TOÀN CẦU HÓA - NHỮNG MẶT TÍCH CỰC VÀ TIÊU CỰC, ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC

TOÀN CẦU HÓA - NHỮNG MẶT TÍCH CỰC VÀ TIÊU CỰC,
ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN
SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
PGS.TS. Dương Xuân Sơn
Khoa Báo chí - ĐHKHXH&NV
1. Những thách thức từ toàn cầu hóa đối với văn hóa dân tộc
Toàn cầu hóa đang là xu thế lớn tác động một cách trực tiếp sâu rộng
tới các lĩnh vực đời sống xã hộiii của các quốc gia, dân tộc trong đó có lĩnh
vực văn hóa. Xét về bản chất, toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ
những mối liên hệ, sự ảnh hưởng, tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của
tất cả các khu vực, các quốc gia, các dân tộc trên toàn thế giới. Xu thế của
toàn cầu hóa bắt nguồn từ sự phát triển của các lực lượng sản xuất từ tính chất
xã hộiii của lực lượng sản xuất trên phạm vi quốc tế. Trong các xã hộiii xa
xưa, các quốc gia dân tộc tồn tại tương đối biệt lập, ít có quan hệ với nhau.
Nhưng cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự tăng tiến của sản
xuất và trao dổi hàng hóa, sự mở rộng thị trường, thì các mối quan hệ cũng
dần vượt ra khỏi ranh giới quốc gia, hình thành các mối quan hệ quốc tế và
cũng từ đó, quá trình quốc tế hóa được bắt đầu. Quá trình quốc tế hóa được
đẩy mạnh đặc biệt với sự ra đời của Chủ nghĩa Tư bản từ thế kỷ 16. Những
phát kiến về địa lý, những cuộc chiến tranh xâm chiếm thuộc địa, sự phát triển
đại công nghiệp, sự phát triển sản xuất nhờ áp dụng các thành tựu khoa học
công nghệ, sự mở rộng thị trường quốc tế, mở rộng giao lưu quốc tế đã phá vỡ
tính chất cát cứ, biệt lập trong phạm vi quốc gia, mở rộng phạm vi hoạt động
kinh tế. Quá trình toàn cầu hóa đã được dự báo từ khi Chủ nghĩa Tư bản ra
đời, lúc bấy giờ được gọi là quá trình quốc tế hóa. Hơn 150 năm trước đây,
Mác và Ăng-ghen đã viết trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản: “Đại công
nghiệp đã tạo ra thị trường thế giới, thay cho tình trạng cô lập trước kia của
cá địa phương và dân tộc vẫn tự cung tự cấp, ta thấy phát triển những mối
quan hệ phổ biến, sự phụ thuộc phổ biến của các dân tộc”. Chính Mác đã chia
quá trình quốc tế hóa tư bản chủ nghĩa thành hai giai đoạn: Giai đoạn lệ thuộc
một cách hình thức của thế giới, trước hết là của các dân tộc “ngoại vi” vào
chủ nghĩa tư bản và giai đoạn lệ thuộc thực sự của cả thế giới vào Chủ nghĩa
tư bản. Ở giai đoạn đầu, từ thế kỷ 16 chủ yếu là quốc tế hóa lĩnh vực thông
vốn, việc chiếm dụng giá trị thặng dư toàn cầu chủ yếu thông qua buôn bán và
chiến tranh của chủ nghĩa thực dân cũ. Vào giai đoạn sau, theo Mác, Chủ
nghĩa tư bản đã đưa cả thế giới vào một hệ thống phân chia lao động quốc tế.
