Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học lớp 11 ở trường Trung học phổ thông

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học lớp 11 ở trường Trung học phổ thông


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
-------------------------





Nguyễn Phạm Thùy Linh







MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ
VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG








LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC










Thành phố Hồ Chí Minh -2011

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
-------------------------



Nguyễn Phạm Thùy Linh





MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ
VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG




Chun ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ mơn hóa học
Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC




NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. HỒNG THỊ CHIÊN









Thành phố Hồ Chí Minh -2011


LỜI CẢM ƠN


Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu trường
Đại học Sư phạm TP. HCM, phòng Sau đại học, quý thầy cô dạy lớp cao học
K19 đã tận tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi để chúng tôi học tập,
nghiên cứu và hoàn thành khoá học.
Tác giả xin gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến:
- TS. Hoàng Thị Chiên, PGS.TS. Trịnh Văn Biều và TS. Trang Thị Lân đã
dành nhiều thời gian hướng dẫn tận tình, giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện
thuận lợi để tác giả hoàn thành luận văn.
- Các thầy cô giáo ở trường THPT Lương Văn Can, Bình Chánh, Trịnh
Hoài Đức và Long Trường đã nhiệt tình giúp đỡ, góp ý chân thành giúp tác
giả hoàn thành tốt việc thực nghiệm sư phạm.
Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ,
động viên, giúp đỡ để tác giả có thể thực hiện tốt luận văn.

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 7 năm 2011
Tác giả

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................... 0

MỤC LỤC ............................................................................................................... 0

MỞ ĐẦU ................................................................................................................. 6

1.Lí do chọn đề tài ...................................................................................................................... 6

2.Mục đích nghiên cứu ............................................................................................................... 7

3.Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................................................. 7

4.Đối tượng và khách thể nghiên cứu ........................................................................................ 7

5.Giới hạn phạm vi nghiên cứu .................................................................................................. 7

6.Giả thuyết khoa học ................................................................................................................ 8

7.Phương pháp nghiên cứu ......................................................................................................... 8

8.Những đóng góp mới của đề tài .............................................................................................. 8

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .......................... 9

1.1.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ...................................................................... 9

1.1.1.

Những nghiên cứu về hoạt động nhóm trên thế giới .............................................. 9

1.1.2.

Một số bài viết về dạy học hợp tác theo nhóm ở nước ta ..................................... 12

1.1.3.

Một số luận văn, khoá luận về hoạt động nhóm trong dạy học hóa học .............. 13

1.2.

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ...................................................................................... 15

1.2.1.

Khái niệm phương pháp dạy học [6], [27], [37] ................................................... 15

1.2.2.

Ba bình diện của phương pháp dạy học [37] ........................................................ 15

1.2.3.

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [27], [37], [55] ................................. 16

1.2.4.

Mục đích đổi mới phương pháp dạy học [27], [33], [37] ..................................... 17

1.2.5.

Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [10, tr.7] .................... 18

1.2.6.

Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học [27] ........................................................ 18

1.2.7.

Một số hình thức tổ chức dạy học hiện đại [27] ................................................... 19

1.3.

DẠY HỌC HỢP TÁC [9], [27], [37]........................................................................... 21


1.3.1.

Khái niệm dạy học hợp tác ................................................................................... 21

1.3.2.

Một số phương pháp và hình thức dạy học hợp tác .............................................. 21

1.3.3.

Một số khái niệm có liên quan đến đề tài ............................................................. 22

1.4.

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC ............................................ 23

1.4.1.

Khái niệm nhóm và hoạt động nhóm .................................................................... 23

1.4.2.

Những nét đặc thù của hoạt động nhóm ............................................................... 23

1.4.3.

Các nguyên tắc hoạt động nhóm [57, tr.5] ............................................................ 23

1.4.4.

Một số hình thức tổ chức hoạt động nhóm ........................................................... 25

1.4.4.1.Phân loại các hình thức tổ chức hoạt động nhóm [49] .......................................... 25

1.4.4.2.Một số hình thức tổ chức hoạt động nhóm theo cách thức hoạt động .................... 26

1.4.5.

Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm [21], [27], [30], [37] ................................. 31

1.4.5.1. Phân tích thông tin ................................................................................................ 31

1.4.5.2. Xác định mục tiêu bài học ..................................................................................... 31

1.4.5.3. Lập kế hoạch bài giảng ......................................................................................... 32

1.4.5.4. Tổ chức giờ học ..................................................................................................... 33

1.4.5.5. Rút kinh nghiệm ..................................................................................................... 35

1.4.6.

Ưu điểm và hạn chế của hình thức hoạt động nhóm ............................................ 36

1.4.6.1. Ưu điểm [5, tr.42] [37, tr.21] ................................................................................ 36

1.4.6.2. Hạn chế [5, tr.21] [37, tr.42] ............................................................................... 37

1.5.

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC
Ở TRƯỜNG THPT ........................................................................................................................ 38

1.5.1.

Mục đích điều tra .................................................................................................. 38

1.5.2.

Đối tượng điều tra ................................................................................................. 38

1.5.3.

Cách tiến hành ...................................................................................................... 38

1.5.4.

Kết quả điều tra ..................................................................................................... 38

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG
NHÓM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT ............... 46


2.1.MỘT SỐ HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM KHI DẠY HÓA HỌC LỚP
11 THPT ......................................................................................................................................... 46

2.1.1.Tổ chức thảo luận chung một vấn đề tại lớp ............................................................... 46

2.1.1.1.Đặc điểm chung ...................................................................................................... 46

2.1.1.2.Cách tiến hành ........................................................................................................ 46

2.1.2.Mỗi thành viên tìm hiểu một vấn đề rồi truyền đạt lại cho nhóm ............................... 47

2.1.2.1.Đặc điểm chung ...................................................................................................... 47

2.1.2.2.Cách tiến hành ........................................................................................................ 48

2.1.3.Tổ chức hoạt động nhóm thông qua các trò chơi ........................................................ 48

2.1.3.1.Đặc điểm chung ...................................................................................................... 48

2.1.3.2.Cách tiến hành ........................................................................................................ 49

2.1.4.Tổ chức hoạt động nhóm ngoài lớp học và báo cáo sản phẩm tại lớp ........................ 50

2.1.4.1.Đặc điểm chung ...................................................................................................... 50

2.1.4.2.Cách tiến hành ........................................................................................................ 50

2.1.5.Tổ chức hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm ........................................................ 51

2.1.5.1.Đặc điểm chung ...................................................................................................... 51

2.1.5.2.Cách tiến hành ........................................................................................................ 51

2.2.CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG
NHÓM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LƠP 11 THPT .............................................................. 53

2.2.1.Cơ sở tâm lí giáo dục học của hoạt động nhóm .......................................................... 53

