Bài Tập Vật Lý Nguyên Tử Và Hạt Nhân

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Bài Tập Vật Lý Nguyên Tử Và Hạt Nhân

1 2


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH




Bài tập
VẬT LÝ NGUYÊN TỬ
VÀ HẠT NHÂN













ThS. Trần Quốc Hà – Tạ Hưng Quý











Tài liệu lưu hành nội bộ
* 2000 *

3 4
MỤC LỤC


Mục lục .......................................................................................................................... 2
Lời nói đầu.........................................................................................................................3
Phần I : Vật lý nguyên tử.................................................................................................4
Chương I : Tính chất lượng tử của bức xạ điện từ ............................................................4
Chương II: Các mẩu nguyên tử cổ điển.............................................................................8
Chương III: Những cơ sở của thuyết lượng tử.................................................................14
Chương IV: Cấu trúc nguyên tử theo cơ học lượng tử ....................................................22
Phần II : Vật lý hạt nhân ................................................................................................27
Chương I : Hạt nhân nguyên tử
và đặc tính của nó.........................................................27
Chương II: Phân rã phóng xạ ..........................................................................................31
Chương III: Tương tác hạt nhân – Năng lượng hạt nhân. ...............................................37
Đáp số và hướng dẫn....................................................................................................59
Phần II: Vật lý nguyên tử...............................................................................................59
Chương I: Tính chât lượng tử của bức xạ điện tử ...........................................................59
Chương II: Các mẫu nguyên tử cổ điển...........................................................................63
Chương III: Những cơ sở của thuyết lượng tử.................................................................68
Chương IV: Cấu trúc nguyên tử theo cơ học lượ
ng tử ....................................................77
Phần II: Vật lý hạt nhân .................................................................................................81
Chương I: Hạt nhân nguyên tử và đặc tính của nó..........................................................81
Chương II: Phân rã phóng xạ ..........................................................................................83
Chương III: Tương tác hạt nhân – Năng lượng hạt nhân ................................................85
Phụ lục ................................................................................................................. 87
Tài liệu tham khảo .............................................................................................................93
5 6

LỜI NÓI ĐẦU

Để phục vụ cho việc giảng dạy ngày càng đòi hỏi nâng cao chất lượng, cùng với việc
soạn thảo giáo trình vật lý nguyên tử và hạt nhân, cuốn bài tập này ra đời là rất cần thiết.
Cuốn bài tập vật lý nguyên tử và hạt nhân này được soạn thảo theo sát chương trình lý
thuyết. Nó gồm 2 phần: Phần Vật lý nguyên tử và phần vật lý hạt nhân. Mỗi phần gồm từ
3 đến 4 chương. Trong các chương có tóm tắ
t lý thuyết, giải bài tập mẫu và nhiều bài tập
tự giải. Cuối sách là phần đáp án, trong đó có đáp số hoặc hướng dẫn cho các bài khó. Các
bài tập tự giải được biên soạn từ nhiều nguồn sách, có sàng lọc, đối chiếu, kiểm tra lại kỹ
lưỡng. Bài tập đa dạng và vừa sức, thích hợp với sinh viên Đại học Sư phạm và còn có thể
làm tài liệu tham khảo cho các giáo viên phổ thông. Ngoài ra còn có các bảng ph
ụ lục tra
cứu, trong đó trình bày ở cả hai hệ đơn vị là SI và CGS, thuận tiện cho việc đa dạng hoá
các bài tập. Hơn nữa còn có các bảng phụ lục công thức toán học cần thiết giúp sinh viên
thuận tiện trong khi giải bài tập.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng việc biên soạn chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót.
Các tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp để cuốn sách ngày càng hoàn thi
ện.
Chúng tôi xin chân thành cám ơn các đồng nghiệp đã tận tình giúp đỡ chúng tôi trong
việc soạn thảo. Cám ơn ban chủ nhiệm khoa Lý đã tạo điều kiện cho cuốn sách được in ấn.
Đặc biệt cám ơn Ban Ấn bản phát hành trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã
góp nhiều công sức giúp cuốn sách được ra đời.

Tháng 10 năm 2002
Các tác giả
























7 8

PHẦN I : VẬT LÝ NGUYÊN TỬ

Chương I:
TÍNH CHẤT LƯỢNG TỬ CỦA BỨC XẠ ĐIỆN TỪ


( Tóm tắt nội dung lý thuyết:
I- Photon.
1. Mỗi photon mang năng lượngĠ chỉ phụ thuộc vào tần sốĠ (hay bước sóng () của bức
xạ điện từ được xác định :
hC
hε= ν=
λ

Trong đó : h = 6,626.10-34 JS là hằng số Plauck
C = 3.108m/s là vận tốc ánh sáng.
2. Khối lượng của photon được xác định:
m =
22
h
CC
ε ν
=

II. Hiện tượng quang điện.
1. Giới hạn quang điện (hay giới hạn đỏ)
o
hC
A
λ=

Trong đó A là công thoát của Electron khỏi kim loại
2. Phương trình Einstein
2
mV
hA
2
ν= +

Trong đó m là khối lượng của Electron và V là vận tố cực đại của Electron thoát ra từ bề mặt
kim loại.
III- Hiện tượng tán xạ Compton.
Độ dịch Compton là hiệu số giữa bước sóng tán xạ và bước sóng tới của bức xạ điện từ
được xác định:
2
cc
'(1cos)2sin
2
θ
∆λ=λ −λ=λ − θ = λ

Trong đó:Ġ là bước sóng Compton.
( là góc tán xạ và m là khối lượng Electron.

* Bài tập hướng dẫn:
1. Ánh sáng đơn sắc với bước sóng 3000Ao chiếu vuông góc vào một diện tích
4cm2. Nếu cường độ ánh sáng bằng 15.10-2(W/m2), hãy xác định số photon đập lên diện
tích ấy trong một đơn vị thời gian.
Giải:
Năng lượng của photon ứng với bước sóng 3000Ao:
34 8
19
7
hC 6,626.10 .3.10
6,626.10 J
3.10



ε= = =
λ

Năng lượng toàn phần của ánh sáng chiếu vào bề mặt diện tích 4cm2
E = I.S = 15.10
-2
.4.10
-4
= 6.10
-5
W = 6.10
-5
J/S
Số photon trong một đơn vị thời gian là:
N =
5
13
19
E6.10
9,055.10 photon /S
6,626.10


==
ε

9 10
2. Chiếu ánh sáng đơn sắc vào bề mặt của kim loại Natri, công thoát của Natri bằng
2,11(ev). Xác định vận tốc cực đại của Electron nếu bước sóng của ánh sáng tới là tím bằng
2,50.10-7m và tia đỏ bằng 6,44.10-7m.


Giải:
Năng lượng photon ứng với ánh sáng tím:
34 8
719
hC 6,626.10 .3.10
h4,96ev
2,50.10 .1,6.10

−−
ε= ν= = =
λ


Theo công thức Einstein:
2
mV
hA
2
ν= +

Suy ra vận tốc cực đại của Electron:
19 6
31
2(h A) 2(4,96 2,11)
V .1,6.10 10 m/s
m 9,11.10


ν− −
== =

Năng lượng ứng với bước sóng đỏ:
34 8
719
hC 6,626.10 .3.10
1,929(ev)
6,44.10 .1,6.10

−−
ε= = =
λ

Trong trường hợp ánh sáng đỏ năng lượng photon nhỏ hơn công thoát của Natri nên không thể
làm bật Electron ra khỏi kim loại. Vì vậy có thể xem vận tốc cực đại của quang Electron bằng
không.
3. Tia X có bước sóng 0,30Ao tán xạ dưới góc 60o do hiệu ứng tán xạ Compton. Tìm
bước sóng tán xạ của photon và động năng của Electron.
Giải :
oo
h
' (1 cos ) 0,30 0,0243(1 cos60 ) 0,312A
mc
λ=λ+ − θ= + − =

Theo định luật bảo toàn năng lượng:
22
oo
3
hc hC
mC mC D
'
hC hC 1 1
D hC( ) 1,59.10 (ev)
''
+=++
λλ
=−= −=
λλ λλ

trong đó moC2 – là năng lượng nghỉ của Electron và D là động năng của Electron.