Và cũng từ đó, quá trình quốc tế hóa không ngừng phát triển với những cột
mốc lớn: Trước chiến tranh thế giới thứ nhất, từ những năm 80 tới nay, xu thế
quốc tế hóa được gọi bằng một tên mới là toàn cầu hóa (Globalization). Một
trong những xu hướng mới toàn cầu hóa hiện nay (chẳng hạn: Kinh tế là việc
sáp nhập và hợp nhất các công ty thành các tập đoàn lớn, nhất là các công ty
1
khoa học kỹ thuật, công nghệ nhằm tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường
trong và ngoài nước. Ví dụ: Vào thập niên 90, các vụ sáp nhập đã lên đến
2500 tỷ USD. Ở Mỹ, năm 1998, Exon đã sáp nhập Mobile trị giá 86 tỷ USD;
Travelers Group sáp nhập Citi Corp trị giá 73,6 tỷ USD; SBC sáp nhập
Communications Americantech trị giá 72,3 tỷ USD; Bell Atlantic sáp nhập
GTE trị giá 71,7 tỷ USD; AT&T sáp nhập Media online trị giá 63 tỷ USD...).
Vào đầu những năm 2000, các cuộc cạnh tranh và sáp nhập các tập đoàn lớn
đã diễn ra gay gắt và quyết liệt với quy mô chưa từng có. Ví dụ: Công ty
truyền thông hàng đầu thế giới American Online (AOL) đã quyết định mua lại
công ty thông tin giải trí thông tin đại chúng lớn nhất thế giới Time Wanner
với giá khoảng 160 tỷ USD, đổi tên mới là AOL Time, có tổng giá trị trên thị
trường là 360 tỷ USD và doanh thu hàng năm đạt lên tới 30 tỷ USD.
Một nguyên nhân trực tiếp và đồng thời cũng là biểu hiện của xu thế
toàn cầu hóa là sự tác động mạnh mẽ của các công ty tư bản độc quyền xuyên
quốc gia. Theo số liệu của UNCTAD, trong những thập niên 90 đã có 53 ngàn
doanh nghiệp hoạt động xuyên quốc gia với 450 ngàn cơ sở sản xuất và chiếm
gần 2/3 tổng khối lượng buôn bán trên toàn thế giới, kiểm soát 2/3 thương
mại thế giới, 4/5 nguồn vốn đầu tư trực tiếp ở nước ngoài và 9/10 kết quả
nghiên cứu và chuyển giao công nghệ trên thế giới.
Một đặc trưng cơ bản của toàn cầu hóa nữa đó là sự phát triển nhanh
chóng của quan hệ kinh tế thương mại và chu chuyển trên phạm vi quốc tế.
Hiện nay riêng thị trường tư bản quốc tế có tổng mức vốn luân chuyển lên tới
400 ngàn tỷ USD trong một ngày, thị trường này trao đổi khối lượng vốn cao
hơn mức vốn của tổng tất cả các ngân hàng trên thế giới.
Trong quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa, nổi lên xu hướng liên kết
kinh tế dẫn đến sự ra đời của tổ chức kinh tế, chính trị, thương mại, tài chính
quốc tế và khu vực như: Tổ chức thương mại thế giới (WTO), Quỹ tiền tệ
quốc tế (IMF), Ngân hàng thế giới (WB), Liên minh Châu Âu (EU), Hiệp hội
các nước Đông Nam Á (ASEAN), khu thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA),
Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC), thị trường tự do
Nam Mỹ (Mercosur)...
Cũng trong quá trình toàn cầu hóa về kinh tế đã tác động mạnh mẽ đến
chính trị dẫn đến sự ra đời của các tổ chức chính trị quốc tế như Liên hợp
quốc và các tổ chức của nó như UNDP, UNFPA, UNESCO, UNICEP,
INCTAD, FAO... đang tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của các nước trên
phạm vi toàn cầu. Cùng với sự hình thành các tổ chức chính trị quốc tế, quá
trình toàn cầu hóa đã hình thành luật pháp quốc tế như công ước quốc tế về
luật biển năm 1982, tuyên bố thế giới về nhân quyền, công ước LHQ về
quyền trẻ em mà Việt nam là nước tham gia ký kết sớm nhất châu Á.
Như vậy, không có toàn cầu hóa kinh tế một cách thuần nhất, Toàn cầu
hóa còn là quá trình được mở rộng tới mọi lĩnh vực khác của đời sống xã
hộiii, trong đó có văn hóa. Đó là quá trình giao lưu, trao đổi, hội nhập và cả
đấu tranh một cách tự nhiên giữa các nền văn hóa. Thông qua các hình thức
2
liên kết kinh tế, chuyển giao công nghệ, luân chuyển vốn và mở rộng thị
trường, các nền văn hóa khác nhau có điều kiện giao lưu, truyền bá, lan tỏa và
thẩm thấu lẫn nhau làm cho văn hóa phong phú, đa dạng.
