Tổng hợp các phương pháp giải phương trình và hệ phương trình môn Toán

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Tổng hợp các phương pháp giải phương trình và hệ phương trình môn Toán

TỔNG HỢP CÁC PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP TOÁN HỌC



PHƯƠNG TRÌNH VÀ HỆ PHƯƠNG TRÌNH

Chủ biên: Nguyễn văn huy












26-7-2012



Mục lục
Lời nói đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Các thành viên tham gia chuyên đề . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1 ĐẠI CƯƠNG VỀ PHƯƠNG TRÌNH HỮU TỈ 10
Phương trình bậc ba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Phương trình bậc bốn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Phương trình dạng phân thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Xây dựng phương trình hữu tỉ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Một số phương trình bậc cao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2 PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH CÓ THAM SỐ 32
Phương pháp sử dụng đạo hàm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Phương pháp dùng định lý Lagrange - Rolle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Phương pháp dùng điều kiện cần và đủ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Phương pháp ứng dụng hình học giải tích và hình học phẳng . . . . . . . . . . . . . 55
Hình học không gian và việc khảo sát hệ phương trình ba ẩn . . . . . . . . . . . . . 76
Một số bài phương trình, hệ phương trình có tham số trong các kì thi Olympic . . . 81
3 CÁC PHƯƠNG PHÁP GIẢI PHƯƠNG TRÌNH 93
Phương pháp đặt ẩn phụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Một số cách đặt ẩn phụ cơ bản . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Đặt ẩn phụ đưa về phương trình tích . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Đặt ẩn phụ đưa về phương trình đẳng cấp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
Phương pháp đặt ẩn phụ không hoàn toàn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Phương pháp sử dụng hệ số bất định . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
Đặt ẩn phụ đưa về hệ phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
Phương pháp lượng giác hóa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
Phương pháp biến đổi đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Phương pháp dùng lượng liên hợp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
Phương pháp dùng đơn điệu hàm số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138
Phương pháp dùng bất đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
Một số bài toán chọn lọc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
3
4
4 PHƯƠNG TRÌNH MŨ-LOGARIT 158
Lý thuyết . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Phương pháp đặt ẩn phụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Phương pháp dùng đơn điệu hàm số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
Phương pháp biến đổi đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Bài tập tổng hợp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
5 HỆ PHƯƠNG TRÌNH 177
Các loại hệ cơ bản . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Hệ phương trình hoán vị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
Phương pháp đặt ẩn phụ trong giải hệ phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
Phương pháp biến đổi đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
Phương pháp dùng đơn điệu hàm số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Phương pháp hệ số bất định . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
Kĩ thuật đặt ẩn phụ tổng - hiệu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
Phương pháp dùng bất đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
Tổng hợp các bài hệ phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
Hệ phương trình hữu tỉ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
Hệ phương trình vô tỉ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
6 SÁNG TẠO PHƯƠNG TRÌNH - HỆ PHƯƠNG TRÌNH 297
Xây dựng một số phương trình được giải bằng cách đưa về hệ phương trình . . . . 297
Sử dụng công thức lượng giác để sáng tác các phương trình đa thức bậc cao . . . . 307
Sử dụng các hàm lượng giác hyperbolic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Sáng tác một số phương trình đẳng cấp đối với hai biểu thức . . . . . . . . . . . . . 312
Xây dựng phương trình từ các đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