2.2.2.Quy trình tổ chức hoạt động nhóm .............................................................................. 53

2.2.3.Những khó khăn và bài học thực tiễn trong tổ chức hoạt động nhóm ........................ 55

2.2.4.Ý kiến của một số nhà nghiên cứu về hoạt động nhóm .............................................. 55

2.2.5.Tổng quan về chương trình hóa học lớp 11 THPT ...................................................... 56

2.2.5.1. Mục tiêu của chương trình hóa học lớp 11 THPT ................................................. 56

2.2.5.2. Cấu trúc và nội dung chương trình hóa học lớp 11 THPT .................................... 57

2.3.MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
NHÓM ........................................................................................................................................... 60


2.3.1.Biện pháp 1: Lựa chọn nội dung phù hợp để hoạt động nhóm ................................... 60

2.3.2.Biện pháp 2: Lựa chọn hình thức hoạt động nhóm thích hợp với nội dung và điều kiện
thực tế ............................................................................................................................................ 61

2.3.2.1.Với những nội dung kiến thức khó, phức tạp .......................................................... 61

2.3.2.2.Với những nội dung kiến thức vừa phải (không quá phức tạp) .............................. 61

2.3.2.3.Với những nội dung kiến thức gắn với thực tiễn .................................................... 62

2.3.2.4.Điều kiện cơ sở vật chất ......................................................................................... 62

2.3.3.Biện pháp 3: Thiết kế phiếu học tập, phiếu ghi bài dùng cho hoạt động nhóm ......... 62

2.3.3.1.Thiết kế phiếu học tập ............................................................................................. 62

2.3.3.2. Thiết kế phiếu ghi bài ............................................................................................ 63

2.3.4.Biện pháp 4: Bồi dưỡng năng lực tổ chức cho các nhóm trưởng ................................ 64

2.3.4.1.Vai trò của nhóm trưởng ........................................................................................ 64

2.3.4.2.Bồi dưỡng năng lực làm việc cho nhóm trưởng ..................................................... 65

2.3.5.Biện pháp 5: Xây dựng tinh thần làm việc theo nhóm ................................................ 65

2.3.6.Biện pháp 6: Tạo hứng thú cho học sinh khi tham gia hoạt động nhóm ..................... 67

2.3.7.Biện pháp 7: Xây dựng phương án đánh giá khoa học ............................................... 68

2.3.7.1.Đối với hình thức cả nhóm cùng thảo luận chung một vấn đề và từng thành viên
tìm hiểu một phần nội dung rồi truyền đạt lại cho nhóm ......................................................... 68

2.3.7.2.Đối với hình thức tổ chức hoạt động nhóm ngoài lớp học và báo cáo sản phẩm tại
lớp ............................................................................................................................................. 69

2.3.7.3.Đối với hình thức hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm..................................... 71

2.3.8.Biện pháp 8: Kiểm soát thời gian một cách chặt chẽ .................................................. 72

2.3.9.Biện pháp 9: Nâng cao năng lực tổ chức và điều khiển của giáo viên ........................ 72

2.4.VẬN DỤNG CÁC BIỆN PHÁP THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN CÓ TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG NHÓM ............................................................................................................................... 74

2.4.1.Dạng bài nghiên cứu kiến thức mới về thuyết ............................................................ 74

2.4.1.1.Giáo án bài “ Sự điện li” ....................................................................................... 74


2.4.1.2.Giáo án bài “Axit- Bazơ- Muối” dạy theo cấu trúc Jigsaw của Elliot Aronson (lưu
trong đĩa CD)............................................................................................................................ 78

2.4.2.Dạng bài truyền thụ kiến thức mới về chất ................................................................. 78

2.4.2.1.Giáo án bài “Amoniac và muối amoni” ................................................................. 78

2.4.2.2.Giáo án bài “Phenol” ............................................................................................ 82

2.4.3.Dạng bài truyền thụ kiến thức mới về ứng dụng hóa học và các quá trình sản xuất hóa
học ................................................................................................................................................. 82

2.4.3.1.Giáo án bài “Phân bón hóa học” .......................................................................... 82

2.4.3.2.Giáo án bài “Công nghiệp Silicat” ........................................................................ 82

2.4.4.Dạng bài luyện tập, ôn tập củng cố kiến thức ............................................................. 87

2.4.4.1.Giáo án bài “ Luyện tập tính chất của cacbon, silic và các hợp chất của chúng” 87

2.4.4.2.Giáo án bài “ Luyện tập dẫn xuất halogen – ancol – phenol” .............................. 87

2.4.5.Dạng bài thực hành thí nghiệm ................................................................................... 92

2.4.5.1.Giáo án “Bài thực hành số 1: Tính axit-bazơ. Phản ứng trao đổi ion trong dung
dịch các chất điện li”................................................................................................................ 92

2.4.5.2.Giáo án “Bài thực hành số 5: Tính chất của etanol, glixerol và phenol” ............. 92

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ......................................................... 100

3.1.Mục đích thực nghiệm ..................................................................................................... 100

3.2.ĐỐI TƯỢNG THỰC NGHIỆM ...................................................................................... 100

3.3.TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM ....................................................................................... 101

3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÍ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM ................................................ 103

3.4.1. Phương pháp định lượng .......................................................................................... 103

3.4.2. Phương pháp định tính ............................................................................................. 105

3.5. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM .......................................................................................... 105

3.5.1. Kết quả thực nghiệm định lượng .............................................................................. 105

3.5.1.1. Kết quả thực nghiệm đợt 1 – thực nghiệm thăm dò ............................................ 105

3.5.1.2. Kết quả thực nghiệm đợt 2 – thực nghiệm chính thức ........................................ 108

3.5.1.3. Phân tích kết quả định lượng ............................................................................... 118


3.5.2. Kết quả thực nghiệm định tính ................................................................................. 118

3.5.2.1. Thái độ của HS đối với các bài lên lớp có tổ chức hoạt động nhóm ................... 119

3.5.2.2. Ý kiến của GV tham gia thực nghiệm .................................................................. 123

3.6. MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM ............................................................................ 127

3.6.1.Kinh nghiệm khi chia nhóm ...................................................................................... 127

3.6.2.Kinh nghiệm về việc sử dụng các biện pháp làm tăng hiệu quả hoạt động nhóm .... 127

3.6.3.Kinh nghiệm về việc tạo hứng thú và thu hút sự chú ý của HS khi tham gia hoạt động
nhóm ............................................................................................................................................ 128

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT ............................................................................... 131

1. Kết luận .............................................................................................................................. 131

1.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài ......................................................... 131

1.2. Điều tra thực trạng việc tổ chức hoạt động nhóm ở một số trường THPT .................. 131