* Bài tập tự giải:
1.1. Tìm vận tốc cực đại của quang Electron rút ra khỏi bề mặt kim loại Cs nếu nó được
rọi bằng ánh sáng có bước sóng 0,50(m, công thoát của Xedi (Cs) bằng 1(ev).
1.2. Người ta chiếu tia tử ngoại với bước sóng 3000Ao vào kim loại bạc. Hiệu ứng quang
điện có thể xảy ra được không? Cho biết công thoát của bạc bằng 4,70(ev).
1.3. Vonfram có gi
ới hạn đỏ bằng 2750Ao. Hãy tính:
1) Công thoát của Electron từ Vonfram.
2) Vận tốc và động năng cực đại của Electron bứt ra từ bề mặt Vonfram dưới tác dụng của
ánh sáng với bước sóng 1800Ao.
1.4. Tìm bước sóng và tần số của một photon có năng lượng 1,00Kev.
1.5. Tìm xung lượng của một photon với năng lượng 12Mev
1.6. Tính tần số của một photon sinh ra khi một Electron có năng lượng 20Kev bị dừng
lại do va chạm vớ
i một hạt nhân nặng.
11 12
1.7. Tìm bước sóng cực đại của một photon làm vỡ phân tử có năng lượng liên kết bằng
15(ev).
1.8. Tính năng lượng của một photon mà xung lượng của nó bằng xung lượng của một
Electron có năng lượng bằng 0,3Mev.
1.9. Một đài phát thanh công suất 200KW hoạt động ở tần số 103,7MHz. Xác định số
photon (số lượng tử) phát ra trong một đơn vị thời gian.
1.10. Khi chiếu ánh sáng với bước sóng (1 = 5461Ao vào bề mặ
t kim loại người ta đo
được hiệu điện thế hãm là : U1 =0,18V. Nếu chiếu ánh sáng với bước sóng (2 = 1849 Ao
thì đo được hiệu điện thế là: U2 = 4,63V. Cho biết điện tích của Electron là e=1,6.10-19C.
Hãy xác định hằng số planck, công thoát và tần số giới hạn đỏ.
1.11. Tia X đơn sắc có bước sóng 0,708Ao bị tán xạ trên nguyên tử cacbon. Hãy tính:
1) Bước sóng tán xạ của tia X dưới góc 90o.
2) Động năng cực đại của Electron thoát ra khỏi nguyên tử trong hi
ệu ứng tán xạ Conpton.
1.12. Tia X với bước sóng 2,2.10-11m tán xạ trên nguyên tử Cacbon dưới góc tán xạ
bằng 85o.
a) Tính độ dịch compton.
b) Tính hiệu suất năng lượng ban đầu của tia X bị tổn hao?
1.13. Photon với bước sóng 2,4.10-12m đập vào một bia chứa Electron tự do.
a) Tìm bước sóng của photon bị tán xạ dưới góc 30o.
b) Tìm bước sóng của photon bị tán xã dưới góc 120o.
1.14. Photon tia X với bước sóng 0,10.10-9m đập trực diện vào một Electron (ứng với
góc tán xạ 180o).
a) Hãy xác định sự
thay đổi bước sóng của photon.
b) Hãy xác định sự thay đổi năng lượng của Electron.
c) Tính động năng truyền cho Electron.
1.15. Tính ra phần trăm sự thay đổi năng lượng của photon trong hiệu ứng tán xạ
Compton dưới góc 90o đối với các loại bước sóng:
a) Sóng Viba 3cm.
b) Sóng ánh sáng nhìn thấy 5.10-7m.
c) Sóng tia X: 2,5.10-8m.
d) Sóng tia Gamma ứng với năng lượng 1Mev.
Bạn có kết luận gì về mức độ quan trọng của hiệu ứng Compton.
1.16. Các vệ tinh nhân tạo và tàu vũ
trụ bay trên quĩ đạo quanh trái đất có thể trở thành
tích điện, một phần do mất Electron gây bởi hiệu ứng quang điện dưới tác dụng của ánh
sáng mặt trời lên mặt ngoài của vỏ tàu. Giả sử vệ tinh được phủ một lớp platin (Bạch kim),
kim loại này có công thoát lớn nhất bằng 5,32Kev.
Hãy xác định bước sóng của photon có khả năng làm bật các quang Electron ra khỏi bề mặt
Platin (các vệ tinh phải
được chế tạo sao cho sự tích điện nói trên là nhỏ nhất).
1.17. Tìm động năng cực đại của quang Electron nếu cho biết công thoát của kim loại là
2,3ev và tần số bức xạ chiếu vào kim loại là 3.1015Hz.
1.18. Công thoát của Tungsten là 4,50ev. Hãy xác định vận tốc của quang Electron nhanh
nhât khi chiếu ánh sáng với năng lượng 5,8ev vào Tungsten.
1.19. Nếu công thoát của kim loại là 1,8ev thì thế hãm đối với ánh sáng chiếu vào kim
loại ấy với bước sóng 4.10-7m sẽ bằng bao nhiêu? Hãy tính vận t
ốc cực đại của quang
Electron bắn ra từ bề mặt kim loại.
1.20. Thế hãm đối với quang Electron của một kim loại khi được rọi ánh sáng có bước
sóng 4,91.10-7m là 0,71V. Khi bước sóng chiếu sáng thay đổi, thế hãm tương ứng là
1,43V. Hãy tính:
a) Bước sóng mới tác dụng sau.
b) Công thoát của quang Electron.
13 14
1.21. Dùng định luật bảo toàn động lượng và năng lượng để chứng tỏ rằng Electron tự
do không thể hấp thụ hoặc bức xạ photon.
1.22. Xác định độ dịch Compton và góc tán xạ đối với photon được rọi vào kim loại có
bước sóng 0,03Ao và vận tốc Electron bật ra khỏi kim loại bằng 0,6 vận tốc ánh sáng.
1.23. Xác định bước sóng tia X, biết rằng trong hiệu ứng Compton động năng cực đại
củ
a Electron bay ra là 0,19Mev.
1.24. Giả sử một photon năng lượng 250Kev va chạm vào một Electron đứng yên theo
kiểu tán xạ compton dưới góc 120o. Hãy xác định năng lượng của photon tán xạ.
1.25. Photon với bước sóng 0,05Ao tán xạ trên Electron trong hiệu ứng tán xạ compton,
dưới góc 90o. Hãy tính xung lượng của Electron.
1.26. Một photon tia X năng lượng 0,3Mev va chạm trực diện với một Electron lúc đầu
đứng yên. Tính vận tốc giật lùi của Electron bằng cách áp dụng các nguyên lý bảo toàn
năng lượng và xung lượng.
1.27. Trong m
ột thí nghiệm về hiệu ứng tán xạ compton, một Electron đã thu được năng
lượng 0,1Mev do một tia X năng lượng 0,5Mev chiếu vào. Tính bước sóng của photon
tán xạ biết rằng lúc đầu Electron ở trạng thái nghỉ.
1.28. Trong tán xạ compton một photon tới đã truyền cho Electron bia một năng lượng
cực đại bằng 45Kev. Tìm bước sóng của photon đó.
1.29. Trong thí nghiệm hiệu ứng tán xạ compton người ta dùng tia X với năng lượng
0,5Mev truyề
n cho Electron năng lượng 0,1Mev. Tìm góc tán xạ.
1.30. Thiết lập phương trình hiệu ứng tán xạ compton:
o
h
'(1cos)
MC
∆λ =λ − λ = − θ







15 16

Chương II: CÁC MẪU NGUN TỬ CỔ ĐIỂN


Tóm tắt nội dung lý thuyết:

I- Lý thuyết Rơdepho (Rutherford)
1) Mối liên hệ giữa góc tán xạ và khoảng nhằm của hạt (.
2
2
mV
Cotg .b
22Ze
θ
=
(Dùng trong hệ CGS)
( - là góc tán xạ hạt ( và b là khoảng nhằm của hạt (.
2) Xác suất tán xạ của chùm hạt ( lên các hạt nhân trong lá kim loại dát mỏng:
2
2
4
dn kze d
dW N.d .
nmV
Sin
2
α
α
⎛⎞

==
⎜⎟
θ
⎝⎠

dn( - Số hạt ( bị tán xạ trong chùm hạt ( tiến đến lá kim loại n(.
N là mật độ hạt nhân gây tán xạ (số hạt nhân trong một đơn vị thể tích)
d- bề dày của lá kim loại.
d( = 2(Sin(d( - là góc khối bao quanh số hạt ( bị tán xạ. Hệ số tỷ lệ K tùy thuộc vào hệ đơn vị
sử dụng (K = 1 trong hệ CGS và K = 9.109N.m2/C2 trong hệ SI).
II- Lý thuyết N.Bohr.
1. Bán kính quĩ đạo của Electron trên quĩ đạo thứ n
ĉ v
ới n = 1, 2, 3, 4....
Đối với ngun tử Hydro chọn z = 1 và các ion tương tự Hydro chọn z > 1.
ĉ là hằng số Plank chia cho 2(.
2. Năng lượng của Electron trên quĩ đạo thứ n.
ĉ với n = 1, 2, 3, 4....
Hằng số plank : h = 6,626.10-34JS và C = 3.108m/s
Hằng số Ritbéc : R =Ġ
3. Cơng thức Banme tổng qt
ĉ với m > n
ν
là số bước sóng trên một đơn vò độ dài.
Đối với ngun tử Hydro z = 1 có các dãy quang phổ sau:
( Dãy Lyman (trong vùng tử ngoại) ứng với n =1 và m = 2, 3, 4...
( Dãy Banme (trong vùng khả kiến) ứng với n = 2 và m = 3, 4, 5...
( Dãy Pasen (trong vùng hồng ngoại) ứng với n = 3 và m = 4, 5, 6...
( Dãy Brakét (vùng hồng ngoại) ứng với n = 4 và m = 5, 6, 7...
( Dãy Phundo (vùng hồng ngoại) ứng với n = 5 và m = 6, 7, 8...