Xây dựng phương trình từ các hệ đối xứng loại II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Xây dựng phương trình vô tỉ dựa vào tính đơn điệu của hàm số. . . . . . . . . 324
Xây dựng phương trình vô tỉ dựa vào các phương trình lượng giác. . . . . . . . 328
Sử dụng căn bậc n của số phức để sáng tạo và giải hệ phương trình. . . . . . . 331
Sử dụng bất đẳng thức lượng giác trong tam giác . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Sử dụng hàm ngược để sáng tác một số phương trình, hệ phương trình. . . . . 345
Sáng tác hệ phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Kinh nghiệm giải một số bài hệ phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
7 Phụ lục 1: GIẢI TOÁN BẰNG PHƯƠNG TRÌNH - HỆ PHƯƠNG TRÌNH 362
8 Phụ lục 2: PHƯƠNG TRÌNH VÀ CÁC NHÀ TOÁN HỌC NỔI TIẾNG 366
Lịch sử phát triển của phương trình . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
Có mấy cách giải phương trình bậc hai? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
Cuộc thách đố chấn động thế giới toán học . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
Những vinh quang sau khi đã qua đời . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
5
Tỉểu sử một số nhà toán học nổi tiếng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Một cuộc đời trên bia mộ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Chỉ vì lề sách quá hẹp! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Hai gương mặt trẻ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377
Sống hay chết . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
9 Tài liệu tham khảo 381
Lời nói đầu
Phương trình là một trong những phân môn quan trọng nhất của Đại số vì có những ứng
dụng rất lớn trong các ngành khoa học. Sớm được biết đến từ thời xa xưa do nhu cầu tính
toán của con người và ngày càng phát triển theo thời gian, đến nay, chỉ xét riêng trong Toán
học, lĩnh vực phương trình đã có những cải tiến đáng kể, cả về hình thức (phương trình hữu tỉ,
phương trình vô tỉ, phương trình mũ - logarit) và đối tượng (phương trình hàm, phương trình
sai phân, phương trình đạo hàm riêng, . . .)
Còn ở Việt Nam, phương trình, từ năm lớp 8, đã là một dạng toán quen thuộc và được
yêu thích bởi nhiều bạn học sinh. Lên đến bậc THPT, với sự hỗ trợ của các công cụ giải tích
và hình học, những bài toán phương trình - hệ phương trình ngày càng được trau chuốt, trở
thành nét đẹp của Toán học và một phần không thể thiếu trong các kì thi Học sinh giỏi, thi
Đại học.
Đã có rất nhiều bài viết về phương trình - hệ phương trình, nhưng chưa thể đề cập một
cách toàn diện về những phương pháp giải và sáng tạo phương trình. Nhận thấy nhu cầu có
một tài liệu đầy đủ về hình thức và nội dung cho cả hệ chuyên và không chuyên, Diễn đàn
MathScope đã tiến hành biên soạn quyển sách Chuyên đề phương trình - hệ phương trình mà
chúng tôi hân hạnh giới thiệu đến các thầy cô giáo và các bạn học sinh.
Quyển sách này gồm 6 chương, với các nội dung như sau:
 Chương I: Đại cương về phương hữu tỉ cung cấp một số cách giải tổng quát phương
trình bậc ba và bốn, ngoài ra còn đề cập đến phương trình phân thức và những cách xây dựng
phương trình hữu tỉ.
 Chương II: Phương trình, hệ phương trình có tham số đề cập đến các phương pháp
giải và biện luận bài toán có tham số ,cũng như một số bài toán thường gặp trong các kì thi
Học sinh giỏi.
 Chương III: Các phương pháp giải phương trình chủ yếu tổng hợp những phương
pháp quen thuộc như bất đẳng thức, lượng liên hợp, hàm số đơn điệu, với nhiều bài toán
mở rộng nhằm giúp bạn đọc có cách nhìn tổng quan về phương trình.
Chương này không đề cập đến Phương trình lượng giác, vì vấn đề này đã có trong chuyên đề
Lượng giác của Diễn đàn.
 Chương IV: Phương trình mũ – logarit đưa ra một số dạng bài tập ứng dụng của hàm
số logarit, với nhiều phương pháp biến đổi đa dạng như đặt ẩn phụ, dùng đẳng thức, hàm đơn
điệu,
 Chương V: Hệ phương trình là phần trọng tâm của chuyên đề. Nội dung của chương
7
bao gồm một số phương pháp giải hệ phương trình và tổng hợp các bài hệ phương trình hay
trong những kì thi học sinh giỏi trong nước cũng như quốc tế.
 Chương VI: Sáng tạo phương trình - hệ phương trình đưa ra những cách xây dựng một bài
hay và khó từ những phương trình đơn giản bằng các công cụ mới như số phức, hàm hyperbolic,
hàm đơn điệu,
Ngoài ra còn có hai phần Phụ lục cung cấp thông tin ứng dụng phương trình, hệ phương
trình trong giải toán và về lịch sử phát triển của phương trình.
Chúng tôi xin ngỏ lời cảm ơn tới những thành viên của Diễn đàn đã chung tay xây dựng
chuyên đề. Đặc biệt xin chân thành cảm ơn thầy Châu Ngọc Hùng, thầy Nguyễn Trường Sơn,