1.3. Nghiên cứu một số hình thức tổ chức hoạt động nhóm .............................................. 131

1.4. Nghiên cứu cơ sở khoa học của các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm ... 132

1.5. Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm ................ 132

1.6. Vận dụng các biện pháp để thiết kế 10 giáo án thuộc 5 kiểu bài lên lớp có tổ chức hoạt
động nhóm ................................................................................................................................... 132

1.7. Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định tính hiệu quả và tính khả thi của đề tài nghiên
cứu ............................................................................................................................................... 133

1.8. Rút ra một số bài học kinh nghiệm để giúp GV THPT sử dụng hình thức hoạt động
nhóm có hiệu quả ........................................................................................................................ 134

2. Đề xuất ............................................................................................................................... 134

2.1. Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo ................................................................................. 134

2.2. Đối với các Sở Giáo dục và Đào tạo ........................................................................... 135

2.3. Đối với các trường THPT ............................................................................................ 135

2.4. Đối với giáo viên ........................................................................................................ 135

TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 137

PHỤ LỤC ............................................................................................................ 142


MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài
Trước nhu cầu phát triển của nền kinh tế hiện nay đòi hỏi ngành giáo dục phải đào
tạo nguồn nhân lực vừa năng động, sáng tạo vừa có thể tự lực và hợp tác giải quyết tốt các
vấn đề chuyên môn. Để làm được điều này cần chú ý đến việc đổi mới phương pháp dạy
học và kiểm tra đánh giá ở bậc phổ thông.
Trong thực tế đổi mới phương pháp không chỉ giúp giáo viên nâng cao năng lực
giảng dạy, hiệu quả công tác mà còn giúp học sinh hứng thú, yêu thích bộ môn hơn. Một
trong những hình thức tổ chức dạy học theo xu hướng đổi mới hiện nay là hoạt động nhóm.
Đây là một trong những hình thức tổ chức dạy học phát huy cao tính tích cực, năng động, tự
lực, sáng tạo cho học sinh đồng thời rèn luyện kĩ năng hợp tác, phân tích, suy nghĩ và giải
quyết vấn đề một cách hiệu quả.
Thông qua việc “tổ chức dạy học bằng hoạt động nhóm” hay còn được xem là “dạy
học hợp tác theo nhóm”, học sinh sẽ nắm vững các kỹ năng quan trọng để có thể thành công
trong môn học hoặc trong nghề nghiệp sau này. Ngoài ra, học sinh sẽ hăng hái hơn trong
việc tự học, dễ dàng hội nhập trong cuộc sống, đáp ứng được mục tiêu đổi mới của ngành
giáo dục và nhu cầu của xã hội hiện đại đề ra.
Tuy nhiên hình thức tổ chức dạy học này cũng gặp không ít khó khăn do vấn đề thời
gian, cách thức tổ chức, khả năng hợp tác, trình độ của học sinh, điều kiện cơ sở vật chất và
sự quan tâm của lãnh đạo nhà trường. Thậm chí ở một số trường, hoạt động nhóm trong dạy
học hóa học chưa được quan tâm và sử dụng hiệu quả, chỉ được tiến hành cho các tiết hội
giảng, thao giảng hay dự giờ rút kinh nghiệm. Có nhiều lý do như:
- Hoạt động nhóm tốn nhiều thời gian chuẩn bị của giáo viên và học sinh.
- Khả năng hợp tác, thảo luận, trình bày của học sinh còn nhiều hạn chế đôi khi làm ồn
ảnh hưởng đến lớp học khác.
- Học sinh thụ động, không tích cực hưởng ứng hoặc có hiện tượng “ăn theo, tách
nhóm”.
- Tâm lí giáo viên ngại đổi mới, nghi ngờ khả năng hoạt động nhóm của học sinh không
hiệu quả làm ảnh hưởng đến kết quả thi đua cuối năm học.
- Dễ “cháy giáo án”do nội dung bài dài, khó, thời gian tiết học ngắn.

- Điều kiện cơ sở vật chất, cách bố trí bàn ghế phòng học, dụng cụ thiết bị thí nghiệm
còn nhiều hạn chế.
- Thiếu sự quan tâm và hỗ trợ từ phía lãnh đạo nhà trường, …
Vậy làm thế nào để tổ chức hoạt động nhóm hiệu quả? Để trả lời câu hỏi này, chúng
tôi đã chọn đề tài “MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG” với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả quá trình dạy học hóa
học ở trường THPT.
2.Mục đích nghiên cứu
Tìm ra những biện pháp khoa học có tính khả thi để nâng cao hiệu quả việc tổ chức
hoạt động nhóm trong dạy học hóa học lớp 11 ở trường THPT.
3.Nhiệm vụ nghiên cứu
-
Nghiên cứu cơ sở lí luận về hình thức tổ chức hoạt động nhóm.
-
Tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở một số trường
THPT.
-
Đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm trong dạy học hóa học
lớp 11 ở trường THPT.
-
Vận dụng các biện pháp để thiết kế một số giáo án có tổ chức hoạt động nhóm.
-
Thực nghiệm sư phạm để đánh giá kết quả nghiên cứu và rút ra các bài học kinh
nghiệm để hoạt động nhóm thành công.
4.Đối tượng và khách thể nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học
lớp 11 ở trường THPT.
4.2. Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học hóa học ở trường THPT.
5.Giới hạn phạm vi nghiên cứu
- Các biện pháp đề xuất trong luận văn được nghiên cứu cho học sinh trung học phổ
thông thuộc chương trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
- Phần thực nghiệm được tiến hành với học sinh khối 11 ở một số trường THPT ở TP.
HCM và Bình Dương.

- Thời gian nghiên cứu: từ 8/2010 đến 8/2011.

6.Giả thuyết khoa học
Nếu sử dụng những biện pháp thích hợp, khả thi khi tổ chức hoạt động nhóm
sẽ giúp học sinh chủ động, tích cực tiếp thu kiến thức, phát triển khả năng tư duy,
sáng tạo và năng lực hợp tác trong học tập, tìm kiếm tri thức, thu thập và xử lý thông
tin một cách có hiệu quả.
7.Phương pháp nghiên cứu
7.1. Các phương pháp nghiên cứu lí luận
-
Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan
-
Truy cập thông tin trên internet
-
Phương pháp phân tích và tổng hợp
-
Phương pháp hệ thống, khái quát hóa
7.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
-
Trò chuyện
-
Điều tra
-
Thực nghiệm sư phạm
-
Phương pháp chuyên gia
7.3
.
Các phương pháp toán học
-
Phương pháp phân tích số liệu
-
Phương pháp thống kê toán học
8.Những đóng góp mới của đề tài
-
Góp phần hoàn thiện lý luận về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học.
-
Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học
hóa học.
-
Rút ra các bài học kinh nghiệm để giúp giáo viên trung học phổ thông sử dụng hình
thức hoạt động nhóm có hiệu quả.




Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1.1. Những nghiên cứu về hoạt động nhóm trên thế giới
Trong thời đại ngày nay nhu cầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn bao giờ hết.
Đơn giản vì không ai là hoàn hảo, làm việc theo nhóm sẽ tập trung những mặt mạnh của
từng người và bổ sung cho nhau. Từ những năm đầu thế kỉ 20, dạy học tương tác bằng hoạt
động nhóm được nhiều nhà khoa học quan tâm. Dựa trên ý tưởng tất cả cùng làm việc, chia
sẻ thông tin với nhau để đạt được mục đích cuối cùng John Amos Comenius (1592-1670)
đưa ý tưởng này vào lớp học và cho rằng HS sẽ học được nhiều hơn từ cách thức học tập
như thế. Ý tưởng này cũng được xây dựng, phát triển và sử dụng rộng rãi tại Anh vào những
năm cuối của thập niên 70 do Joseph Lancaster và Andrew Bell áp dụng.
Năm 1806, quan niệm hợp tác đã được sử dụng và phát triển rất nhanh ở Mỹ với mục
đích làm giảm tính cạnh tranh trong trường học. Một trong những người đầu tiên đã rất
thành công khi chủ trương đưa ý tưởng hợp tác vào lớp học và được nhiều giới quan chức
tham khảo học tập là Colonel Francis Parker. Ông không tin sự cạnh tranh trong trường học
sẽ đạt được hiệu quả cao hơn so với sự chia sẻ suy nghĩ thông tin về vấn đề học tập ở học
sinh (Marr, 1997; Johnson và Johnson, 1994). Các phương pháp của Parker đều liên quan
đến việc làm cách nào học sinh có thể hợp tác với nhau trong học tập (cooperatively
learning).
Người có cùng tư tưởng với Colonel Francis Parker là James Coleman (1959), ông đề
xuất: thay việc thiết lập các tình huống khuyến khích cạnh tranh trong học tập nhà giáo dục
nên tạo ra các hoạt động để HS cùng nhau hợp tác (trích dẫn từ
www.learnnc.org/lp/pages/4653).
John Dewey, nhà giáo dục theo xu hướng thực dụng Mỹ, được coi là người đầu tiên
khởi xướng ra xu thế dạy học hợp tác vào đầu những năm 1900. Ông cho rằng: trẻ em học
được nhiều điều thông qua giao tiếp, học tập sẽ hứng thú hơn đối với trẻ khi được tham gia
các hoạt động và rút ra kinh nghiệm cho mình. Chính John Dewey đã đưa các hình thức
hoạt động hợp tác học tập vào lớp học nhằm dạy cho con người cùng sống, cùng làm việc
với nhau.
Người thứ hai có ảnh hưởng lớn đến việc dạy học hợp tác theo nhóm là nhà tâm lí
học xã hội Kurt Lewin (Đức – Mỹ). Bài báo “Cooperative learning: An overview from

Psychological and cultural perspective” của tài liệu hội thảo “Về đào tạo giáo viên và
phương pháp dạy học hiện đại”, viện Nghiên cứu Sư phạm Hà Nội (2007) đã viết [57, tr.1]:
Kurt Lewin – nhà khoa học được coi là cha đẻ của tâm lý học xã hội. Ông là người có ảnh
hưởng chính đến sự hình thành và phát triển của trào lưu “Tương tác nhóm” vào đầu những
năm 1940. Ông đề ra “thuyết phụ thuộc lẫn nhau trong xã hội” hay còn gọi là “thuyết tương
tác xã hội” dựa trên cơ sở của Kurt Koffka, người đã đề xuất khái niệm “Nhóm là phải có sự
phụ thuộc lẫn nhau giữa các TV”. Trong thập niên 1920 – 1930, Kurt Lewin đã đưa ra khái
niệm nhóm phải có hai yếu tố: 1) Phải có sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các TV, nhóm phải
năng động hơn, có tác động tích cực đến các TV; 2) Tình trạng căng thẳng giữa các TV
trong nhóm là động lực để thúc đẩy hoàn thành mục tiêu.
Sau đó, Morton Deutsch tiếp tục xây dựng và mở rộng lí luận về sự phụ thuộc lẫn
nhau trong xã hội nhằm hoàn thiện lý thyết hoạt động nhóm, ông xây dựng một lí thuyết về
hợp tác và cạnh tranh. Lí thuyết của Morton Deutsch được mở rộng và áp dụng cho giáo
dục, đặc biệt là các vận dụng của chính tác giả tại trường Đại học Minnesota.
Ngoài ra còn có một số nhà tâm lí và giáo dục học như: Aronson, hai anh em nhà
Johnson. Đặc biệt là Elliot Aronson với mô hình lớp học Jigsaw được sử dụng đầu tiên ở
Austin Texas vào năm 1971. Jigsaw dựa trên nhu cầu thiết yếu lúc bấy giờ: giảm sự căng
thẳng xung đột sắc tộc giữa các HS khác màu da và loại bỏ cạnh tranh cá nhân trong lớp
học, mô hình này yêu cầu các HS phải biết chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm với nhau để cả
nhóm học tập đạt kết quả tốt nhất. Jigsaw đã đánh dấu một bước ngoặc quan trọng trong
việc hoàn thiện các hình thức tổ chức hoạt động hợp tác theo nhóm trong dạy học. Năm
1989, hai anh em nhà Johnson đã khảo sát và nghiên cứu 193 trường hợp và nhận thấy: học
hợp tác theo nhóm thì HS học hỏi được nhiều hơn so với cách học truyền thống.
Robert Slavin, Kagan, Sholmo, Sharan cũng đã chứng minh được tính hiệu quả của
PPDH theo hướng tạo cơ hội cho HS hợp tác trong việc hình thành các kĩ năng xã hội, phát
triển tư duy nhận thức và khả năng hòa nhập với thế giới xung quanh.
Ngoài ra phải kể đến nghiên cứu của Astin với 200 trường Cao đẳng – Đại học về sự
tương tác giữa người học và người học, giữa người dạy và người học là cơ sở để phát huy
tính tích cực, khả năng giao tiếp, tư duy, các hành vi xã hội khác ở người học.
Vào năm 1996, lần đầu tiên PPDH hợp tác chính thức được áp dụng trong một số
trường Đại học ở Mỹ, và hội nghị nghiên cứu vấn đề học hợp tác lần đầu được tổ chức tại
Minneapolis (lấy từ
www.intime.uni.edu/coop_learning/ch3/default.htm).