*Bài tập hướng dẫn:
1. Sau khi xun qua lá vàng mỏng, hạt ( với năng lượng 4Mev bị tán xạ dưới góc 60o.
Hãy xác định khoảng nhằm b của hạt ( khi bay tới lá vàng.
Giải:
Từ biểu th
ứcĠ
Suy ra
2
12
ze
b cot g 4,72.10 cm
D2

θ
==

Thay trị số:
Vàng ứng với z = 79; động năng hạt ( : D = 4Mev = 4.106ev; điện tích e = 4,8.10-10CGSE và
1v =
2
10
CGSE
3

điện thế.
17 18
2
10 12
10
1ev 4,8.10 1,60.10 ec
3

−−
⎛⎞
==
⎜⎟
⎝⎠
trong heä CGS)
Cotg 30
o
= 1,6643
Kết quả : b = 4,72.10-1cm
2. Tìm khoảng cách ngắn nhất mà một hạt ( có năng lượng 5Mev có thể tiến đến gần một
hạt nhân bạc (z = 47)

Giải:

Khoảng các ngắn nhất mà ta
phải xác định ở đây ứng với
trường hợp va chạm trực
diện giữa hạt ( và hạt nhân
bạc (khoảng nhằm b = 0)








Hạt ( bay về phía hạt nhân bạc càng gần thì sẽ chịu lực đẩy tĩnh điện càng mạnh đến một
khoảng nhất định nào đó khi cân bằng động năng tiến tớ
i của hạt ( và năng lượng đẩy từ phía
hạt nhân bạc thì hạt ( dừng lại:
Etiến = Eđẩy
2e.ze (2e)(47e)
5Mev K K
dd
==

29 192
14
619
94e 9.10 .94.(1,6.10 )
Suyra d K 2,70.10 m
5Mev 5.10 .1,6.10



== =

3. Khi tiến hành thí nghiệm tán xạ hạt ( lên hạt nhân đồng, Rơdepho nhận thấy rằng, hạt (
với động năng 5Mev va chạm đàn hồi với hạt nhân đồng. Sau đó bị giật lùi ngược trở lại với
động năng 3,9Mev. Hãy xác định tỷ lệ giữa khối lượng hạt nhân đồng và hạt (.

Giải

Hạt ( chính là hạt nhân Heli mang điện tích dương, hạt nhân đồng cũng mang điện tích
dương. Khi chúng va chạm đàn hồi trực diện sẽ bị đẩy lẫn nhau. Dựa vào hai định luật bảo
toàn năng lượng và bảo toàn xung lượng (hay động năng) ta có:
2'2 2
Cu
'
Cu
mV mV MV
(1)
22 2
mV mV MV (2)
αα
αα
=+
=+
ur ur ur

Trị số : mV( = ( mV’( + MVCu (3)
m- khối lượng hạt (, M – khối lượng hạt nhân đồng.
V( và V’( là các vận tốc của hạt ( trước và sau va chạm.
VCu là vận tốc hạt nhân đồng sau khi va chạm (xem như ban đầu hạt nhân đồng ứng yên).
Giải hệ phương trình (1) và (3) suy ra:
'
'
'
'
V
3,9
1
1
VV V
m
5
V
MVV
3,9
1
1
V
5
α
αα α
α
αα
α



===
+
+
+

Căn sốĠ Suy raĠ
Kết quảĠ
Kết quả này một cách gần đúng có thể xem như phù hợp với thực tế : Hạt nhân đồng
(29Cu64) và hạt ( (2He4).
Ag
+47e
d
+2e
α
19 20
4. Xác định tỷ số giữa các hằng số Ritbec đối với nguyên tử Hydro và Heli, cho biết khối
lượng hạt nhân nguyên tử Hydro chính là proton bằng M=1,672.10-24g và hạt nhân Heli
MHe=6,644.10-24g, trong khi đó khối lượng Electron chỉ bằng m= 9,10.10-28g (nghĩa là nhỏ
hơn khối lượng hạt nhân đến mười ngàn lần).

Giải

Do khối lượng Electron nhỏ hơn khối lượng hạt nhân nhiều lần nên trong lý thuyết N.Bohr
đã xem như hạt như là đứng yên tuyệt đối. Do đó hằng số Ritbec bằng: Œ. Trong khi đó giá trị
đo được bằng thực nghiệm RTN = 109677,6Cm-1, ở đây có sự chênh lệch là vì trong thực tế
hạt nhân cũng chuyển động chứ không phải đứng yên tuyệt đối. Chính xác ra ta phải xem
Electron và hạt nhân trong hệ liên kết cùng chuyển động quanh tâm quán tính. Do v
ậy trong
hằng số Ritbec phải dùng đến khối lượng rút gọn của hệ gồm hai khối lượng của Electron và
hạt nhận:
m.M
mM
µ=
+

Thế vào công thức :
4
44
22 2
33 3
m.M
.e
emeM
mM
RK. K K .
4c 4c 4c m M
⎛⎞
⎜⎟
µ
+
⎛⎞
⎝⎠
== =
⎜⎟
ππ π+
⎝⎠
hh h

Hay chuyển sang dạng:Ġ
So với khối lượng Electron thì có thể xem như khối lượng hạt nhân vô cùng lớn M ( ( vì vậy
hằng số Ritbec R( là:
44
22
33
me 1 me
RK K
m
4c 4c
1
M
M

⎛⎞
⎜⎟
==
⎜⎟
ππ
⎜⎟
+
⎝⎠
→∞
hh

Chính xác ra thì hằng số Ritbec đối với nguyên tử Hydro là:
He
He
1
RR.
m
1
M

⎛⎞
⎜⎟
⎜⎟
=
⎜⎟
+
⎜⎟
⎝⎠

Suy ra tỷ số :
HeH
He
m
(1 )
MR
0.995
m
R
(1 )
M
+
==
+
(xaáp xæ 100%)
Nếu tính đến khối lượng rút gọn thì hằng số Ritbec theo lý thuyết N.Bohr và thực nghiệm
hoàn toàn trùng hợp nhau và có thể xem hằng số Ritbec là không đổi cho mọi nguyên tử.
5. Cho biết bước sóng ứng với vạch thứ nhất trong dãy Lyman là (1 = 1215Ao và bước
sóng ứng với vạch ranh giới của dãy Banme (( = 3650Ao. Hãy tính năng lượng ion hóa của
nguyên tử Hydro.

Giải

Năng lượng ion hóa nguyên tử Hydro được hiểu như là năng lượng cần thiết để đưa
Electron trong nguyên tử từ trạng thái cơ bản (n=1) ra xa vô cực (n( () để biến nguyên tử thành
ion dương.

Trị số năng lượng ấy bằng:
111
EE E h h h( )
∞∞ ∞
∆= − =ν+ν= ν+ν

21 22
vạch thứ nhất trong dãy Lyman ứng với:
22
1
111
R
12
⎛⎞
=−
⎜⎟
λ
⎝⎠
vôùi taàn soá
1
1
C
ν =
λ
(1)
Vạch giới hạn trong dãy Banme:
2
111
R
2

⎛⎞
=−
⎜⎟
λ∞
⎝⎠
vôùi taàn soá
C


ν=
λ
(2)
Từ hai biểu thức (1) và (2) suy ra:
1
3
RC
4
ν=
vaø
RC
4

ν=

Vậy :Ġ
Thay trị số vào ta có:Ġ

* Bài tập tự giải:
2.1. Một hạt ( với động năng D = 0,27Mev tán xạ trên một lá vàng dưới góc 60o. Hãy tìm
giá trị của khoảng nhằm b.
2.2. Một proton với động năng D ứng với khoảng nhằm b bị tán xạ trong trường lực đẩy
Culomb của một hạt nhân nguyên tử vàng đang đứng yên. Tìm xung lương (động lượng)
truyền cho hạt nhân này do sự
tán xạ gây ra.
2.3. Sau khi xuyên qua một lá vàng, một hạt ( với động năng D=4Mev bị tán xạ dưới góc
bằng 60o. Hãy tính khoảng nhằm b.
2.4. Tìm khoảng cách ngắn nhất mà một proton có thể đến gần hạt nhân chì trong va
chạm trực diện giữa chúng nếu vận tốc ban đầu của proton bằng 5.109cm/s.
2.5. Tìm khoảng cách ngắn nhất mà một hạt ( với động năng E(=0,4Mev có thể đến gần
1) Một hạt nhân chì trong va chạm trực di
ện.
2) Một hạt nhân Liti ban đầu đứng yên cũng trong va chạm trực diện.
2.6. Một chùm proton với vận tốc 6.106m/s đập vuông góc lên một lá kim loại bạc có bề
dày 1(m. Tìm xác suất tán xạ của proton trong khoảng góc từ 89o đến 91o.
2.7. Rơdepho làm thí nghiệm cho một chùm hạt ( với động năng D=6Mev và cường độ
I=104hạt/s đập thẳng vào một lá vàng có bề dày d=0,5.10-4cm. Hãy tính số hạt ( bị tán xạ
trong khoảng góc từ 59o đến 60o ghi nhận đượ
c trong khoảng thời gian 5 phút. Cho biết
khối lượng riêng của vàng (=19,4g/cm3, nguyên tử vàng với nguyên tử số z=79, nguyên tử
lượng bằng A=197.
2.8. Một chùm hạt ( với động năng D = 0,5Mev và cường độ I=5.105+hạt/s đập vuông góc
lên lá vàng. Tìm bề dày của lá vàng, nếu cách khu vực tán xạ một khoảng r = 15cm dưới
góc tán xạ (=60o, mật độ dòng hạt ( là J = 40hạt/cm2.s
2.9. Một chùm hạt ( với động năng D=0,5Mev đập vuông góc lên một lá vàng có bề dày
khối lượng riêng ( (ứ
ng với mật độ hạt trên một đơn vị diện tích là (d = 1,5mg/cm2. Cường
độ chùm hạt là Io=5.1015 hạt/s. Tìm số hạt ( bị tán xạ trên lá vàng trong khoảng thời gian t
= 30phút trong khoảng góc:
1) góc tán xạ từ 59o đến 61o.
2) góc tán xạ trên 60o.
2.10. Các hạt ( từ một lá kim loại mỏng có nguyên tử số z1 khối lượng riêng (1 và nguyên
tử lượng A1 dưới góc cố định ( nào đó. Sau đó thay bằng lá kim loại thứ hai (với z2, (2
và A2) có cùng diện tích và khối lượng. Tìm tỷ
số của các hạt ( quan sát được dưới góc
tán xạ ( đối với hai lá kim loại ấy.
2.11. Theo điện động lực học cổ điển, một Electron, chuyển động với gia tốc a sẽ mất
năng lượng do bức xạ sóng điện từ với tốc độ biến thiên năng lượng theo qui luật:
23 24
2
2
3
dE 2e
a
dt 3C
=−