anh Hoàng Minh Quân, anh Lê Phúc Lữ, anh Phan Đức Minh vì đã hỗ trợ và đóng góp những
ý kiến quý giá cho chuyên đề, bạn Nguyễn Trường Thành vì đã giúp ban biên tập kiểm tra các
bài viết để có một tuyển tập hoàn chỉnh.
Niềm hi vọng duy nhất của những người làm chuyên đề là bạn đọc sẽ tìm thấy nhiều điều
bổ ích và tình yêu toán học thông qua quyển sách này. Chúng tôi xin đón nhận và hoan nghênh
mọi ý kiến xây dựng của bạn đọc để chuyên đề được hoàn thiện hơn. Mọi góp ý xin vui lòng
chuyển đến anhhuy0706@gmail.com
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 11 tháng 7 năm 2012
Thay mặt nhóm biên soạn
Nguyễn Anh Huy
Các thành viên tham gia chuyên đề
Để hoàn thành được các nội dung trên, chính là nhờ sự cố gắng nỗ lực của các thành viên của
diễn đàn đã tham gia xây dựng chuyên đề:
• Chủ biên: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong - TP HCM)
• Phụ trách chuyên đề: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong - TP HCM),
Nguyễn An Vĩnh Phúc (TN Phổ thông Năng khiếu- TP HCM)
• Đại cương về phương trình hữu tỉ: Huỳnh Phước Trường (THPT Nguyễn Thượng Hiền –
TP HCM), Phạm Tiến Kha (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong - TP HCM)
• Phương trình, hệ phương trình có tham số: thầy Nguyễn Trường Sơn (THPT Yên Mô A
– Ninh Bình), Vũ Trọng Hải (12A6 THPT Thái Phiên - Hải Phòng), Đình Võ Bảo Châu
(THPT chuyên Lê Quý Đôn - Vũng Tàu), Hoàng Bá Minh ( 12A6 THPT chuyên Trần
Đại Nghĩa - TP HCM), Nguyễn Hoàng Nam (THPT Phước Thiền - Đồng Nai), Ong Thế
Phương (11 Toán THPT chuyên Lương Thế Vinh - Đồng Nai)
• Phương pháp đặt ẩn phụ: thầy Mai Ngọc Thi (THPT Hùng Vương - Bình Phước), thầy
Nguyễn Anh Tuấn (THPT Lê Quảng Chí -Hà Tĩnh), Trần Trí Quốc (11TL8 THPT
Nguyễn Huệ - Phú Yên), Hồ Đức Khánh (10CT THPT chuyên Quảng Bình), Đoàn Thế
Hoà (10A7 THPT Long Khánh - Đồng Nai)
• Phương pháp dùng lượng liên hợp: Ninh Văn Tú (THPT chuyên Trần Đại Nghĩa -
TPHCM) , Đinh Võ Bảo Châu (THPT - chuyên Lê Quý Đôn, Vũng Tàu), Đoàn Thế
Hòa (THPT Long Khánh - Đồng Nai)
• Phương pháp dùng bất đẳng thức: Nguyễn An Vĩnh Phúc (TN Phổ thông Năng khiếu-
TP HCM), Phan Minh Nhật, Lê Hoàng Đức (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong - TP
HCM), Đặng Hoàng Phi Long (10A10 THPT Kim Liên – Hà Nội), Nguyễn Văn Bình
(11A5 THPT Trần Quốc Tuấn - Quảng Ngãi),
• Phương pháp dùng đơn điệu: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong
- TP HCM), Hoàng Kim Quân (THPT Hồng Thái – Hà Nội), Đặng Hoàng Phi Long
(10A10 THPT Kim Liên – Hà Nội)
• Phương trình mũ – logarit: Võ Anh Khoa, Nguyễn Thanh Hoài (Đại học KHTN- TP
HCM), Nguyễn Ngọc Duy (11 Toán THPT chuyên Lương Thế Vinh - Đồng Nai)
• Các loại hệ cơ bản: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong - TP HCM)
9
• Hệ phương trình hoán vị: thầy Nguyễn Trường Sơn (THPT Yên Mô A – Ninh Bình),
Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong TP HCM), Nguyễn Đình Hoàng
(10A10 THPT Kim Liên - Hà Nội)
• Phương pháp biến đổi đẳng thức: Nguyễn Đình Hoàng (10A10 THPT Kim Liên - Hà
Nội), Trần Văn Lâm (THPT Lê Hồng Phong - Thái Nguyên), Nguyễn Đức Huỳnh (11
Toán THPT Nguyễn Thị Minh Khai - TP HCM)
• Phương pháp hệ số bất định: Lê Phúc Lữ (Đại học FPT – TP HCM), Nguyễn Anh Huy,
Phan Minh Nhật (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong TP HCM)
• Phương pháp đặt ẩn phụ tổng - hiệu: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng
Phong TP HCM)
• Tổng hợp các bài hệ phương trình: Nguyễn Anh Huy (10CT THPT chuyên Lê Hồng Phong
TP HCM), Nguyễn Thành Thi (THPT chuyên Nguyễn Quang Diêu – Đồng Tháp), Trần
Minh Đức (T1K21 THPT chuyên Hà Tĩnh – Hà Tĩnh), Võ Hữu Thắng (11 Toán THPT
Nguyễn Thị Minh Khai – TP HCM)
• Sáng tạo phương trình: thầy Nguyễn Tài Chung (THPT chuyên Hùng Vương – Gia Lai),
thầy Nguyễn Tất Thu (THPT Lê Hồng Phong - Đồng Nai), Nguyễn Lê Thuỳ Linh (10CT
THPT chuyên Lê Hồng Phong – TP HCM)
• Giải toán bằng cách lập phương trình: Nguyễn An Vĩnh Phúc (TN Phổ thông Năng khiếu-
TP HCM)
• Lịch sử phát triển của phương trình: Nguyễn An Vĩnh Phúc (TN Phổ thông Năng khiếu-
TP HCM), Nguyễn Hoàng Nam (THPT Phước Thiền - Đồng Nai)
Chương I: ĐẠI CƯƠNG VỀ PHƯƠNG TRÌNH
HỮU TỈ
PHƯƠNG TRÌNH BẬC BA
Một số phương pháp giải phương trình bậc ba
 Phương pháp phân tích nhân tử:
Nếu phương trình bậc ba ax
3
+ bx
2
+ cx + d = 0 có nghiệm x = r thì có nhân tử (x −r) do đó
có thể phân tích
ax
3
+ bx
2
+ cx + d = (x −r)[ax
2
+ (b + ar)x + c + br + ar
2
]
Từ đó ta đưa về giải một phương trình bậc hai, có nghiệm là
−b −ra ±