Trong 30 năm gần đây các luận án, luận văn, bài viết nghiên cứu về lĩnh vực này rất
nhiều và đa dạng, thậm chí còn có một số website đào tạo GV trực tuyến về vấn đề học hợp
tác hay giới thiệu các cấu trúc hoạt động học hợp tác:
www.intime.uni.edu/;
www.kaganonline.com;…Có thể tham khảo một số nghiên cứu như:
• 1900s: John Dewey, Kurt Lewin, Jean Piaget, Lev Vygotsky.
• 1960 - 1961: Stuart Cook: Nghiên cứu về hợp tác (Research on cooperation);
Madsen (Kagan): Nghiên cứu về hợp tác và cạnh tranh ở trẻ (Research on cooperation &
competition in children); Bruner, Suchman: Khám phá về học tập bằng hoạt động (Inquiry
Learning Movement); B. F. Skinner: Lập trình học tập, sự thay đổi hành vi (Programmed
learning, behavior modification).
• 1962: Morton Deutsch (Nebraska Symposium): Sự hợp tác, lòng tin và sự xung
đột (Cooperation & trust, conflict); Robert Blake & Jane Mouton: Nghiên cứu về sự cạnh
tranh giữa các nhóm (Research on intergroup competition).
• 1966: David Johnson, U of MN: Đào tạo giáo viên dạy học hợp tác (Begins
training teachers in Cooperative Learning).
• 1970: David Johnson: Tâm lý xã hội trong giáo dục (Social Psychology of
Education).
• 1973: David DeVries & Keith Edwards: Dạy học kết hợp giữa trò chơi và sự cạnh
tranh giữa các nhóm (Combined instructional games approach with intergroup competition,
teams-games-tournament).
• 1974-1975: David & Roger Johnson: Nghiên cứu về sự hợp tác và cạnh tranh
(Research review on cooperation & competition); David & Roger Johnson: Học tập tập thể
và cá nhân (Learning Together and Alone).
• 1975: Annual Symposium at APA (David DeVries & Keith Edwards, David &
Roger Johnson, Stuart Cook, Elliot Aronson, Elizabeth Cohen, others); Robert Slavin:
Chương trình phát triển DHHT (Begins development of cooperative curricula); Spencer
Kagan: Hoạt động hợp tác ở trẻ (Continued research on cooperation among children).
• 1976: Shlomo &Yael Sharan: Dạy học nhóm nhỏ (Small Group Teaching).
• 1978: Elliot Aronson: Lớp học ghép hình (Jigsaw Classroom), Journal of
Research & Development in Education, CooperationIssue); JeanneGibbs: Nhóm(Tribes).
• 1981, 1983: David & Roger Johnson: Phân tích tổng hợp các nghiên cứu về dạy
học hợp tác (Meta-analyses of research on cooperation).

• 1985: Elizabeth Cohen: Thiết kế nhóm làm việc (Designing Groupwork); Spencer
Kagan: Phát triển cấu trúc dạy học hợp tác (Developed structures approach to cooperative
learning).
• 1989: David & Roger Johnson: Hợp tác và cạnh tranh (Cooperation &
Competition-Theory & Research).
• 1996: Hội thảo “Vai trò lãnh đạo trong học tập hợp tác" (First Annual
Cooperative Learning Leadership Conference), Minneapolis
Như vậy PPDH hợp tác theo nhóm được hình thành và phát triển qua nhiều giai
đoạn bởi nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và tâm lí học, nhưng nhìn chung đều được xây
dựng trên cơ sở của ba quan điểm: 1) Quan điểm phát triển nhận thức;2) Quan điểm về
hành vi; 3) Sự phụ thuộc lẫn nhau trong xã hội.
Nhận xét: qua việc tìm hiểu cơ sở lí luận của hình thức dạy học bằng hoạt động
nhóm, quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng DHHT theo nhóm chúng ta có thể
nhận rõ tính hiệu quả và tính khả thi cao khi áp dụng hình thức dạy học này vào trong giáo
dục ở một số nước trên thế giới cũng như giáo dục ở Việt Nam với mọi cấp học.

1.1.2. Một số bài viết về dạy học hợp tác theo nhóm ở nước ta
Trong những năm gần đây có nhiều bài viết nghiên cứu về lĩnh vực này ở nước ta, có
thể kể đến:
• “Mô hình PPDH theo nhóm nhỏ” và “Nhóm nhỏ và việc tổ chức cho học sinh
theo các nhóm nhỏ” cùng của tác giả Trần Duy Hưng (Tạp chí giáo dục, số 4/2000 và số
7/1999).
• “Về phương pháp học tập nhóm” của tác giả Trần Thị Thu Mai (Tạp chí nghiên
cứu giáo dục, số 12/2000).
• “Tổ chức hoạt động hợp tác trong học tập theo hình thức thảo luận nhóm” của
tác giả Nguyễn Thị Hồng Nam (Tạp chí giáo dục, số 3/2002).
• “Một số vấn đề lí luận về kĩ năng học theo nhóm của học sinh” của tác giả Ngô
Thị Thu Dung (Tạp chí giáo dục, số 4/2002).
• “Một số vấn đề cơ sở lí luận học hợp tác nhóm” của tác giả Lê Văn Tạc (Tạp chí
giáo dục, số 9/2002).

• “Phương pháp nhóm chuyên gia trong dạy học hợp tác” của tác giả Nguyễn Văn
Hiền (Tạp chí giáo dục, số 4/2003).
• “Áp dụng dạy học hợp tác trong dạy học Toán ở tiểu học” của hai tác giả Trần
Ngọc Lan - Vũ Minh Hằng (Tạp chí giáo dục, số 125/2005).
• “Rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm cho học sinh THPT thông qua hình thức tổ
chức học tập theo nhóm tại lớp” của tác giả Nguyễn Thị Huỳnh Hương (Tạp chí giáo dục,
số 186/2008).
• Gần đây nhất là bài viết “Dạy học hợp tác – một xu hướng mới của giáo dục thế
kỉ XXI”, của PGS.TS. Trịnh Văn Biều đăng trên tạp chí khoa học, số 25, năm 2011 – trường
ĐHSP TP.HCM.
Nhận xét: các bài viết trên giúp chúng ta có cái nhìn tổng quát về quá trình hình
thành và phát triển của PPDH hợp tác trên thế giới, đồng thời cũng cung cấp những thông
tin, kinh nghiệm khi sử dụng hình thức hoạt động nhóm trong dạy học, giúp cho những ai
quan tâm đến hình thức tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm dễ định hướng và thành công
khi áp dụng vào giảng dạy thực tế.

1.1.3.
Một số luận văn, khoá luận về hoạt động nhóm trong dạy học hóa học

Ở nước ta, các luận văn, luận án về lĩnh vực này còn ít được nghiên cứu, chỉ mới
được nghiên cứu và áp dụng từ những năm cuối thế kỷ 20. Một số công trình nghiên cứu có
liên quan đến DHHT bằng hình thức hoạt động nhóm mà chúng tôi đã tham khảo:

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy và học
môn hóa học ở trường trung học phổ thông – phần hóa 10 chương trình nâng cao” của tác
giả Hỉ A Mổi – học viên khóa 17(2009), trường ĐHSP TP.HCM [30].
Nhận xét: Luận văn có nhiều đầu tư, tác giả đã làm nổi bật ưu điểm của PP hoạt
động nhóm trong dạy học hóa học, chứng minh được hình thức dạy học theo nhóm là khả
thi và mang lại hiệu quả giáo dục cao, xây dựng được 5 hình thức hoạt động hợp tác cùng
các phương pháp đánh giá tương ứng, áp dụng để soạn 8 giáo án và 1 chuyên đề về giáo
dục môi trường. Đề tài góp phần thay đổi cách nhìn trong việc đổi mới PPDH.

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Sử dụng phương pháp dạy học hợp tác
nhóm nhỏ trong dạy học hóa học lớp 11-chương trình nâng cao ở trường THPT” của tác
giả Trần Thị Thanh Huyền–học viên khóa 18(2010), trường ĐHSP TP.HCM [21].

Nhận xét: Đề tài đã cung cấp thông tin về DHHT trên thế giới và có sự phân tích,
nhận định riêng của tác giả. Thiết kế một số giáo án có vận dụng DHHT, đã khắc phục
được tình trạng “ăn theo” của các HS lười nhác trong hoạt động nhóm. Đề tài cũng đưa ra
một vài đề xuất phương án đánh giá. Tuy nhiên cách đánh giá hoạt động của cá nhân và
nhóm ở một số bài lên lớp còn chưa phù hợp thực tế.

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Dạy học bằng phương pháp tổ chức hoạt
động nhóm nhằm nâng cao chất lượng lĩnh hội kiến thức cho học sinh lớp 10 nâng cao qua
chương nhóm Oxi” của tác giả Phan Đồng Châu Thủy (2008), ĐHSP Huế [44].
Nhận xét: Luận văn đã đề xuất một số biện pháp tổ chức hoạt động nhóm cho các
bài lên lớp thuộc chương Oxi - Lưu huỳnh. Tác giả đã cho thấy tầm quan trọng và ý nghĩa
của tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học, góp phần đổi mới PPDH nhằm phát
huy tính tích cực, khả năng tư duy của HS. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu xây dựng các hoạt
động nhóm nhỏ trong thời gian ngắn (từ 3-5 phút), chưa chú trọng đến cách chia nhóm và
kỹ năng hoạt động của HS, chưa đánh giá được sự đóng góp của mỗi thành viên vào kết quả
chung của nhóm.

Khoá luận tốt nghiệp “Thử nghiệm phương pháp hợp tác nhóm nhỏ và phương
pháp đóng vai trong dạy học môn hoá lớp 10 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực của HS”
của sinh viên Nguyễn Thị Khánh Chi (2007), trường ĐHSP TP. HCM [15].

Khoá luận tốt nghiệp “Thiết kế giáo án dạy học theo nhóm nhỏ kết hợp công nghệ
thông tin” của sinh viên Đoàn Ngọc Anh (2007), trường ĐHSP TP. HCM [1].

Khoá luận tốt nghiệp “Hoạt động nhóm trong dạy học hóa học ở trường THPT”
của sinh viên Phan Thị Thùy Trang (2008), trường ĐHSP TP. HCM [49].
Nhận xét: các khoá luận trên bước đầu tìm hiểu cơ sở lí luận về phương pháp dạy
học theo nhóm, đúc kết được một số kinh nghiệm khi tổ chức nhóm. Tuy nhiên phần lí luận
còn chưa đầy đủ, chi tiết; phần thực nghiệm còn chưa đánh giá được tính hiệu quả về sự
phát triển các kĩ năng hoạt động của HS; chưa làm nổi bật các biện pháp nâng cao hiệu
quả hoạt động nhóm.
Tóm lại, các tài liệu nêu trên đều có giá trị cả về lí luận lẫn thực tiễn từ đó rút ra
được nhiều bài học bổ ích, những gợi ý quan trọng. Em đã tiếp thu có chọn lọc và phát triển
sâu hơn một số ý tưởng của các tác giả đi trước làm nền tảng cho luận văn tốt nghiệp của
mình.

1.2. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
1.2.1. Khái niệm phương pháp dạy học [6], [27], [37]
Phương pháp dạy học là con đường để đạt mục đích dạy học.
PPDH là cách thức hành động của GV và HS trong quá trình dạy học. Cách thức
hành động bao giờ cũng diễn ra trong những hình thức tổ chức cụ thể và luôn đi liền với
nhau. PPDH là những hình thức và cách thức hành động, thông qua đó và bằng cách đó GV
và HS lĩnh hội những hiện thực tự nhiên và xã hội xung quanh trong những điều kiện học
tập cụ thể(B.Meier). Các PPDH là những hình thức và cách thức hoạt động của GV và HS
trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học.
PPDH là một khái niệm rất phức hợp, có nhiều bình diện, phương diện khác nhau.
PPDH có một số đặc điểm đặc trưng như được định hướng bởi mục đích dạy học; có sự
thống nhất của PP dạy và PP học; thực hiện thống nhất chức năng đào tạo và giáo dục; có sự
thống nhất của logic nội dung dạy học và logic tâm lí nhận thức; có mặt bên ngoài và bên
trong, có mặt khách quan và chủ quan; có sự thống nhất của cách thức hành động và phương
tiện dạy học.

1.2.2. Ba bình diện của phương pháp dạy học [37]













Hình 1.1. Mô hình ba bình diện của phương pháp dạy học

-
Quan điểm dạy học là những định hướng tổng thể cho các hành động phương pháp,
trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học làm nền tảng, những cơ sở lý thuyết của
lí luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò
Bình diện vĩ mô
Bình diện trung gian
Bình diện vi mô
QUAN
ĐIỂM
DẠY HỌC
PHƯƠNG PHÁP
DẠY HỌC
(Theo nghĩa hẹp)