Tuy nhiên, hiện nay toàn cầu hóa đang có hiện tượng đồng hóa văn hóa
(hoặc các mặt kinh tế, xã hộiii) dưới sức ép của quyền lực nước lớn muốn áp
đặt văn hóa và hệ thống tư tưởng của mình lên các quốc gia khác trên phạm
vi toàn cầu. Tiến trình này xét theo góc độ địa - chính trị- văn hóa, nó được
cảnh báo như là một cuộc “xâm lăng văn hóa”, không chỉ ở một khu vực nào
đó mà còn ở cấp độ quy mô thế giới. Trong cuộc “xâm lăng văn hóa” này, kẻ
xâm lăng chính là chủ nghĩa tư bản hiện đại.
Với lợi thế vượt trội hơn hẳn về mọi mặt, chủ nghĩa tư bản đang tự cho
mình quyền áp đặt cái gọi là giá trị của “thế giới tự do”, Mỹ đã từng tuyên bố:
“Chúng ta (America) sẽ mở rộng hòa bình bằng cách khuyến khích mở cửa và
tự do tại các xã hộii trên mọi lục địa”
(1)
. Từ đó cho thấy nguy cơ đang đặt ra
những mối đe dọa và thách thức lớn đối với việc bảo vệ, giữ gìn và phát triển
bản sắc văn hóa dân tộc.
Những nguy cơ, thách thức do toàn cầu hóa đối với văn hóa dân tộc
biểu hiện ở những mặt sau:
Thứ nhất, nguy cơ làm lu mờ quan điểm coi trọng truyền thống, dẫn
đến tình trạng xem nhẹ tính kế thừa các giá trị văn hóa dân tộc trong bộ phận
cán bộ nhân dân. Đó là thông qua các quan hệ kinh tế, các nước tư bản tích
cực truyền bác các giá trị phương Tây, khai thác và phát triển tâm lý hưởng
lạc vật chất tầm thường, đánh vào thị hiếu thấp hèn của một bộ phận dân
chúng và cán bộ, công chức trong hệ thống chính trị làm thay đổi quan niệm
của họ về giá trị văn hóa truyền thống. Các giá trị văn hóa phương Tây đang
thâm nhập ngày càng tăng, từ đó tạo ra trong lòng xã hộiii trào lưu “cách tân”,
xem nhẹ và quay lưng lại với các giá trị truyền thống và coi thường tính kế
thừa, tạo ra một lớp người “mới” xa lạ, mất gốc và không định hướng được
tương lai, gieo rắc và khuyến khích các loại hình văn hóa độc hại, các tệ nạn
xã hộiii phát triển nhằm từng bước hủy hoại sức sống văn hóa dân tộc. Theo
tổ chức Văn hóa, Khoa học, Giáo dục của Liên Hợp Quốc (UNESCO) hiện
nay hãng thông tấn liên bang và hãng thông tấn AP (Mỹ) sử dụng 100 thứ
tiếng để phát tin liên tục trong ngày 24/24 giờ vào 100 quốc gia. Mạng
internet, số lượng bài viết truyền bá các giá trị Mỹ và phương Tây với gần 7
triệu chữ được đưa lên mạng hàng ngày. Các chương trình truyền hình của
các nước đang phát triển sử dụng từ 60 -70% các nội dung chương trình của
các kênh truyền hình Mỹ và phương Tây, biến các kênh truyền hình, phát
thanh của các nước này thành trạm trung chuyển cho truyền hình Mỹ và
Phương Tây.
Thứ hai, nguy cơ đồng hóa văn hóa bởi cái gọi là giá trị của “thế giới
tự do”. Bắt nguồn từ học thuyết của S. Hăn -Tinh- Tơn, một học giả người
Mỹ với tên gọi “Cuộc xung đột giữa các nền văn minh”
(2)
. Bản chất của học
thuyết này chỉ bao biện cho các hành động của chủ nghĩa đế quốc, gieo rắc
3
tâm lý lo sợ về một thảm họa do xung đột văn hóa gây ra. Điều mà chúng ta
thấy ở đây đó là văn hóa phương Tây hay làn sóng văn minh phương Tây
đang phát triển, tạo ra nguy cơ đẩy văn hóa truyền thống về phía sau.
Với Việt Nam, Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của
Đảng CSVN đã chỉ rõ: “Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng
nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và
đồng bộ hơn với phát triển kinh tế xã hộiii, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi
lĩnh vực của đời sống xã hộiii. Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con
người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ
công nghiệp hóa hiện đại hóa, hội nhập quốc tế”
(3)
.
Thứ ba, nguy cơ “diễn biến hòa bình”. Điều này được các thế lực thù
địch tận dụng toàn cầu hóa và chính sách đối ngoại mở cửa của Việt Nam để
thực hiện âm mưu phá hoại văn hóa tư tưởng. Âm mưu “diễn biến hòa bình”
của các thế lực thù địch nhằm tạo ra tình trạng tự diễn biến về văn hóa - tư
tưởng. Thể hiện ở quá trình khuyến khích sự truyền bá phổ biến các giá trị tư
sản trong lòng xã hộiii Việt Nam, lấn át các giá trị ưu việt của xã hộiii chủ
nghĩa và các giá trị văn hóa dân tộc. Tự diễn biến văn hóa - tư tưởng đồng
nghĩa với quá trình thúc đẩy các phức tạp xã hộiii, làm đảo lộn trật tự nhất là
các vấn đề nhạy cảm như dân tộc, tôn giáo, dân tộc, dân chủ, nhân quyền.
Chính “diễn biến hòa bình” đang tạo ra nguy cơ thẩm thấu gặm nhấm
các giá trị văn hóa xã hộiii chủ nghĩa và bản sắc văn hóa dân tộc, làm cho
người ta quên đi nghĩa vụ, quên đi bản quán, gốc rễ cội nguồn. Bản thân “diễn
biến hòa bình” đang tìm mọi cách để tạo ra mâu thuẫn xã hộiii, làm hậu thuẫn
cho chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa ly khai, làm nhụt chí trong nhân dân, đánh
lạc phương hướng.
Đây là nguy cơ tiềm ẩn những nguy hiểm lớn, cần cảnh giác cao độ để
đánh tan nó.
2. Những mặt tích cực và tiêu cực của toàn cầu hóa
2.1. Tích cực
Toàn cầu hóa thúc đẩy rất nhanh sự phát triển và xã hộiii hóa của lực
lượng sản xuất, đưa lại sự tăng trưởng kinh tế cao,nhất là vào nửa đầu của thế
kỷ 20, GDP thế giới tăng hơn 2,7 lần, đến cuối thế kỷ thì đã tăng lên 5,5 lần.
Toàn cầu hóa góp phần chuyển biến cơ cấu kinh tế thế giới, đặc biệt tăng
mạnh các sản phẩm chế tác, chiếm khoảng 22% và các dịch vụ chiếm 63%
trong cơ cấu kinh tế thế giới. Toàn cầu hóa tạo thêm những tiền đề rất quý cho
xã hộiii mới hiện đại. Xét từ góc độ này, ngay cả những khiếm khuyết của
toàn cầu hóa tuy có hại nhưng nó đã góp phần vào việc đặt ra hoặc cảnh báo
những vấn đề lớn của tương lai và mở ra các giải pháp. Sự phát triển bền
vững kinh tế xã hộiii với sự tôn vinh con người là nguồn lực chính, với mối
quan tâm đặc biệt tới môi trường sinh thái cũng xuất phát từ tiến trình toàn
cầu hóa. Mặt khác, toàn cầu hóa truyền bá và chuyển giao trên quy mô ngày
càng lớn những thành quả, những đột phá sáng tạo về khoa học và công nghệ,
về tổ chức và quản lý, về sản xuất và kinh doanh, đưa kiến thức và kinh
4
nghiệm đến với các dân tộc, đến từng hộ gia đình, từng con người và dọn
đường cho công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Chính toàn cầu hóa tạo nên khả
năng phát triển rút ngắn, mang lại những nguồn lực rất quan trọng, cần thiết
cho các nước đang phát triển từ các nguồn vốn vật chất đến các nguồn tri thức
và kinh nghiệm, cả về chiến lược lâu dài, về tổ chức và cả ở tầm vĩ mô của
một quốc gia và tầm vi mô của từng doanh nghiệp và cá thể. Toàn cầu hóa đã
gây sức ép mãnh liệt và gay gắt về mặt cạnh tranh do dó đòi hỏi những tiến
hành cải cách sâu rộng để nâng cao sức cạnh tranh và hiệu quả của mỗi nền
kinh tế, mỗi doanh nghiệp, chỉ rõ yếu tố hàng đầu của yếu tố chất lượng, thời
gian, nâng cao giá trị gia tăng để có sức cạnh tranh và hiệu quả. Mặt khác,
toàn cầu hóa mở ra những địa bàn và cách thức hoạt động mới, những thị
trường mới, những đối tác mới cho từng nước như các nước đang phát triển.