b
2
− 4ac −2abr − 3a
2
r
2
2a
 Phương pháp Cardano:
Xét phương trình bậc ba x
3
+ ax
2
+ bx + c = 0 (1).
Bằng cách đặt x = y −
a
3
, phương trình (1) luôn biến đổi được về dạng chính tắc:
y
3
+ py + q = 0(2)
Trong đó: p = b −
a
2
3
, q = c +
2a
3
− 9ab
27
Ta chỉ xét p, q = 0 vì p = 0 hay q = 0 thì đưa về trường hợp đơn giản.
Đặt y = u + v thay vào (2), ta được:
(u + v)
3
+ p(u + v) + q = 0 ⇔ u
3
+ v
3
+ (3uv + p)(u + v) + q = 0 (3)
Chọn u, v sao cho 3uv + p = 0 (4).
Như vậy, để tìm u và v, từ (3) và (4) ta có hệ phương trình:



u
3
+ v
3
= −q
u
3
v
3
= −
p
3
27
Theo định lí Viete, u
3
và v
3
là hai nghiệm của phương trình:
X
2
+ qX −
p
3
27
= 0(5)
Đặt ∆ =
q
2
4
+
p
3
27
10
11
 Khi ∆ > 0, (5) có nghiệm:
u
3
= −
q
2
+

∆, v
3
= −
q
2



Như vậy, phương trình (2) sẽ có nghiệm thực duy nhất:
y =
3


q
2
+

∆ +
3


q
2



 Khi ∆ = 0, (5) có nghiệm kép: u = v = −
3

q
2
Khi đó, phương trình (2) có hai nghiệm thực, trong đó một nghiệm kép.
y
1
= 2
3


q
2
, y
2
= y
3
=
3

q
2
 Khi ∆ < 0, (5) có nghiệm phức.
Gọi u
3
0
là một nghiệm phức của (5), v
3
0
là giá trị tương ứng sao cho u
0
v
0
= −
p
3
.
Khi đó, phương trình (2) có ba nghiệm phân biệt.
y
1
= u
0
+ v
0
y
2
= −
1
2
(u
0
+ v
0
) + i

3
2
(u
0
− v
0
)
y
3
= −
1
2
(u
0
+ v
0
) −i

3
2
(u
0
− v
0
)
 Phương pháp lượng giác hoá - hàm hyperbolic:
Một phương trình bậc ba, nếu có 3 nghiệm thực, khi biểu diễn dưới dạng căn thức sẽ liên quan
đến số phức. Vì vậy ta thường dùng phương pháp lượng giác hoá để tìm một cách biểu diễn
khác đơn giản hơn, dựa trên hai hàm số cos và arccos
Cụ thể, từ phương trình t
3
+ pt + q = 0 (∗) ta đặt t = u cos α và tìm u để có thể đưa (∗) về
dạng
4 cos
3
α −3 cos α −cos 3α = 0
Muốn vậy, ta chọn u = 2

−p
3
và chia 2 vế của (∗) cho
u
3
4
để được
4 cos
3
α −3 cos α −
3q
2p
.

−3
p
= 0 ⇔ cos 3α =
3q
2p
.

−3
p
Vậy 3 nghiệm thực là
t
i
= 2

−p
3
. cos

1
3
arccos

3q
2p
.

−3
p


2iπ
3

với i = 0, 1, 2.
Lưu ý rằng nếu phương trình có 3 nghiệm thực thì p < 0 (điều ngược lại không đúng) nên công
thức trên không có số phức.
Khi phương trình chỉ có 1 nghiệm thực và p = 0 ta cũng có thể biểu diễn nghiệm đó bằng công
thức hàm arcosh và arsinh:
t =
−2|q|
q
.

−p
3
cosh

1
3
.arcosh

−3|q|
2p
.

−3
p

nếu p < 0 và 4p
3
+ 27q
2
> 0.
12
t = −2

p
3
. sinh

1
3
.arsinh

3q
2p
.

3
p

nếu p > 0
Mỗi phương pháp trên đều có thể giải quyết phương trình bậc ba tổng quát. Nhưng mục đích
của chúng ta trong mỗi bài toán luôn là tìm lời giải ngắn nhất, đẹp nhất. Hãy cùng xem qua
một số ví dụ:
Bài tập ví dụ
Bài 1: Giải phương trình x
3
+ x
2
+ x = −
1
3
Giải
Phương trình không có nghiệm hữu tỉ nên không thể phân tích nhân tử. Trước khi nghĩ tới
công thức Cardano, ta thử quy đồng phương trình:
3x
3
+ 3x
2
+ 3x + 1 = 0
Đại lượng 3x
2
+3x+1 gợi ta đến một hằng đẳng thức rất quen thuộc x
3
+3x
2
+3x+1 = (x+1)
3
.
Do đó phương trình tương đương:
(x + 1)
3
= −2x
3
hay
x + 1 = −
3