KĨ THUẬT DẠY HỌC
PP vĩ mô
PP cụ thể
PP vi mô

của GV và HS trong quá trình dạy học. Quan điểm dạy học là những định hướng mang tính
chiến lược, cương lĩnh, là mô hình lý thuyết của PPDH.
Ví dụ: dạy học tích cực, dạy học định hướng hành động, dạy học nêu và giải quyết vấn
đề, dạy học định hướng HS…
-
PPDH (nghĩa hẹp) là những hình thức, cách thức hành động của GV và HS nhằm thực
hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những nội dung và những điều kiện dạy
học cụ thể. PPDH cụ thể quy định những mô hình hành động của GV và HS. Các PPDH
được thể hiện trong các hình thức xã hội và các tiến trình phương pháp.
Ví dụ: thuyết trình, đàm thoại, luyện tập, thảo luận, thực hành, DH sử dụng máy tính,
nghiên cứu, mô phỏng, trò chơi, đóng vai…
-
Kỹ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các
tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Các KTDH
chưa phải là các PPDH độc lập mà là các thành phần của PPDH và được hiểu là đơn vị nhỏ
nhất của PPDH. Sự phân biệt giữa kỹ thuật dạy học và PPDH nhiều khi không rõ ràng. Ví
dụ: Công não (viết, nặc danh), kĩ thuật phòng tranh, tham vấn, kỹ thuật 635(XYZ), thông tin
phản hồi, kỹ thuật 3 lần 3…

1.2.3. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [27], [37], [55]
Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị quyết TW 4 khóa VII (1-
1993), Nghị quyết TW2 khóa VIII (12-1996), được thể chế hóa trong luật Giáo dục (2005),
được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4-
1999). Luật Giáo dục điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn
học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận
dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho
học sinh”. Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy học là hướng tới hoạt động học tập chủ động,
chống lại thói quen học tập thụ động.
Định hướng chung về đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,
sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học,
môn học; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo được hứng thú học tập cho HS, tận
dụng được công nghệ mới nhất; khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các
kiến thức sẵn có. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với hợp tác.

Đổi mới phương pháp dạy học được thực hiện theo các định hướng sau:
-
Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông.
-
Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể.
-
Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi HS.
-
Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường.
-
Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy – học.
-
Kết hợp giữa việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc, có hiệu quả các phương pháp dạy
học tiên tiến, hiện đại với việc khai thác những yếu tố tích cực của các phương pháp dạy học
truyền thống.
-
Tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học, thiết bị dạy học (TBDH) và đặc biệt
lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin.
Chỉ có đổi mới căn bản phương pháp dạy học chúng ta mới có thể đào tạo lớp người
năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới
đang hướng tới nền kinh tế tri thức.

1.2.4. Mục đích đổi mới phương pháp dạy học [27], [33], [37]
Mục đích của đổi mới PPDH ở trường phổ thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ
một chiều sang dạy học theo “Phương pháp dạy học tích cực” (PPDHTC) nhằm giúp HS
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học,
tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập
và thực tiễn; tạo niềm vui, niềm tin, hứng thú trong học tập. Tổ chức hoạt động nhận thức
cho HS, dạy HS cách tìm ra chân lý. Chú trọng hình thành các năng lực (tự học, hợp tác…)
dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy cách học.
Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy. Do vậy, GV cần phải được bồi
dưỡng, phải kiên trì dạy theo PPDHTC, tổ chức các hoạt động nhận thức từ đơn giản đến
phức tạp, từ thấp đến cao, hình thành thói quen cho HS. Trong đổi mới phương pháp phải có
sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới có kết quả.
PPDHTC hàm chứa cả phương pháp dạy và phương pháp học.


1.2.5. Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [10, tr.7]
Trên thế giới và ở nước ta hiện nay đang có rất nhiều công trình nghiên cứu, thử
nghiệm về đổi mới PPDH theo các hướng khác nhau. Một số xu hướng cơ bản:
-
Phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của người học. Chuyển trọng tâm
hoạt động từ GV sang HS.
-
Chuyển lối học từ thông báo tái hiện sang tìm tòi, khám phá. Tạo điều kiện cho HS học
tập tích cực, chủ động, sáng tạo. Cá thể hoá việc dạy học.
-
Phục vụ ngày càng tốt hơn hoạt động tự học và phương châm học suốt đời. trang bị
cho HS phương pháp học tập.
-
Tăng cường rèn luyện năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống
thực tế. Chuyển từ lối học nặng về tiêu hoá kiến thức sang lối học coi trọng việc vận dụng
kiến thức. Tăng cường sử dụng thông tin trên mạng, sử dụng tối ưu các phương tiện dạy học
đặc biệt là tin học và công nghệ thông tin vào dạy học.
-
Từng bước đổi mới kiểm tra đánh giá, khuyến khích việc kiểm tra khả năng suy luận,
vận dụng kiến thức; sử dụng nhiều loại hình kiểm tra thích hợp với từng môn học.
-
Gắn dạy học với nghiên cứu khoa học ở mức độ ngày càng cao (theo sự phát triển của
HS, theo cấp học, bậc học).

1.2.6. Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học [27]
Yêu cầu chung: Đổi mới PPDH ở trường phổ thông thực hiện theo các yêu cầu:
-
Dạy học tiến hành thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của HS.
-
Dạy học kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác.
-
Dạy học thể hiện mối quan hệ tích cực giữa GV và HS, giữa HS và HS.
-
Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện các kĩ năng, năng lực, tăng cường thực hành và
gắn nội dung bài học với thực tiễn cuộc sống.
-
Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện tư duy, năng lực tự học, tự nghiên cứu; tạo niềm
vui, hứng thú, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập cho HS.
-
Dạy học chú trọng đến việc sử dụng có hiệu quả phương tiện, thiết bị dạy học, đặc biệt
lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin.
-
Dạy học chú trọng đến việc đa dạng nội dung, các hình thức, cách thức đánh giá và
tăng cường hiệu quả việc đánh giá.

Yêu cầu đối với HS
-
Tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động học tập để tự khám phá và lĩnh
hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng, xây dựng thái độ và hành vi đúng đắn.
-
Tích cực sử dụng thiết bị và đồ dùng học tập; thực hành thí nghiệm; vận dụng kiến
thức đã học để phân tích, đánh giá, giải quyết các tình huống và các vấn đề đặt ra từ thực
tiễn; xây dựng và thực hiện các kế hoạch phù hợp với khả năng và điều kiện.
-
Mạnh dạn trình bày và bảo vệ ý kiến, quan điểm cá nhân; tích cực thảo luận, tranh
luận, đặt câu hỏi cho bản thân, cho thầy, cho bạn.
-
Biết tự đánh giá và đánh giá các ý kiến, quan điểm, các sản phẩm hoạt động học tập
của bản thân và bạn bè.
Yêu cầu đối với GV
-
Thiết kế, tổ chức, hướng dẫn HS thực hiện các hoạt động học tập với các hình thức đa
dạng, phong phú, có sức hấp dẫn phù hợp với đặc trưng bài học, với đặc điểm và trình độ
HS, với điều kiện cụ thể của lớp, trường và địa phương.
-
Động viên, khuyến khích, tạo cơ hội cho HS tham gia một cách tích cực, chủ động,
sáng tạo vào quá trình khám phá và lĩnh hội kiến thức; chú ý khai thác vốn kiến thức, kinh
nghiệm, kĩ năng đã có của HS; tạo niềm vui, hứng khởi, nhu cầu hành động và thái độ tự tin
trong học tập, giúp các em phát triển tối đa năng lực, tiềm năng.
-
Thiết kế và hướng dẫn HS thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn
luyện kĩ năng; hướng dẫn sử dụng các thiết bị, đồ dụng học tập; tổ chức có hiệu quả các giờ
thực hành; hướng dẫn HS có thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề
thực tiễn.
-
Sử dụng các PP và hình thức tổ chức một cách hợp lí hiệu quả, linh hoạt, phù hợp với
đặc trưng của cấp học, môn học; nội dụng, tính chất của bài học; đặc điểm và trình độ HS;
thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học cụ thể của trường, địa phương.