trong đó e là diện tích Electron, c là vận tốc ánh sáng. Để đơn giản ta xem gia tốc của Electron
luôn luôn trùng với gia tốc hướng tâm. Hãy tính thời gian để một Electron chuyển động theo quĩ
đạo tròn trong nguyên tử Hydro với bán kính r = 0,5Ao sau đó sẽ rơi vào hạt nhân.
2.12. Hiệu các số sóng của hai vạch đầu tiên trong dãy Banme của quang phổ nguyên tử
Hydro là 5,326.103cm-1. Hãy tính trị số của hằng số Ritbéc.
2.13. Đối với nguyên tử Hydro và ion Heli (He+), hãy tính:
1) Bán kính quĩ đạo N.Bohr thứ nhất và vận tố
c của Electron trên quĩ đạo đó.
2) Động năng và năng lượng liên kết của Electron ở trạng thái cơ bản.
3) Thế ion hóa và bước sóng ứng với bước chuyển đầu tiên của Electron từ n = 2 về n=1.
2.14. Hãy tính:
1) Bước sóng của vạch phổ đầu tiên của ion Heli He+ tương ứng với vạch thứ nhất trong
dãy Banme của phổ nguyên tử Hydro.
2) Thế ion hóa của Heli, cho biết khối lượng hạt nhân Heli MHe= 6,64.10-24g.
2.15. Tính hiệu số
bước sóng của các vạch H( (là vạch đầu tiên của dãy Banme) đối với
nguyên tử Hydro và Triti (một chất đồng vị của Hydro), biết rằng bước sóng của vạch H(
của Hydro bằng 6563Ao và khối lượng hạt nhân Triti gấp 3 lần khối lượng hạt nhân Hydro.
2.16. Bằng thực nghiệm quan sát được các vạch thứ hai của dãy Banme đối với Hydro
và Dơteri (một đồng vị của Hydro) có hiệu số bước sóng (( = 1,32Ao ứng vớ
i bước sóng
4861,3Ao. Từ các số liệu trên hãy tính tỷ số khối lượng của nguyên tử Hydro và Dơteri.
2.17. Xác định lực hút giữa hạt nhân và Electron nằm ở quĩ đạo Bohr thứ nhất của
nguyên tử Hydro. So sánh lực này với lực hấp dẫn giữa một Electron và một proton ở
cùng khoảng cách.
2.18. Khi kích thích nguyên tử Hydro bằng các dùng Electron với động năng D=12,5ev
bắn vào nguyên tử thì những vạch quang phổ nào có thể xuất hiện và chúng thu
ộc những
dãy quang phổ nào?
2.19. Hãy xác định thế năng, động năng và cơ năng của Electron trên quĩ đạo Bohr thứ
nhất.
2.20. Xác định bước sóng lớn nhất và bước sóng nhỏ nhất thuộc dãy Pasen trong quang
phổ nguyên tử Hydro.
2.21. Electron trong nguyên tử Hydro chuyển từ mức năng lượng thứ ba về mức năng
lượng thứ nhất. Tính năng lượng photon phát ra.
2.22. Xác định giá trị năng lượng lớn nhất và nh
ỏ nhất của các photon phát ra trong dãy
quang phổ Lyman của nguyên tử Hydro.
2.23. Nguyên tử Hydro ở trạng thái cơ bản (n=1) được kích thích bằng một ánh sáng đơn
sắc có bước sóng ( xác định. Kết quả nguyên tử Hydro đó chỉ phát ra 6 vạch quang phổ.
Những vạch quang phổ ấy thuộc các dãy nào?
2.24. Nguyên tử Hydro đang ở trạng thái kích thích ứng với mức năng lượng n =10. Tính
số vạch quang phổ nó có thể phát ra.
2.25. Photon với năng lượng 16,5ev làm b
ật Electron ra khỏi nguyên tử Hydro ở trạng
thái cơ bản. Tính vận tốc của Electron bật ra từ nguyên tử.
2.26. Nguyên tử Hydro ở trạng thái cơ bản (n=1) hấp thụ photon ứng với bước sóng ( =
1215Ao. Tính bán kính quĩ đạo của Electron trong nguyên tử ở trạng thái kích thích.
25 26
2.27. Đối với ion Heli He+, Electron khi chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác
kèm theo bức xạ có bước sóng gần bằng bước sóng của vạch đầu tiên trong dãy
Banme. Chính xác thì bước sóng của hai vạch ấy chênh lệch nhau bao nhiêu?
2.28. Cho một photon với năng lượng 20ev đánh bật một Electron ra khỏi nguyên tử
Hydro từ trạng thái cơ bản (n=1). Sau khi bật ra khỏi nguyên tử thì vận tốc Electron bằng
bao nhiêu?
2.29. Trong thí nghiệm kiểm chứng các định đề N.Bohr khi dùng Electron bắn vào
nguyên tử
Hydro để kích thích nó, người ta đo được các giá trị hiệu điện thế kích thích là
10,2v và 12,1V và có 3 vạch quang phổ:
1) Hãy tính bước sóng của các vạch quang phổ ấy.
2) Xác định những vạch quang phổ ấy thuộc những dãy nào.
2.30. Hãy tính vận tốc của Electron trên quĩ đạo thứ hai của nguyên tử Hydro theo lý
thuyết N.Bohr, cho biết Momen quĩ đạo của Electron trên quĩ đạo này L=IJ và bán kính
quĩ đạo N.Bohr thứ nhất r1=ao=0,53Ao.
2.31. Hạt Medon (- mang điện tích (-e) liên k
ết với proton tạo thành một Mezo nguyên tử
tương tự như Electron liên kết với proton tạo thành nguyên tử Hydro (cho biết khối
lượng của hạt Medon bằng 207 lần khối lượng Electron). Hãy tính :
1) Bán kính của Mezo – nguyên tử.
2) Mức năng lượng cơ bản ứng với quĩ đạo nhỏ nhất.
2.32. Ion Heli He+ đang ở trạng thái kích thích thứ n, nếu chuyển về trạng thái cơ bản
(n=1) ion này phát ra liên tiếp hai photon nối đuôi nhau v
ới các bước sóng 108,5.10-9m
và 30,4.10
-9
m.
2.33. Khi nguyên tử Hydro chuyển từ trạng thái kích thích về trạng thái cơ bản phát ra
hai photon kế tiếp nhau với các bước sóng tương ứng bằng 40510Ao và 972,5Ao. Hãy
xác định mức năng lượng kích thích ấy và giá trị năng lượng tương ứng của nó.
2.34. Hãy xác định tần số photon do ion tương tự Hydro phát ra khi nó chuyển về mức
năng lượng thứ n nếu bán kính quĩ đạo của Electron trong trường hợp ấy thay đổi ( lần.
2.35. Hãy xác định m
ức năng lượng thứ n của nguyên tử Hydro khi đang ở trạng thái
kích thích nếu biết rằng khi chuyển về trạng thái cơ bản (n=1) nguyên tử phát ra:
1) Một photon ứng với bước sóng 972,5Ao.
2) Hai photon kế đuôi nhau với bước sóng 6563Ao và 1216Ao.
2.36. Hãy tính vận tốc của Electron bị đánh bật ra khỏi ion Heli He+ ban đầu ở trạng thái
cơ bản bằng một photon có bước sóng tương ứng là 180Ao.
2.37. Nếu sử dụng photon phát ra từ
Heli He+ khi chuyển từ mức kích thích thứ nhất về
mức cơ bản đủ để tác động vào nguyên tử Hydro để nó bị ion hóa. Tìm vận tốc của
Electron bị bật ra khỏi nguyên tử Hydro.
2.38. Nguyên tử Hydro phải chuyển động với vận tốc cực tiểu bằng bao nhiêu để khi va
chạm trực diện không đàn hồi vào nguyên tử Hydro khác đang ở trạng thái đứng yên làm
cho nó phát ra photon ánh sáng. Giả sử trước khi va chạm c
ả hai nguyên tử đều ở trạng
thái cơ bản.
2.39. Tính vận tốc giật lùi lại của nguyên tử Hydro khi nó chuyển từ trạng thái kích thích
đầu tiên về trạng thái cơ bản. Giả sử ban đầu nguyên tử ở trạng thái đứng yên.
2.40. Người ta kích thích cho nguyên tử Hydro lên mức năng lượng thứ n. Hãy xác định:
1) Nếu n=5 trở về mức cơ bản n=1 thì sẽ xuất hiện bao nhiêu vạch và chúng thuộc những
dãy nào.
2) Nế
u n=20 thì nguyên tử phát ra bao nhiêu vạch.

27 28

Chương III: NHỮNG CƠ SỞ CỦA THUYẾT LƯỢNG TỬ


Tóm tắt nội dung lý thuyết:

1. Giả thuyết Dơ Brơi (De Broglie)
Hệ thúc Dơ Brơi về tần số và bước sóng của hạt vi mô:
hh
pmv
λ= =
vaø
E
h
ν =

với E là năng lượng; p là xung lượng; ( là bước sóng;Ġ là tần số và m là khối lượng của hạt vi
mô h = 6,6.10-34JS là hằng số planck.
2. Bước sóng của Electron chuyển động trong điện trường:
o
12,25
A
u(v)
λ=

Hiệu điện thế u tính bằng von thì bước sóng tính bằng Ao.
3. Điều kiện Vunphơ-Brắc về nhiễu xạ sóng DơBrơi của hạt vi mô trên mạng tinh thể:
2dsin( = n( với n = 1, 2, 3, 4...
Hiệu đường đi giữa hai tia kế tiếp nhau (hiệu quang trình) bằng (2dsin() phải bằng một số
nguyên lần bước sóng (n() sẽ cho cực đại giao thoa nhiễu xạ. ( là góc trượt; d – là hằng số
mạng tinh thể; n là bậc nhi
ễu xạ và ( là bước sóng tới.
4. Hê thức bất định Hexenbéc (Heisenberg)
( Hệ thức bất định về tọa độ và xung lượng: (x.(px ( h
( Hệ thức bất định về năng lượng và thời gian sống của hạt vi mô: (E.(t ( h

5. Hàm sóng phẳng đơn sắc của hạt vi mô
o
i
e(Etpr)

Ψ=Ψ −
uur
h

6. Mật độ xác suất tìm thấy hạt vi mô trong yếu tố thể tích dV:
2
dW .dV *dV=Ψ =ΨΨ

7. Điều kiện chuẩn hóa:Ġ
8. Phương trình Srodingơ đối với trạng thái dừng của hạt vi mô
[]
2
2m
Eu 0
∆Ψ+ − Ψ=
h

9. Định luật Modơlay đối với phổ đặc trưng tia x được biểu diễn thông qua tần số:
2
22
11
RC(z a)
nm
⎛⎞
ν= − −
⎜⎟
⎝⎠
vôùi m > n
Đối với vạch phổ K( thì a = 1, n =1 và m = 2:
2
3
RC(z 1)
4
α
ν =−


* Bài tập hướng dẫn:
1. Tìm bước sóng Dơ Brơi của viên bi khối lượng 10g chuyển động với vận tốc 10m/s.

Giải:

34
33
2
h h 6,626.10
6,626.10 m
pmv 10.10



λ= = = =

2. Tìm bước sóng DơBrơi của Nơtron nhiệt với năng lượng 0,05ev.
Giải:
29 30
34
10
27 19
h h h 6,626.10
1, 32.10 m
pmv
2mE
2.1,67.10 .0,05.1,6.10


−−
λ= = = = =

3. Tính hiệu điện thế cần thiết để tăng tốc một Electron chuyển động trong điện trường
để có bước sóng Dơ Brơi bằng 1Ao.

Giải:
Động năng Electron trong điện trường:Ġ
Hoặc :Ġ
Suy ra:
2342
23119102
h (6,626.10 )
u150V
2me 2.9,1.10 .1,6.10 (1.10 )

−−−
== =
λ

4. Electron ban đầu có vận tốc bằng không được tăng tốc trong điện trường với hiệu
điện thế u. Tìm giá trị bước sóng DơBrơi trong hai trường hợp sau:
a) u = 51’V
b) u = 510KV
Giải:
1) u = 51V: Động năng D = eu = 51eV = 0,51.10-4Mev
Năng lượng nghỉ của Electron Eo = moC2 = 0,51Mev
Vậy có thể thay thế: D = eu = 0,51.10-4Mev = (moc2).10-4
Bước sóng DơBrơ của Electron :
2
24
o
o
oo
hhh10
.
mC
2m eu 2
2m (m C ).10

λ= = =

Với hằng số :Ġ là bước sóng Compton
Kết quả :Ġ
2) u = 510KV
:
Khi hiệu điện thế u = 510KV sẽ ứng với năng lượng; eu=510kev = 0,51Mev.
Năng lượng này có giá trị bằng năng lượng nghỉ của Electron: Eo = moC2 = 0,51Mev.
Với hạt chuyển động với vận tốc lớn có năng lượng xấp xỉ bằng hoặc lớn hơn năng lượng
nghỉ của Electron phải dùng cơ học tương đối tính của Einstein, vì khối lượng thay đổi theo vận
tố
c:
o
2
2
m
m
V
1
C
=


Trong đó mo là khối lượng nghỉ của hạt.
Dựa vào hệ thức liên hệ giữa khối lượng và năng lượng ta có động năng bằng :
222
oo
2
2
1
DmC mC mC 1
V
1
C
⎛⎞
⎜⎟
⎜⎟
=− = −
⎜⎟

⎜⎟
⎝⎠

Mặt khác động năng của hạt: D = eu
Suy ra :
2
o
2
2
1
mC 1 eu
V
1
C
⎛⎞
⎜⎟
⎜⎟
−=
⎜⎟

⎜⎟
⎝⎠

Vận tốc :Ġ
Động lượng P = mV =Ġ
Bước sóng DơBrơi:Ġ
Mặt khác ta có: eu = 0,51Mev = moC2 là năng lượng nghỉ Electron.
Kết quả:Ġ
31 32
Hằng số :Ġlà bước sóng Compton.
5. Một chùm Nơtron nhiệt năng lượng 0,05ev nhiễu xạ trên đơn tinh thể muối ăn (NaCl).
Xác định góc trượt ( ứng với bậc nhiễu xạ thứ nhất (n=1) theo điều kiện Vunphơ-Brắc. Cho
biết hằng số mạng tinh thể d = 2,81Ao.

Giải :

Điều kiện cho cực đại nhiễu xạ: 2dsin( = n(, với n = 1, ta có: 2dsin( = (
Bước sóng:Ġ
Suy ra:
h
Sin
2d
2d 2mE
λ
θ= =
Thay trị số vào :

34
10 27 19
6,626.10
Sin 0,235
2.2,81.10 2.1,67.10 .0,05.1,6.10

−− −
θ= =
; Suy ra θ=13
o
20'
6. Động năng của Electron trong ngun tử Hydro có giá trị bằng 10ev. Một cách gần
đúng có thể dùng hệ thức bất định Hexenbéc để sơ bộ xác định kích thước nhỏ nhất của
ngun tử.
Giải:
Theo hệ thức bất định Hexenbéc: (x.(Px ( h
Giả sử kích thước của ngun tử bằng d, vậy vị trí tọa độ của Electron trong ngun tử
Hydro theo phương tọa độ x xác định trong khoảng:
0 ≤ x ≤
d
nghĩa là:Ġ
Từ hệ thức ta suy ra:Ġ
Vậy :Ġ
Hiển nhiên là độ bất định (Px khơng thể vượt q giá trị của xung lượng P, tức là (Px ( P.
Mặt khác động năng và xung lượng có quan hệ :
P2mD=

Vậy độ bất định về xung lượng ĺ
Ta chọn (Px bằng giá trị lớn nhất của nó thì giá trị của d sẽ nhỏ nhất và bằng:
34
min
31 19
2h 2.6,626.10
d
2mD
2.9,1.10 .10.1,6.10

−−
==

Kết quả : d = 7,76.10-19m.
7. Xác định giá trị Momen quĩ đạo L của Electron trong ngun tử Hydro ở trạng thái kích
thích, biết rằng năng lượng kích thích truyền cho ngun tử từ trạng thái cơ bản là 12,09ev.
Giải:
Giá trị Momen quĩ đạo được xác định:
L(1)=+
ur
ll h
với
l
= 0, 1, 2, 3.... (n-1)
l
là lượng tử số Momen động lượng q đạo.
n – là lượng tử số chính.
Để tìm trị số của L ta phải xác định trị số của n.
Năng lượng của Electron ở trạng thái kích thích thứ n bằng:
n
22
RhC 13,6
E(ev)
nn
=− =−

Năng lượng Electron ở trạng thái cơ bản (n=1) là:
1
2
RhC
E13,6(ev)
1
==−

33 34
Năng lượng kích thích là năng lượng cung cấp cho nguyên tử hấp thụ để chuyển từ trạng
thái bình thường lên trạng thái kích thích thứ n tương ứng, do đó ta có:
cung n 1
2
13,6
EEE 13,6
n
∆=−=−+

Theo đầu bài cho: (Ecung = 12,09ev
Vậy ta có:

2
2
13,6
12,09 13,6
n
13,6
13,6 12,09 1,51
n
=−
=− =

Suy ra n = 3
Lượng tử sốĠ = 0, 1, 2, 3... (n-1), vậyĠ = 0, 1, 2.
Ta có 3 trị số ứng với n = 3:
( VớiĠ = 0 ĉ
( VớiĠ = 1ĉ
( VớiĠ = 2ĉ
8. Nếu đặt nguyên tử vào từ trường ngoài thì vectơ Momen quĩ đạoĠ sẽ hợp với phương ưu
tiên của từ trường đặt dọc theo trục OZ một góc (. Hãy xác định trị số góc ( nh
ỏ nhất khi
Electron trong nguyên tử ở trạng thái d.
Giải:
Trạng thái ứng vớiĠ = 2 gọi là trạng thái d. Trị số của Momen quĩ đạo bằng:
ĉ vớiĠ =1, 2, 3... (n-1)

Giá trị hình chiếu lên phương trục OZ là:
Lz = ŭ với m = 0, (1, (2, (3.... Ĩ
Trường hợp cụ thểĠ = 2 thì : Lz = ŭ với m = 0, (1, (2, góc ( nhỏ nhất sẽ ứng với giá trị của
m lớn nhất, tức là m = 2.
L
z
= m
h
= Lcosθ
Kết quả :
z
Lm m2
Cos 0,8164
L
(1) (1) 6
θ= = = = =
++
h
ll h ll

Suy ra: θ = 35
o
15’
9. Xác định các giá trị khả dĩ của Momen toàn phần J ứng với lượng tử số quĩ đạoĠ =1
vàĠ = 2 đối với nguyên tử Hydro. Khi tính đến spin của Electron.
Giải :
Momen toàn phần của Electron trong nguyên tử :
JLS
=+
rurr

với trị số :
Jj(j1)=+
r
h
vôùi
1
j
2
=±l

vớiĠ = 1 ta có 2 trị số:
1
2
11
j1
22
13
j1
22
=− =
=+ =

ứng với 2 trị số Momen toàn phần:
35 36
1
2
11 3
J(1)
22 2
33 15
J(1)
22 2
=+=
=+=
ur
hh
uur
hh


Trị số của Momen động lượng riêng (spin)
SS(S1)=+
r
h
vôùi S =
1
2

=
11 3
(1)
22 2
+=
hh

Bội của mức năng lượng được xác định g = 2s+1=2
Đối vớiĠ = 2 ta có 2 trị số :

1
2
113
j2
222
115
j2
222
=− =− =
=+ =+ =
l
l

ứng với :
1
2
33 15
J(1)
22 2
55 35
J(1)
22 2
L2(21) 6
11 3
S(1)
22 2
=+=
=+=
=+=
=+=
ur
hh
uur
hh
ur
hh
r
hh

10. Đối âm cực trong một ống Ronghen được phủ một lớp Môlipden (Mo) với z = 42. Hãy
xác định bức sóng của vạch thứ K( của phổ đặc trưng tia X. Khi nâng hiệu điện thế đặt
vào ống Rơnghen bằng 4KV thì vạch đó có xuất hiện không.
Giải:
Theo định luật Môđơlây tần số bức xạ của phổ tia X được biểu diễn:
2
22
11
RC(z a)
nm
⎛⎞
ν= − −
⎜⎟
⎝⎠
vôùi m > n
Khi n = 1 và m = 2, 3, 4, 5...
Sẽ cho các vạch phổ thuộc dãy K gồm K(, K(, K( ...
Ứng với n = 1 và m = 2 sẽ xuất hiện vạch K(. Đối với dãy K hệ số màn chắn a = 1. Từ đó
vạch K( có tần số:
22
22 22
2
11 11
RC(Z a) RC(Z 1) ( )
nm 12
3
RC(Z 1)
4
⎛⎞
ν= − − = − −
⎜⎟
⎝⎠
=−

Đối với Molipden z = 42 hằng số Ritbéc R = 1,097.107m-1. Bước sóng phát ra từ Molipden
bằng :
10
272
C4 4
0,72.10 m
3R(Z 1) 3.1,097.10 (41)

α
λ= = = =
ν−

Năng lượng ứng với tần sốĠ
37 38

34 8
16
10
C 6,626.10 .3.10
E h h. 2,75.10 J
0,72.10



=ν= = =
λ

Năng lượng đặt vào ống Rơnghen 4KV tương ứng với 4Kev=4.103ev chuyển sang đơn vị
Jun, ta có:
4Kev= 4.10
3
.1,6.10
-19
= 6,4.10
-16
J.
Vậy khi đặt vào ống Rơnghen 4KV sẽ làm xuất hiện bức xạ vạch phổ K(.

* Bài tập tự giải:
3.1. Xác định bước sóng DơBrơi của Electron và Proton chuyển động với vận tốc
106m/s.
3.2. Tính bước sóng Dơ Brơi của Electron chuyển động với vận tốc 2.108m/s.
3.3. Electron không vận tốc đầu được gia tốc qua một điện trường với hiệu điện thế u.
Tính hiệu điện thế u, biết rằng sau khi tăng tốc Electron chuyển động có bước sóng Dơ
Brơi bằng 1Ao.
3.4. Xác định bước sóng Dơ Brơi của proton được tăng tốc (không vận tốc đầu) qua điện
trường có hiệu điện thế bằng 1KV và 1MV.
3.5. Nơtron với động năng 25ev bay đến va chạm vào Dơteri (D là đồng vị của hạt nhân
Hydro). Tính bước sóng Dơ Br
ơi của hai hạt trong hệ qui chiếu khối tâm của chúng.
3.6. Chứng minh rằng Electron tự không bức xạ hoặc hấp thụ lượng tử ánh sáng, vì nếu
điều này xảy ra thì hai định luật bảo toàn năng lượng và xung lượng sẽ không thỏa mãn.
3.7. So sánh bước sóng DơBrơi của Electron với proton và của Electron với hạt ( khi
chúng chuyển động trong điện trường đều có hiệu điện thế là u.
3.8. Chùm Electron chuyể
n động với vận tốc 6.106m/s đi vào một điện trường đều có
cường độ điện trường E = 5v/cm. Hỏi Electron phải chuyển động một khoảng là d bằng
bao nhiêu trong điện trường đó để có bước sóng bằng 1Ao.
3.9. Thiết lập biểu thức của bước sóng DơBrơi ( của một hạt vi mô tương đối tính
chuyển động với động năng D. V
ới giá trị nào của D sự chênh lệch giữa bước sóng (
tương đối tính và bước sóng ( phi tương đối tính không quá một phần trăm (1%) đối với
Electron và proton.
3.10. Hỏi phải cần một hiệy điện thế tăng tốc bằng bao nhiêu đối với một proton để làm
nó có thể đạt vận tốc tương ứng với bước sóng Dơ Brơi là 10-12cm. Cho biết ban đầu
proton đứng yên.
3.11. Dùng điều ki
ện Vunphơ-Brắc để tìm 3 giá trị đầu tiên của hiệu điện thế tăng tốc mà
với những giá trị đó sẽ thu được cực đại nhiễu xạ đối với chùm Electron đập vào bề mặt
tinh thể dưới góc trượt ( = 30o. Người ta quan sát Electron phản xạ từ bề mặt tinh thể có
góc phản xạ bằng góc tới. Cho biết hằng số mạng tinh thể d = 2,4Ao.
3.12. Khi tăng n
ăng lượng của Electron thêm 200ev thì bước sóng DơBrơi của nó thay
đổi hai lần. Hãy tính bước sóng lúc ban đầu.
3.13. Proton với bước sóng ( = 0,017Ao tán xạ đàn hồi dưới góc 90o trên một hạt ban
đầu đứng yên có khối lượng gấp 4 lần khối lượng của nó. Hãy tính bước sóng của
proton bị tán xạ.
3.14. Minh họa điều kiện lượng tử hóa về Momen động lượng quĩ đạo của lý thuyết
N.Bohr theo bước sóng (, có nghĩa là chu vi các qu
ĩ đạo dừng của Electron trong nguyên
tử bằng một số nguyên lần của bước sóng. Hãy tính bước sóng DơBrơi của Electron tại
qũi đạo thứ n.
3.15. Electron với động năng ban đầu là 4,3ev được tăng tốc trong một điện trường đều
có phương trùng với phương chuyển động ban đầu của Electron và cường độ điện
39 40
trường E = 92V/cm. Electron phải chuyển động một quãng đường bằng bao nhiêu trong
điện đường ấy để có bước sóng Dơ Brơi bằng 2Ao.
3.16. Cho một chùm Electron có vận tốc V = 3,65.106m/s tới đập vào một khe hẹp có bề
rộng b = 10
-6m, khi đó trên màn quan sát đặt song song với khe và cách khe một khoảng
L=10cm người ta quan
sát thấy các vân giao thoa nhiễu xạ. Tìm khoảng cách giữa hai cực đại nhiễu xạ bậc nhất.
3.17. Một chùm Electron được tăng tốc trong điện trường với hiệu điện thế u =
15V đi qua khe hẹp có bề rộng b=0,8.10-6m. Hãy xác định chiều rộng của cực đại
chính nhiễu xạ trên một màn quan sát đặt cách khe một khoảng L= 60cm và vuông góc
với phương chuyển động của chùm Electron.
3.18. Một chùm Electron đậ
p vuông góc vào một khe hẹp có bề rộng b = 2(m, khi đó trên
màn quan sát đặt cách khe một khoảng 50cm người ta quan sát hình nhiễu xạ, trong đó
cực đại nhiễu xạ trung tâm có bề rộng y = 8.10-15m. Tìm vận tốc Electron.
3.19. Cho một chùm Notron đập vào bề mặt giới hạn tự nhiên của đơn tinh thể Nhôm (Al)
dưới góc trượt ( = 5o. Hằng số mạng tinh thể nhôm d = 2Ao. Hãy tính năng lượng và vận
tốc của Nơtron ứng với cực đại nhiễ
u xạ bậc nhất quan sát được theo phương phản xạ.
3.20. Ngoài Electron người ta còn dùng các hạt khác để nghiên cứu cấu trúc mạng tinh
thể. Hãy giải thích tại sao Nơtron chậm (có năng lượng cở 0,01ev) tán xạ trên tinh thể có
hiện tượng nhiễu xạ rõ nét, còn Nơtron nhanh (có động năng cỡ 100eV trở lên) thì hiện
tượng nhiễu xạ không được rõ nét.
3.21. Vị trí trọng tâm của một quả cầu khối lượng 1mg có thể xác định chính xác
đến
2(m. Dựa vào hệ thức bất định Hexenbec để đánh giá về tính chất chuyển động của quả
cầu.
3.22. Chuyển động của Electron trong đèn hình Tivi sẽ tuân theo qui luật vật lý cổ điển
hay vật lý lượng tử. Cho biết hiệu điện thế tăng tốc chùm Electron bằng 15KV và đường
kính chùm tia vào khoảng 10-3cm.
3.23. Động năng trung bình của Electron trong nguyên tử Hydro ở trạng thái cơ bản là
13,6ev. Dùng h
ệ thức bất định Hexenbéc để đánh giá tính chất của Electron trong trường
hợp này.
3.24. Tính độ bất định về tọa độ (x của Electron trong nguyên tử Hydro biết rằng vận tốc
Electron bằng V = 1,5.106m/s và độ bất định về vận tốc bằng (v = 10% của vận tốc V. So
sánh kết quả tìm được với đường kính d của quĩ đạo N.Bohr thứ nhất và có thể áp dụng
khái niệm quĩ đạ
o cho trường hợp kể trên không.
3.25. Giả sử có thể đo được xung lượng của một hạt chính xác đến phần nghìn. Xác định
độ bất định cực tiểu về trị số của hạt:
1) Nếu hạt có khối lượng 5mg và vận tốc 2m/s.
2) Nếu hạt là Electron có vận tốc 1,8.106 m/s.
3.26. Xác định độ bất định cực tiểu về năng lượng của một nguyên tử khi Electron ở