2x
Từ đó suy ra nghiệm duy nhất x =
−1
1 +
3

2
.
 Nhận xét: Ví dụ trên là một phương trình bậc ba có nghiệm vô tỉ, và được giải nhờ khéo léo
biến đổi đẳng thức. Nhưng những bài đơn giản như thế này không có nhiều. Sau đây ta sẽ đi
sâu vào công thức Cardano:
Bài 2: Giải phuơng trình x
3
− 3x
2
+ 4x + 11 = 0
Giải
Đặt x = y + 1 . Thế vào phương trình đầu bài, ta được phương trình:
y
3
+ 1.y + 13 = 0
Tính ∆ = 13
2
+
4
27
.1
3
=
4567
27
 0
Áp dụng công thức Cardano suy ra:
y =
3




−13 +

4567
27
2
+
3




−13 −

4567
27
2
Suy ra x =
3




−13 +

4567
27
2
+
3




−13 −

4567
27
2
+ 1.
 Nhận xét: Ví dụ trên là một ứng dụng cơ bản của công thức Cardano. Tuy nhiên công
thức này không hề dễ nhớ và chỉ được dùng trong các kì thi Học sinh giỏi. Vì thế, có lẽ chúng
ta sẽ cố gắng tìm một con đường “hợp thức hóa” các lời giải trên. Đó là phương pháp lượng
giác hoá. Đầu tiên xét phương trình dạng x
3
+ px + q = 0 với p < 0 và có 1 nghiệm thực:
13
Bài 3: Giải phương trình x
3
+ 3x
2
+ 2x −1 = 0
Giải
Đầu tiên đặt x = y −1 ta đưa về phương trình y
3
−y −1 = 0 (1). Đến đây ta dùng lượng giác
như sau:
Nếu |y| <
2

3
suy ra






3
2
y





< 1. Do đó tồn tại α ∈ [0, π] sao cho

3
2
y = cos α.
Phương trình tương đương:
8
3

3
cos
3
α −
2

3
cos α −1 = 0
hay
cos 3α =
3

3
2
(vô nghiệm)
Do đó |y| 
2

3
. Như vậy luôn tồn tại t thoả y =
1

3
(t +
1
t
) (∗). Thế vào (1) ta được phương
trình
t
3
3

3
+
1
3

3t
3
− 1 = 0
Việc giải phương trình này không khó, xin dành cho bạn đọc. Ta tìm được nghiệm:
x =
1

3




3

1
2

3

3 −

23

+
1
3

1
2

3

3 −

23





− 1 ✷
 Nhận xét: Câu hỏi đặt ra là: “Sử dụng phương pháp trên như thế nào?”. Muốn trả lời, ta cần
làm sáng tỏ 2 vấn đề:
1) Có luôn tồn tại t thoả mãn cách đặt trên?
Đáp án là không. Coi (∗) là phương trình bậc hai theo t ta sẽ tìm được điều kiện |y| 
2

3
.
Thật ra có thể tìm nhanh bằng cách dùng AM-GM:
|y| =




1

3

t +
1
t





=
1

3

|t| +
1
|t|


2

3
Vậy trước hết ta phải chứng minh (1) không có nghiệm |y| <
2

3
.
2) Vì sao có số
2

3
?
Ý tưởng của ta là từ phương trình x
3
+ px+ q = 0 đưa về một phương trình trùng phương theo
t
3
qua cách đặt x = k

t +
1
t

. Khai triển và đồng nhất hệ số ta được k =

−p
3
Sau đây là phương trình dạng x
3
+ px + q = 0 với p < 0 và có 3 nghiệm thực:
Bài 4: Giải phương trình x
3
− x
2
− 2x + 1 = 0
Giải
Đặt y = x −
1
3
. Phương trình tương đương:
y
3

7
3
y +
7
27
= 0(∗)
14
Với |y| <
2

7
3
thì




3y
2

7




< 1. Do đó tồn tại α ∈ [0, π] sao cho cos α =
3y
2

7
hay y =
2

7 cos α
3
.
Thế vào (∗), ta được:
cos 3α = −

7
14
Đây là phương trình lượng giác cơ bản. Dễ dàng tìm được ba nghiệm của phương trình ban
đầu:
x
1
=
2

7
3
cos






arccos



7
14

3






+
1
3
x
2,3
=
2

7
3
cos






±arccos



7
14

3
+

3






+
1
3
Do phương trình bậc ba có tối đa ba nghiệm phân biệt nên ta không cần xét trường hợp
|y| 
2

7
3
. Bài toán được giải quyết. 
 Nhận xét: Ta cũng có thể chứng minh phương trình vô nghiệm khi |y| 
2

7
3
bằng cách đặt
y =

7
3
(t +
1
t
) giống như bài 3, từ đó dẫn tới một phương trình trùng phương vô nghiệm.
Tổng kết lại, ta dùng phép đặt ẩn phụ y =