1.2.7. Một số hình thức tổ chức dạy học hiện đại [27]
Thực hiện dạy và học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các PPDH truyền thống. Đổi
mới PPDH cần phải kế thừa, phát triển những mặt tích cực của hệ thống PPDH quen thuộc,
đồng thời cần học hỏi, vận dụng một số PPDH mới, phù hợp với hoàn cảnh dạy và học ở
nước ta để giáo dục từng bước tiến lên vững chắc.

Dạy học vấn đáp, đàm thoại
Vấn đáp, đám thoại là PP trong đó GV đặt ra những câu hỏi đề HS trả lời, hoặc có
thể tranh luận với nhau và với cả GV, qua đó HS lĩnh hội được nội dung bài học.
Mục đích của phương pháp này là nâng cao chất lượng của giờ học bằng cách tăng
cường hình thức hỏi – đáp, đàm thoại giữa GV và HS, rèn luyện cho HS bản lĩnh tự tin, khả
năng diễn đạt một vấn đè trước tập thể. Muốn thực hiện được điều đó, GV cần phải xây
dựng được hệ thống câu hỏi phù hợp với yêu cầu bài học, hấp dẫn, sát đối tượng, xác định
được vai trò, chức năng của từng câu hỏi, mục đích hỏi, các yếu tố kết nối các câu hỏi, thứ
tự hỏi. GV cũng cần dự kiến các phương án trả lời của HS để có thể chủ động thay đổi hình
thức, cách thức, mức độ hỏi, có thể dẫn dắt qua các câu hỏi phụ tránh đơn điệu, nhàm chán,
nặng nề, bế tắc; tạo hứng thú học của HS và tăng hấp dẫn của giờ học. Có 3 mức độ: vấn
đáp tái hiện, vấn đáp giải thích – minh họa và vấn đáp tìm tòi.
Dạy và học phát hiện và giải quyết vấn đề
Dạy và học phát hiện, giải quyết vấn đề không chỉ giới hạn ở phạm trù PPDH, nó đòi
hỏi cải tạo nội dung, đổi mới cách tổ chức quá trình dạy học trong mối quan hệ thống nhất
với PPDH.
Khuyến khích HS phát hiện và tự giải quyết vấn đề. Vấn đề cốt yếu của PP này là
thông qua quá trình gợi ý, dẫn dắt, nêu câu hỏi, giả định, GV tạo điều kiện cho HS thảo
luận, tìm tòi, phát hiện vấn đề thông qua các tình huống có vấn đề. Các tình huống này có
thể do GV chủ động xây dựng, cũng có thể do logic kiến thức của bài học tạo nên. Cần trân
trọng, khuyến khích những phát hiện của HS, tạo cơ hội, điều kiện cho HS thảo luận, đưa ra
ý kiến, nhận định, đánh giá cá nhân (có thể không đúng hoặc khác với sự chuẩn bị của GV),
giúp HS tự giải quyết vấn đề để, chủ động chiếm lĩnh kiến thức.
Dạy và học hợp tác trong nhóm nhỏ
PPDH hợp tác giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm
của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới. Bằng cách nói ra những điều đang nghĩ,
mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học
hỏi thêm gì. Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhận
thụ động từ GV.
Thành công của bài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thành viên, vì
vậy PP này còn gọi là PP cùng tham gia, nó như một PP trung gian giữa sự làm việc độc lập

của từng HS với sự việc chung của cả lớp. Trong hoạt động nhóm, tư duy tích cực của HS
phải được phát huy và rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao
động. Cần tránh khuynh hướng hình thức và đề phòng lạm dụng, cho rằng tổ chức hoạt động
nhóm là dấu hiệu tiêu biểu nhất của đổi mới PPDH, hoạt động nhóm càng nhiều thì chứng
tỏ PPDH càng đổi mới.

1.3. DẠY HỌC HỢP TÁC [9], [27], [37]
1.3.1. Khái niệm dạy học hợp tác
Hợp tác là cùng nhau làm việc, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong công việc hay một lĩnh
vực nào đó vì mục đích chung. Hiện nay, có hai quan niệm về dạy học hợp tác:
-
Dạy học hợp tác là một tư tưởng mang tính định hướng
Dạy học hợp tác là những phương pháp dạy học mang tính tập thể, trong đó có sự hỗ
trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân và kết quả là người học tiếp thu được kiến thức thông
qua các hoạt động tương tác khác nhau: giữa người học với người học, giữa người học với
người dạy, giữa người học và môi trường.
-
Dạy học hợp tác là một phương pháp dạy học.
Dạy học hợp tác là một PPDH phức hợp ứng với một nhóm người học (PPDH theo
nhóm) và một số người thường dùng cụm từ “PPDH hợp tác theo nhóm”. Theo Bernd
Meier, một quan điểm dạy học có thể bao hàm nhiều PPDH. Ví dụ quan điểm dạy học hợp
tác bao hàm các PPDH như: thảo luận nhóm, seminar, dạy học theo dự án …;
Mặt khác, một PPDH có thể thuộc nhiều quan điểm dạy học. Ví dụ: PP thảo luận
nhóm, đàm thoại vừa thuộc quan điểm DHHT, vừa thuộc quan điểm dạy học tích cực, …
Như vậy, có thể coi Dạy học hợp tác là những phương pháp dạy học mang tính tập
thể, trong đó có sự hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân và kết quả là người học tiếp
thu được kiến thức thông qua các hoạt động tương tác khác nhau: giữa người học với người
học, giữa người học với người dạy, giữa người học và môi trường.

1.3.2.
Một số phương pháp và hình thức dạy học hợp tác

-
Thảo luận nhóm là cách thức giải quyết vấn đề hoặc làm sáng tỏ một nội dung cần
tranh luận thông qua việc trao đổi ý tưởng và bàn bạc giữa các TV trong nhóm.

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học lớp 11 ở trường Trung học phổ thông