trạng thái bất định đó chỉ trong vòng 10-8S.
3.27. Độ rộng của một vạch quang phổ ứng với bước sóng 4000Ao bằng 10-4Ao. Tính
thời gian trung bình để hệ nguyên tử tồn tại ở trạng thái năng lượng tương ứng.
3.28. Giả thiết động năng của một hạt vi mô đang chuyển động theo đường thẳng làĠ.
Chứng minh rằng (E.(t ( h, trong đó (t = (x/v.
3.29. Vận dụng kế
t quả của cơ học lượng tử để tính các giá trị có thể có của Momen từ
ứng mức n = 3.
3.30. Nguyên tử có thể có bao nhiêu giá trị lượng tử số j nếu nó ở trạng thái có lượng tử
số s vàĠ bằng:
1) S = ½ vàĠ = 1
41 42
2) S = 5/2 vàĠ = 2
3.31. Nguyên tử tồn tại ở trạng thái có độ bội g = 3 và Momen toàn phần bằngĠ. Hỏi
lượng tử số tương ứngĠ bằng bao nhiêu.
3.32. Giá trị Momen toàn phần của Electron bằng bao nhiêu khi Momen quĩ đạo của nó
ứng lượng tử sốĠ = 3.
3.33. Xác định độ thay đổi Momen quĩ đạo của Electron trong nguyên tử Hydro khi nó
chuyển từ trạng thái kích thích về trạng thái cơ bản và phát ra bước sóng ( = 972,5Ao.
3.34. Hãy viết ký hi
ệu các số hạng quang phổ của nguyên tử Hydro biết rằng Electron
của nó ở trạng thái có lượng tử số chính n = 3.
3.35. Có bao nhiêu hàm sóng tương ứng với trạng thái n = 3 của nguyên tử Hydro. Hãy
viết tất cả các ký hiệu của hàm sóng ( trong hai hệ lượng tử số (n,Ġ, m, ms và n,Ġ, j, mj).
3.36. Tìm độ biến thiên của bước sóng của vạch đỏ Cadimi ứng với bước sóng 6438Ao
do hiệu ứng Diman thường khi nguyên tử đặt trong từ
trường với cảm ứng từ bằng
0,009Tesla.
3.37. Xác định độ lớn cần thiết của cảm ứng từ B để có thể quan sát được hiệu ứng
Diman thường trong trường hợp phổ kế có thể tách được vạch phổ có bước sóng
5000Ao khỏi các vạch lân cận với độ khác nhau về bước sóng 0,5Ao.
3.38. Trong hiệu ứng Diman thường thì số hạng ứng với lượng tử sốĠ = 3 s
ẽ tách thành
bao nhiêu mức trong từ trường. Tính hiệu số năng lượng giữa hai mức kế cận nhau.
3.39. Trong hiệu ứng Diman thường vạch phổ ứng với sự chuyển dời từ trạng thái có
lượng tử sốĠ = 3 sang trạng thái cóĠ=2 sẽ tách làm mấy thành phần trong từ trường. Vẽ
sơ đồ các vạch phổ theo giản đồ mức năng lượng.
3.40. Vạch phổ Ca có bước sóng ( = 4226Ao do hi
ệu ứng Diman bị tách thành 3 thành
phần có tần số khác nhau là 4,22.1010S-1 trong từ trường có cảm ứng từ B = 3 Tesla.
Hãy xác định điện tích riêng của ElectronĠ.
3.41. Một đèn hình Tivi hoạt động với điện áp tăng tốc 20KV. Tìm năng lượng cực đại
của photon tia X phát ra từ Tivi đó.
3.42. Dùng định luật Mơdơlây để tính bước sóng vạch K( của nhôm (z = 13) và Côban
(Z=27).
3.43. Tính bề dày của lớp vật chất mà tia X xuyên qua nó thì cường độ
chùm tia X giảm
đi 2 lần. Cho biết hệ số hấp thụ tuyến tính của chất đang xét là ( = 0,047cm-1.
3.44. Trong phép đo các vạch K( đối với các nguyên tố khác nhau người ta thu được các
kết quả sau:
( Sắt Fe ứng với 1,94Ao
( Coban Co ứng với 1,79Ao
Từ các số liệu này hãy tìm lại nguyên tử số của mỗi nguyên tố.
3.45. Một vật hiệu ứng với Píc hấp thụ K (đỉnh nhọn trên phổ tia X gọi là píc) là 0,15Ao
đượ
c chiếu bằng tia X có bước sóng 0,10Ao. Tính động năng cực đại của quang
Electron phát ra từ vỏ lớp điện tử K.
3.46. Khi các tia X có bước sóng 0,50Ao đập lên một vật liệu cho trước, các quang
Electron bật ra từ lớp vỏ nguyên tử K chuyển động theo một vòng tròn bán kính 23m.m
trong một từ trường có cảm ứng từ B = 0,02Tesla. Tìm năng lượng liên kết của Electron ở
lớp vỏ K trong nguyên tử.