−p
3

t +
1
t

(∗) như sau:
 Nếu phương trình có 1 nghiệm thực, chứng minh phương trình vô nghiệm khi |y| < 2

−p
3
,
trường hợp còn lại dùng (∗) để đưa về phương trình trùng phương theo t.
 Nếu phương trình có 3 nghiệm thực, chứng minh phương trình vô nghiệm khi |y|  2

−p
3
bằng phép đặt (∗) (đưa về phương trình trùng phương vô nghiệm theo t). Khi |y|  2

−p
3
thì
đặt
|y|
2

−p
3
= cos α, từ đó tìm α, suy ra 3 nghiệm y.
Còn khi p > 0 không khó chứng minh phương trình có nghiệm duy nhất:
Bài 5: Giải phương trình x
3
+ 6x + 4 = 0
Giải
 Ý tưởng: Ta sẽ dùng phép đặt x = k

t −
1
t

để đưa về phương trình trùng phương. Để ý
phép đặt này không cần điều kiện của x, vì nó tương đương k(t
2
− 1) − xt = 0. Phương trình
trên luôn có nghiệm theo t.
Như vậy từ phương trình đầu ta được
k
3

t
3

1
t
3

− 3k
3

t −
1
t

+ 6k

t −
1
t

+ 4 = 0
15
Cần chọn k thoả 3k
3
= 6k ⇒ k =

2
Vậy ta có lời giải bài toán như sau:
 Lời giải:
Đặt x =

2

t −
1
t

ta có phương trình
2

2

t
3

1
t
3

+ 4 = 0 ⇔ t
6
− 1 +

2t
3
= 0 ⇔ t
1,2
=
3

−1 ±

3

2
Lưu ý rằng t
1
.t
2
= −1 theo định lý Viete nên ta chỉ nhận được một giá trị của x là
x = t
1
+ t
2
=

2

3

−1 +

3

2
+
3

−1 −

3

2

. ✷
Bài 6: Giải phương trình 4x
3
− 3x = m với |m| > 1
Giải
Nhận xét rằng khi |x|  1 thì |V T |  1 < |m| (sai) nên |x|  1. Vì vậy ta có thể đặt
x =
1
2

t +
1
t

.
Ta có phương trình tương đương:
1
2

t
3
+
1
t
3

= m
Từ đó:
t =
3

m ±

m
2
− 1 ⇒ x =
1
2

3

m +

m
2
− 1 +
3

m −

m
2
− 1

.
Ta chứng minh đây là nghiệm duy nhất.
Giả sử phương trình có nghiệm x
0
thì x
0
∈ [−1, 1] vì |x
0
| > 1. Khi đó:
4x
3
− 3x = 4x
3
0
− 3x
0
hay
(x −x
0
)(4x
2
+ 4xx
0
+ 4x
2
0
− 3) = 0
Xét phương trình:
4x
2
+ 4xx
0
+ 4x
2
0
− 3 = 0
có ∆

= 12 −12x
2
0
< 0 nên phương trình bậc hai này vô nghiệm.
Vậy phương trình đầu bài có nghiệm duy nhất là
x =
1
2

3

m +

m
2
− 1 +
3

m −

m
2
− 1

.
Bài tập tự luyện
Bài 1: Giải các phương trình sau:
a) x
3
+ 2x
2
+ 3x + 1 = 0
b) 2x
3
+ 5x
2
+ 4x + 2 = 0
c) x
3
− 5x
2
+ 4x + 1 = 0
16
d) 8x
3
+ 24x
2
+ 6x −10 − 3

6 = 0
Bài 2: Giải và biện luận phương trình:
4x
3
+ 3x = m với m ∈ R
Bài 3: Giải và biện luận phương trình:
x
3
+ ax
2
+ bx + c = 0
PHƯƠNG TRÌNH BẬC BỐN
[1] Phương trình dạng ax
4
+ bx
3
+ cx
2
+ bkx + ak
2
= 0 (1)
Ta có
(1) ⇔ a(x
4
+ 2x
2
.k + k
2
) + bx(x
2
+ k) + (c −2ak)x
2
= 0
⇔ a(x
2
+ k)
2
+ bx(x
2
+ k) + (c −2ak)x
2
= 0
Đến đây có hai hướng để giải quyết:
Cách 1: Đưa phương trình về dạng A
2
= B
2
:
Thêm bớt, biến đổi vế trái thành dạng hằng đẳng thức dạng bình phương của một tổng, chuyển
các hạng tử chứa x
2
sang bên phải.
Cách 2: Đặt y = x
2
+ k ⇒ y  k
Phương trình (1) trở thành ay
2
+ bxy + (c −2ak)x
2
= 0
Tính x theo y hoặc y theo x để đưa về phương trình bậc hai theo ẩn x.
Ví dụ: Giải phương trình: x
4
− 8x
3
+ 21x
2
− 24x + 9 = 0 (1.1)
Cách 1:
(1.1) ⇔ (x
4
+ 9 + 6x
2
) −8(x
2
+ 3) + 16x
2
= 16x
2
− 21x
2
+ 6x
2
⇔ (x
2
− 4x + 3)
2
= x
2


x
2
− 4x + 3 = x
x
2
− 4x + 3 = −x


x
2
− 5x + 3 = 0
x
2
− 3x + 3 = 0




x =
5 −

13
2
x =
5 +

13
2
Cách 2:
(1.1) ⇔ (x
4
+ 6x
2
+ 9) − 8x(x
2
+ 3) + 15x
2
= 0 ⇔ (x
2
+ 3)
2
− 8x(x
2
+ 3) + 15x
2
= 0
Đặt y = x
2
+ 3. (1.1) trở thành: y
2
− 8xy + 15x
2
= 0 ⇔ (y − 3x)(y − 5x) = 0 ⇔

y = 3x
y = 5x
Với y = 3x: Ta có x
2
+ 3 = 3x: Phương trình vô nghiệm
Với y = 5x: Ta có x
2
+ 3 = 5x ⇔ x
2
− 5x + 3 = 0 ⇔



x =
5 −

13
2
x =
5 +

13
2
Vậy phương trình (1.1) có tập nghiệm: S =

5 +

13
2
;
5 −

13
2

Nhận xét: Mỗi phương pháp giải có lợi thế riêng. Với cách giải 1, ta sẽ tính được trực tiếp mà
17
không phải thông qua ẩn phụ. Với cách giải 2, ta sẽ có những tính toán đơn giản hơn và ít bị
nhầm lẫn.
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1) x
4
− 13x
3
+ 46x
2
− 39x + 9 = 0
2) 2x
4
+ 3x
3
− 27x
2
+ 6x + 8 = 0
3) x
4
− 3x
3
− 6x
2
+ 3x + 1 = 0
4) 6x
4
+ 7x
3
− 36x
2
− 7x + 6 = 0
5) x
4
− 3x
3
− 9x
2
− 27x + 81 = 0
[2] Phương trình dạng (x + a)(x + b)(x + c)(x + d) = ex
2
(2) với ad = bc = m
Cách 1: Đưa về dạng A
2
= B
2
(2) ⇔ (x + px + m)(x
2
+ nx + m) = ex
2
(ad = bc = m, p = a + d, n = b + c)


x
2
+
p + n
2
x + m −
n −p
2
x

x
2
+
p + n
2
x + m +
n −p
2
x

= ex
2


x
2
+
p + n
2
x + m

2
=


n −p
2

2
+ e

x
2
Cách 2: Xét xem x = 0 có phải là nghiệm của phương trình không.
Trường hợp x = 0:
(2) ⇔

x +
m
x
+ p

x +
m
x
+ n

= e
Đặt u = x +
m
x
. Điều kiện: |u|  2

|m|
(2) trở thành (u + p)(u + n) = e. Đến đây giải phương trình bậc hai theo u để tìm x.
Ví dụ: Giải phương trình: (x + 4)(x + 6)(x − 2)(x − 12) = 25x
2
(2.1)
Cách 1:
(2.1) ⇔ (x
2
+ 10x + 24)(x
2
− 14x + 24) = 25x
2
⇔ (x
2
− 2x + 24 + 12x)(x
2
− 2x + 24 − 12x) = 25x
2
⇔ (x
2
− 2x + 24)
2
= 169x
2


x
2
− 2x + 24 = 13x
x
2
− 2x + 24 = −13x


x
2
− 15x + 24 = 0
x
2
+ 11x + 24 = 0





x = −8
x = −3
x =
15 ±

129
2
Cách 2:
(2.1) ⇔ (x
2
+ 10x + 24)(x
2
− 14x + 24) = 25x
2
Nhận thấy x = 0 không phải là nghiệm của phương trình.
18
x = 0 : (2.1) ⇔

x +
24
x
+ 10

x +
24
x
− 14

= 25
Đặt y = x +
24
x
⇒ |y|  4

6. (2.1) trở thành:
(y + 10)(y − 14) = 25 ⇔ (y + 11)(y −15) = 0 ⇔

y = −11
y = 15
Với y = −11: Ta có phương trình:
x +
24
x
= −11 ⇔ x
2
+ 11x + 24 = 0 ⇔

x = −3
x = −8
Với y = 15: Ta có phương trình:
x +
24
x
= 15 ⇔ x
2
− 15x + 24 = 0 ⇔ x =
15 ±

