là hình thái chuyển hoá của
tỷ suất giá trị thặng dư.

Sự khác nhau giữa tỷ suất lợi nhuận và tỷ
suất giá trị thăng dư:
-
Về chất:
-
Về lượng:
P’ < m’.

m’ biểu hiện mức độ bóc lột của
nhà tư bản đối với LĐ;

P’ nói lên mức doanh lợi của đầu
tư tư bản.

1.2. Sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình
quân và giá cả sản xuất
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa những
người sản xuất và lưu thông hàng hoá
bằng những biện pháp và thủ đoạn khác
nhau nhằm giành giật cho mình những
điều kiện sản xuất kinh doanh có lợi
nhất.
Động lực của cạnh tranh là lợi nhuận tốt đa.

Trong điều kiện của sản xuất tư bản tự do cạnh
tranh, Mác phân chia thành hai loại cạnh
tranh:
+ Cạnh tranh nội bộ ngành;
+ Cạnh tranh giữa các ngành.
1.2.1. Cạnh tranh nội bộ ngành
Đó là sự cạnh tranh giữa các nhà tư bản trong
cùng một ngành, sản xuất cùng một loại
hàng hoá nhằm giành điều kiện sản xuất và
tiêu thụ hàng hoá có lợi nhất để thu nhiều
lợi nhuận siêu ngạch.

Mục tiêu cạnh tranh: chiếm tỷ phần thị trường
lớn, muốn vậy phải:
+ Nâng cao chất lượng;
+ Giảm chi phí;
+ Chất lượng phục vụ tốt;
+ Mẫu mã, bao gói đẹp…
Biện pháp cạnh tranh:
Bằng cách cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất
lao động, tăng cấu tạo hữu cơ C/V. Để
hạ thấp hao phí lao động cá biệt nhỏ
hơn hao phí lao động xã hội.

Kết quả cạnh tranh:
là hình thành giá trị thị trường.
Giá trị thị trường một mặt, là giá trị trung bình
của những hàng hoá được sản xuất ra trong
một khu vực sản xuất nào đó, mặt khác phải
coi giá trị thị trường là giá trị cá biệt của
những hàng hoá được sản xuất ra trong
những điều kiện trung bình của khu vực đó
và chiếm khối lượng lớn trong số những sản
phẩm của khu vực này.

1.2.2. Cạnh tranh giữa các ngành
Đó là sự cạnh tranh của các nhà tư bản ở các
ngành sản xuất khác nhau nhằm giành giật
nơi đầu tư có lợi nhất.
Nguyên nhân cạnh tranh:
Trong các ngành sản xuất khác nhau, do đặc
điểm của từng ngành, C/V của các ngành
khác nhau nên P’ của từng ngành là khác
nhau.

VD: có 3 ngành SX: cơ khí, dệt, da, có lượng tư
bản đầu tư bằng nhau là 100, m’ = 100%,
nhưng cấu tạo hữu cơ khác nhau, do đó P’
khác nhau vì vậy các nhà tư bản không cam
chịu tình trạng trên nên họ cạnh tranh
nhau:

Biện pháp để cạnh tranh: là tự do di chuyển tư
bản vào các ngành khác nhau của xã hội.
Tư bản của ngành cơ khí chuyển sang ngành da
làm cho:
+ SP của ngành cơ khí giảm - dẫn đến :
 cung < cầu → giá cả > giá trị → P tăng.
+ SP của ngành da tăng
 cung > cầu → giá cả < giá trị → P giảm.



Vậy:
- Tỷ suất lợi nhuận bình quân: là con số trung
bình của tất cả tỷ suất lợi nhuận ở các
ngành khác nhau:

trong đó:

P’
1
- tỷ suất lợi nhuận của từng ngành;
n - số ngành.

Lợi nhuận bình quân:
Là lượng lợi nhuận mà một tư bản thu
được theo tỷ suất lợi nhuận bình quân -
không kể cấu thành hữu cơ của nó như thế
nào.
Giá cả SX:
Khi hình thành lợi nhuận bình quân, giá
trị hàng hóa chuyển hóa thành giá cả SX

Giá cả SX là cơ sở của giá cả thị trường,
Giá cả thị trường vận động lên xuống
xung quanh giá cả SX.

2. CÁC HÌNH THÁI TƯ BẢN VÀ LỢI
NHUẬN CỦA NÓ
2.1. Tư bản thương nghiệp và lợi nhuận
thương nghiệp
2.1.1. Nguồn gốc và bản chất của tư bản
thương nghiệp
- Tư bản thương nghiệp là một bộ phận của tư
bản công nghiệp, tách ra khỏi vòng tuần
hoàn của tư bản công nghiệp và trở thành
tư bản kinh doanh hàng hoá.

Tư bản thương nghiệp vừa phụ thuộc, vừa độc
lập với tư bản công nghiệp:
+ Sự phụ thuộc: Tư bản thương nghiệp chỉ là
một bộ phận của tư bản công nghiệp.
+ Tính độc lập tương đối của tư bản thương
nghiệp thể hiện: Tư bản thương nghiệp
đảm nhận chức năng riêng biệt tách khỏi
công nghiệp.

2.1.2. Lợi nhuận thương nghiệp
+ Lợi nhuận thương nghiệp là một phần giá trị
thặng dư được sáng tạo ra trong sản xuất
do nhà tư bản công nghiệp “nhường” cho
nhà tư bản thương nghiệp.
+ Sự hình thành lợi nhuận thương nghiệp do
chênh lệch giữa giá bán với giá mua hàng
hoá của tư bản thương nghiệp.

Sự tham gia của tư bản thương nghiệp vào việc
bình quân hóa tỷ suất lợi nhuận:
Giả sử tư bản CN ứng ra 1 lượng tư bản
= 720C + 180V = 900. Khi m’ = 100%. Khối lượng giá
trị thặng dư là 180. Giá trị hàng hóa = 1080. Giả
định nhà tư bản công nghiệp tự đảm nhiệm việc
mua bán hàng hóa của mình thì tỷ suất lợi nhuận
bình quân sẽ bằng:

Khi có tư bản thương nghiệp tham gia vào quá trình
kinh doanh, và ứng trước = 100 đơn vị. Vậy toàn
bộ tư bản ứng trước sẽ là: 900 + 100 = 1000.

Tỷ suất lợi nhuận bình quân:
= (180 / 100) × 100% = 18%.
Lợi nhuận của tư bản công nghiệp:
PCN = (900 / 100%) × 18% = 162.
Lợi nhuận của tư bản thương nghiệp:
PTN = (100 / 100%) × 18% = 18.
Giá mua và bán của tư bản thương nghiệp: