Giáo dục trực quan

Giáo dục trực quan
Trong giáo dục, có hai con đường để giảng dạy cho học sinh: một là đi
từ khái niệm đến cụ thể, và hai là trực quan. Theo khái niệm nhận thức luận:
trực quan là những hình ảnh cảm tính được phản ánh trực tiếp khi con người
tiếp xúc với sự vật hiện tượng bên ngoài qua các giác quan, và đây cũng
chính là khâu đầu tiên của nhận thức. Khái niệm trực quan trong giáo dục
chính là lấy khái niệm trên đây làm cơ sở. Việc giảng dạy cho học sinh tiếp
xúc trực tiếp với hình ảnh, mẫu vật hoặc dùng động tác cử chỉ để miêu tả
khái quát sự vật hiện tượng, sau đó mới đưa ra khái niệm để củng cố.
Phương pháp giảng dạy này rất hiệu quả và có ý nghĩa quan trọng đối với
việc hình thành biểu tượng.
Có hai loại giảng dạy trực quan chủ yếu, đó là “minh họa” – trưng
bày những tranh ảnh, mẫu vật, vật thật, mô hình, hình vẽ trên bảng… để học
sinh quan sát, phân tích, nhận xét, ghi nhớ; và “trình bày” – thực hiện thao
tác, biểu diễn các thí nghiệm… Phương pháp trình bày trực quan đòi hỏi
trang thiết bị đi kèm rất phức tạp, như máy chiếu, máy phát, dụng cụ thí
nghiệm… nếu được sử dụng trong giảng dạy các môn khoa học tự nhiên như
Vật Lý, Hóa Học, Công Nghệ… có thể thu được hiệu quả giảng dạy rất tốt.
Vì trực quan là cơ sở, là điểm xuất phát trong quá trình nhận thức – học tập
của học sinh, là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn. Thông qua sự trình bày
thí nghiệm của giáo viên, học sinh không chỉ lĩnh hội dễ dàng tri thức mà
còn giúp họ học tập được những động tác mẫu mực của giáo viên, nhờ vậy,
dễ dàng hình thành kỹ năng, kỹ xảo biểu diễn thí nghiệm.
Nhất là ở bậc mầm non, phương pháp trực quan là phương pháp giảng
dạy vô cùng quan trọng. Vì tư duy và nhận cảm của trẻ mầm non là tư duy,
nhận cảm trực quan nên phải có rất nhiều dụng cụ trực quan để bổ trợ cho
hoạt động học ở trường mầm non. Mỗi một kiến thức mới đối với trẻ đều
cần phải có những hình ảnh trực quan cụ thể, rồi từ đó tự trẻ hình thành nên
biểu tượng ngôn ngữ và in sâu được kiến thức đó vào đầu. Giáo dục trực
quan khiến cho kiến thức được lĩnh hội một cách tự nhiên và ghi nhớ một
cách chủ động. Mỗi khi ta học điều gì mà cần có người làm mẫu hướng dẫn
cho, thì đó chính là một hoạt động dạy học trực quan. Mà trẻ nhỏ giống như
tờ giấy trắng, cần phải học rất nhiều, từ lúc bập bẹ tập nói tập đi đều cần
người làm mẫu chỉ dạy, việc học trực quan của con người bắt đầu sớm như
vậy đấy!
Để giảng dạy trực quan, điều đầu tiên mà một giáo viên cần làm đó là
phải lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp, cần trực quan minh họa
thì làm trực quan minh họa, cần trực quan trình bày thì dùng trực quan trình
bày. Ví dụ như nếu giảng dạy môn Ngữ văn thì ít phải dùng phương pháp
trực quan, bởi văn chương là một phạm trù trừu tượng và mênh mông, nếu
không cẩn thận khi sử dụng phương pháp trực quan còn có thể gây áp đặt
trong nhận thức. Điều này rất nguy hiểm và còn ảnh hưởng tới cả phương
pháp tư duy và nhận cảm. Ngay cả khi đã lựa chọn trực quan làm phương
pháp giảng dạy, cũng không nên sử dụng quá tùy tiện. Những môn học như
Địa Lý, Lịch Sử thì chỉ cần dùng trực quan minh họa là được, còn Vật Lý,
Hóa Học, Sinh Học, và nhất là Giáo Dục Thể Chất thì rất cần được giảng
dạy bằng trực quan trình bày. Đặc biệt là Giáo Dục Thể Chất, bên cạnh việc
vẽ hình minh họa, giảng lý thuyết nếu giáo viên không trực tiếp làm mẫu và
phân tích, học sinh rất khó có thể thực hiện đúng các động tác. Đây không
chỉ là vấn đề tiêu chuẩn hay thành tích, mà trong một số động tác vận động
tiêu chuẩn đã có kèm cả nguyên tắc an toàn, nếu không làm được đúng theo
tiêu chuẩn rất có thể sẽ xảy ra chấn thương khi luyện tập, hậu quả khôn
lường. Sau đó, giáo viên phải chuẩn bị đồ dùng sao cho phù hợp với hoạt
động giảng dạy của mình. Đồ dùng giảng dạy trực quan cần phải đầy đủ,
chính xác và theo đúng tiêu chuẩn sư phạm, vì tác động của nó đến học sinh
rất lớn. Trực quan trong giảng dạy cũng nên được cân đối với lý thuyết để
tránh không khí lớp học bị loãng, học sinh dễ bị phân tán tập trung. Khi
giảng dạy, có thể đưa trực quan vào trước rồi giới thiệu lý thuyết sau, cũng
có thể đưa trực quan vào giữa bài giảng để cân đối kiến thức, hoặc đưa lý
thuyết và phân tích trước rồi cuối cùng cho học sinh kiếm chứng lại bằng
trực quan.
Nguyễn Minh Thu