43 44

Chương IV: CẤU TRÚC NGUYÊN TỬ THEO CƠ HỌC
LƯỢNG TỬ


* Tóm tắt lý thuyết

I. NGUYÊN TỬ HYDRO (VÀ CÁC ION TƯƠNG TỰ)
a) Phương trình Srodingơ đối với electron trong nguyên tử Hydro (và các ion tương tự) trong
hệ tọa độ cầu :
2
2
22 2222
11 12mZe
(r ) (sin ) (E ) 0
r r r r sin r sin r
2
∂ ∂ψ ∂ ∂ψ ∂ψ
+θ+++ψ=
∂∂ θ∂θ ∂θ θ∂ψh

b) Nghiệm của phương trình Srodingơ : Hàm sóng.
n, ,m n m
(r, , ) R (r)Y ( , )ψθϕ= θϕ
lll

Với n : số lượng tử chính n = 1, 2, 3...Ġ
Ġ: số lượng tử quỹ đạo ĉ = 0, 1, 2... n –Ġ
m : số lượng tử từ m = 0,Ġ1,Ġ 2...Ġ
Dạng cụ thể của vài hàm sóng :
o
3
Zr
2
a
1,0
o
Z
R2 e
a

⎛⎞
=
⎜⎟
⎝⎠


o
Zr
3
2a
2
2,0
oo
1Z Zr
R()(2)e
aa
8

=−


o
r
3
2r
2
2,1
oo
1Z r
R()()e
aa
24

=

Với ao – Bán kính quỹ đạo Bohr thứ nhất của H ; ao = 0,53 Ao

0,0
i
1,1
1
Y
4
3
Ysin.e
8
ϕ
=
π

π


1,0
i
1, 1
3
Ycos
8
3
Y sin .sin
8
−ϕ


π

π

c) Xác suất tìm thấy electron theo bán kính :
22
rn
dW R (r). .dr=γ
l

- Xác suất tìm thấy e theo các gócĠ, ( :

2
,,m
dW Y ( , ) sin .d .d
θϕ
=θϕθθϕ
l

d) Năng lượng của các trạng thái dừng :
En = - Rhc.
2
2
Z
n

e) Mức suy biến :
g = 2n
2

* Chú ý : Hệ đơn vị đang dùng là hệ CGS.
II- CẤU TRÚC CỦA NGUYÊN TỬ PHỨC TẠP.
a) Nguyên lý Pauli và hệ quả :
45 46
* Số  trên cùng một lớp : là 2n2
n

1 2 3 4 5 6 7
Tên lớp K L M N O P Q
Số e- 2 8 18 32 50 72 98
* Số e trên cùng một phân lớp là 2 (IJ + 1)
l

0 1 2 3 4 5
Tên phân lớp s p d f g h
Số e- 2 6 10 14 18 22
b) Nguyên lý năng lượng tối thiểu :
( Qui tắc xác định mức năng lượng cao thấp :
22 11
nn
EE<
ll
neáu n
2
+
l
2
< n
1
+
l
1
Dù n2 > n1
( Sự sắp xếp trạng thái theo thứ tự năng lượng tăng dần :
1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d, 4p, 5s, 4d, 5p, 6s, 4f, 5d, 6p, 7s, 6d, 5f, 7p... v.v...
( Sơ đồ cấu hình của nguyên tử : Phản ánh cách sắp xếp e- trong nguyên tử theo các lớp
và phân lớp.

* Bài tập hướng dẫn :
1. Khảo sát tự phân bố xác suất tìm thấy e- theo bán kính r trong nguyên tử H ở trạng
thái cơ bản :
Giải :
Ở trạng thái cơ bản (n = 1, l = 0) hàm sóng theo r có dạng :
o
3
r
2
a
n, 1,0
o
1
R(r)R(r)2 e
a

⎛⎞
==
⎜⎟
⎝⎠
l

Vậy xác suất tìm thấy e- theo bán kính là :
o
3
2r
a
22 2
r
o
1
dW R .r .dr 4. .e .r .dr
a

⎛⎞
==
⎜⎟
⎝⎠

Hàm mật độ xác suất :
o
3
2r
a
2
o
dw 1
4.e.r
dr a

⎛⎞
ρ= =
⎜⎟
⎝⎠
`

Tìm cực trị của hàm :
oo
o
3
2r 2r
aa
2
oo
3
2r
a
oo
d1 2
4.er2re
dr a a
1r
4.e2r1 0
aa
−−

⎡⎤
⎛⎞⎛ ⎞
ρ
=−+
⎢⎥
⎜⎟⎜ ⎟
⎝⎠⎝ ⎠⎢⎥
⎣⎦
⎛⎞ ⎡ ⎤
=−=
⎜⎟
⎢⎥
⎝⎠ ⎣ ⎦

Suy ra :
(Ġ ( Cực đại
47 48


o
2r
a
e0r

=⇒=∞


r = 0
Vậy khả năng tìm thấy e- trong nguyên tử Hydrô ở trạng thái cơ bản nhiều nhất là ở vùng
bán kính quỹ đạo Bohr thứ nhất, ít nhất (hay không có) là tại tâm nguyên tử (tức hạt nhân) và
tại vô cực (tức ở xa hạt nhân nguyên tử).
Đối với nguyên tử theo cơ học lượng tử do tuân theo hệ thức bất định, e- không thể coi là
chuyển động trên quỹ đạo như trong cơ học cổ đi
ển.
* Đồ thị mô tả xác suất tìm thấy e- trong nguyên tử H có dạng :

a
0
= 0.53 A
0







2. Viết sơ đồ cấu hình của nguyên tử Scandi (Sc), biết số thứ tự của nó trong bảng tuần
hoàn là :ĠZ = 21.
Giải :
Theo nguyên lý Pauli ta có thể viết.
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6


lớp K lớp L lớp M
Đến đây theo nguyên lý Pauli lớp M có thể chứa 18e-, nhưng phân lớp 3p chỉ chứa được
6e- vậy phân lớp 3p không thể chứa thêm e-. Đáng lẽ phải chuyển sang phân lớp 3d tức vẫn
thuộc lớp 3. Nhưng theo nguyên lý năng lượng tối thiểu thì mức 4s có năng lượng nhỏ hơn
mức 3d. Vậy nên e- tiếp theo (tức e- thứ 19), sẽ làm đầy mức 4s, mở đầu cho lớp 4. Phân l
ớp
này chứa được 2 e- cho nên e- tiếp theo (tức e- thứ 20) sẽ làm đầy phân lớp này. Tiếp theo, e-
thứ 21 đáng lẽ phải làm đầy tiếp lớp 4p. Nhưng vì lớp 4p có năng lượng nhỏ hơn 3d. Vậy nên
e- tiếp theo (thứ 21) sẽ trở về chiếm phân lớp 3d. Tóm lại, sơ đồ cấu hình của Sc có dạng :
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
3d
1
4s
2

K : 2e
-
L : 8e
-
M : 9e
-
N : 2e
-

Tổng cộng: 21e-
3. Nguyên tử Hydro ở trạng thái 1s. Tính xác suất tìm thấy e- trong một hình cầu bán
kính r = 0,1 ao (ao là bán kính quỹ đạo Bohr thứ nhất).
Giải :
Ở trạng thái 1s (n = 1,Ġ= 0, m = 0) hàm sóng của e- có dạng:
1,0,0 1,0 0,0
(r, , ) R (r).Y ( , )ψθϕ= θϕ


o
o
r
a
3
o
r
a
3
o
11
2.e.
4
a
1
.e
a


⎛⎞
⎜⎟
=
⎜⎟
π
⎝⎠
=
π


Cöïc
ti å
O a
o
r
ρ
49 50
Hàm sóng ở đây chỉ phụ thuộc r (đối xứng cầu). Xác suất tìm thấy e- trong một lớp cầu
mỏng nằm giữa 2 bán kính (r; r + dr) có thể tích dV = 4 (r2dr, sẽ là :
o
oo
2
r
2
r
2
1,0,0
3
o
2r 2r
ra
22
33
oo
1
dW d.V .e .4 r dr
a
14
.e .4 r dr .e r dr
aa

−−
⎛⎞
⎜⎟
=ψ = π =
⎜⎟
π
⎝⎠
=π=
π

Xác suất tìm e- trong quả cầu bán kính r = 0,1 ao được tính bởi tích phân :
oo
o
o
o
2r
0,1a 0,1a
a
2
3
o
oo
2r
0,1a
a
2
3
o
o
4
WdW .e.rdr
a
4
r.e .dr
a


==
=
∫∫


Ta có tích phân mẫu :

x
2
. e
ax
dx =
3
1
a

(a
2
x
2
+ 2ax + 2) e
-ax
Vậy nên ở đây để áp dụng tích phân mẫu ta đặt a =Ġta có kết quả :
oo
oo
2
3
r
a0,1a
2
o
0
32
ooo
2
r
a0,1a
2
0
2
oo
0,2
3
a444
W. .rr2.e
a8a a
22
rr1.e
aa
(0,02 0,2 1).e 1
0,0011 1,1.10




⎛⎞
=− + +
⎜⎟
⎝⎠
⎛⎞
=− + +
⎜⎟
⎝⎠
=− + + +
==



Bài tập tự giải :
4.1. Tìm hàm mật độ xác suất tìm thấy e- theo bán kính ở trạng thái n = 2,Ġ= 0, m = 0 cho
nguyên tử Hydro.
4.2. Nguyên tử Hydro ở trạng thái 1s.
a) Tính xác suất w1 tìm thấy e- trong hình cầu (0 ; ao) với ao là bán kính quỹ đạo Bohr thứ
nhất.
b) Tính xác suất w2 tìm thấy e- ngoài hình cầu đó.
c) Tìm tỷ sốĠ
4.3. Hàm sóng mô tả e- ở trạng thái 2s làĠ
Với Ġ. Xác định những điểm cực trị của mật độ xác suất. Vẽ đồ
thị củaĠ.
4.4. Viết phương trình Srodingơ với nguyên tử Heli.
4.5. Viết phương trình Srodingơ với phân tử oxy.
4.6. Trong nguyên tử các lớp K, L, M đều đầy.
Xác định :
a) Tổng số e- trong nguyên tử.
b) Số electron s, số electron p và electron d.
c) Số electron p có m = 0.
4.7. Viết sơ đồ cấu hình đối với các nguyên tử sau ở trạng thái cơ bản :
a) Bo b) Cacbon c) Natri

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Bài Tập Vật Lý Nguyên Tử Và Hạt Nhân