Toàn cầu hóa thúc đẩy sự xích lại gần nhau giữa các dân tộc, kích thích các
luồng và các dạng giao lưu, làm cho con người ở mọi châu lục ngày càng hiểu
biết nhau hơn, nắm bắt được mọi tình hình, cập nhật ở mọi nơi và góp phần
tác động nhanh chóng đến các sự kiện. Toàn cầu hóa cũng góp phần vào sự
nâng cao dân trí và sự tự khẳng định mình của các dân tộc và của từng con
người.
2.2. Mặt tiêu cực
Toàn cầu hóa làm tăng thêm sự bất công xã hộiii, khoét sâu hố ngăn
cách giàu nghèo trong từng nước và giữa các nước. Trong 1 báo cáo mới đây
của UNDP đã khẳng định các thế lực của quá trình toàn cầu hóa đã mang lại
sự giàu có vô độ cho những người biết tận dụng lợi thế của các luồng hàng
hóa, dịch vụ đang tràn qua các đường biên giới quốc gia trong khi đa số dân
chúng bị đẩy ra ngoài lề xã hộiii. Xét theo nhiều khía cạnh, dân chúng ở gần
100 quốc gia trên thế giới đã có mức sống thấp hơn so với nhiều năm trước
đây. Khoảng cách giữa giàu và nghèo ngày càng lớn. Các nước công nghiệp
phát triển với khoảng 1,2 tỷ người chiếm 1/5 dân số thế giới hiện đang chiếm
tới 85% GDP toàn cầu, 4/5 thị trường xuất khẩu, 1/3 đầu tư trực tiếp của nước
ngoài và 75% số máy điện thoại; trong khi đó các nước nghèo nhất chiếm 1/5
dân số thế giới chỉ tạo ra 1%GDP toàn thế giới. Hiện nay vẫn còn hơn 1 tỷ
người nghèo, những người giàu thì chỉ chiếm 20% dân số nhưng lại chiếm
hơn 86% chi phí dành cho tiêu dùng trong khi sản xuất thực phẩm cơ bản toàn
thế giới đã ở trên mức 110% nhu cầu thì hàng năm trên 30 triệu người vẫn
tiếp tục chết đói, hàng triệu người vẫn thiếu ăn. Ví dụ: Người giàu tiêu thụ
45% lượng thịt cá trên thế giới trong khi người nghèo chỉ tiêu thụ 5%, số
người sử dụng internet đã tăng lên hàng trăm triệu nhưng mạng thông tin toàn
cầu chỉ đa số được dùng nhiều trong các nước công nghiệp phát triển. Toàn
cầu hóa cũng làm cho mọi mặt hoạt động và đời sống của con người thêm
kém an toàn, từ kinh tế, tài chính văn hóa xã hộiii cho tới môi trường đến an
toàn chính trị và an toàn của từng con người, từng gia đình đến an toàn của
quốc gia và an toàn của hệ thống kinh tế tài chính tiền tệ thế giới. Toàn cầu
hóa có phần thu hẹp quyền lực, phạm vi và hiệu quả tác động của các Nhà
5