129
2
Phương trình (2.1) có tập nghiệm S =

−3; −8;
15 −

129
2
;
15 +

129
2

 Nhận xét: Trong cách giải 2, có thể ta không cần xét x = 0 rồi chia mà có thể đặt ẩn phụ
y = x
2
+ m để thu được phương trình bậc hai ẩn x, tham số y hoặc ngược lại.
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1) 4(x + 5)(x + 6)(x + 10)(x + 12) = 3x
2
2) (x + 1)(x + 2)(x + 3)(x + 6) = 168x
2
3) (x + 3)(x + 2)(x + 4)(x + 6) = 14x
2
4) (x + 6)(x + 8)(x + 9)(x + 12) = 2x
2
5) 18(x + 1)(x + 2)(x + 5)(2x + 5) =
19
4
x
2
[3] Phương trình dạng (x + a)(x + b)(x + c)(x + d) = m (3) với a + b = c + d = p
Ta có (3) ⇔ (x
2
+ px + ab)(x
2
+ px + cd) = m
Cách 1:
(3) ⇔

x
2
+ px +
ab + cd
2
+
ab −cd
2

x
2
+ px +
ab + cd
2

ab −cd
2

= m


x
2
+ px +
ab + cd
2

2
= m +

ab −cd
2

2
Bài toán quy về giải hai phương trình bậc hai theo x.
Cách 2:
Đặt y = x
2
+ px Điều kiện: y  −
p
2
4
. (3) trở thành:(y + ab)(y + cd) = m
Giải phương trình bậc 2 ẩn y để tìm x.
Ví dụ: Giải phương trình: x(x + 1)(x + 2)(x + 3) = 8 (3.1)
Cách 1:
19
Ta có
(3.1) ⇔ (x
2
+ 3x)(x
2
+ 3x + 2) = 8
⇔ (x
2
+ 3x + 1 − 1)(x
2
+ 3x + 1 + 1) = 8
⇔ (x
2
+ 3x + 1)
2
= 9 ⇔

x
2
+ 3x + 1 = 3
x
2
+ 3x + 1 = −3


x
2
+ 3x −2 = 0
x
2
+ 3x + 4 = 0
⇔ x =
−3 ±

17
2
Cách 2:
(3.1) ⇔ (x
2
+ 3x)(x
2
+ 3x + 2) = 8
Đặt y = x
2
+ 3x ⇒ y  −
9
4
(3.1) trở thành:
y(y + 2) = 8 ⇔ y
2
+ 2y − 8 = 0 ⇔

y = 2
y = −4(loại)
⇔ y = 2
Với y = 2: Ta có phương trình:
x
2
+ 3x −2 = 0 ⇔ x =
−3 ±

17
2
Phương trình (3.1) có tập nghiệm: S =

−3 +

17
2
;
−3 −

17
2

Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1. (x + 2)(x + 3)(x − 7)(x − 8) = 144
2. (x + 5)(x + 6)(x + 8)(x + 9) = 40
3.

x +
1
4

x +
3
5

x +
1
20

x +
4
5

=
39879
40000
4. (6x + 5)
2
(3x + 2)(x + 1) = 35
5. (4x + 3)
2
(x + 1)(2x + 1) = 810
Nhận xét: Như dạng (2), ngoài cách đặt ẩn phụ trên, ta có thể đăt một trong các dạng
ẩn phụ sau:
 Đặt y = x
2
+ px + ab
 Đặt y = x
2
+ px + cd
 Đặt y =

x +
p
2

2
 Đặt y = x
2
+ px +
ab + cd
2
[4] Phương trình dạng (x + a)
4
+ (x + b)
4
= c (c > 0) (4)
Đặt x = y −
a + b
2
. (4) trở thành:

y +
a −b
2

4
+

y −
a −b
2

4
= c
20
Sử dụng khai triển nhị thức bậc 4, ta thu được phương trình:
2y
4
+ 3(a −b)
2
y
2
+ 2

a −b
2

4
= c
Giải phương trình trùng phương ẩn y để tìm x.
Ví dụ: Giải phương trình: (x + 2)
4
+ (x + 4)
4
= 82 (4.1)
Đặt y = x + 3. Phương trình (4.1) trở thành:
(y + 1)
4
+ (y − 1)
4
= 82
⇔ (y
4
+ 4y
3
+ 6y
2
+ 4y + 1) + (y
4
− 4y
3
+ 6y
2
− 4y + 1) = 82
⇔ 2y
4
+ 12y
2
− 80 = 0 ⇔ (y
2
− 4)(y
2
+ 10) = 0
⇔ y
2
= 4 ⇔ y = ±2
Với y = 2, ta được x = −1
Với y = −2, ta được x = −5
Vậy phương trình có tập nghiệm: S = {−1; −5}
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1. (x + 2)
4
+ (x + 8)
4
= 272
2. (x +

2)
4
+ (x + 1)
4
= 33 + 12

2
3. (x + 10)
4
+ (x −4)
4
= 28562
4. (x + 1)
4
+ (x −3)
4
= 90
[5] Phương trình dạng x
4
= ax
2
+ bx + c (5)
Đưa (5) về dạng A
2
= B
2
:
(5) ⇔ (x
2
+ m)
2
= (2m + a)x
2
+ bx + c + m
2
Trong đó, m là một số cần tìm.
Tìm m để f(x) = (2m + a)x
2
+ bx + c + m
2
có ∆ = 0. Khi đó, f(x) có dạng bình phương của
một biểu thức.
• Nếu 2m + a < 0 : (5) ⇔ (x
2
+ m)
2
+ g
2
(x) = 0 (với f (x) = −g
2
(x))⇔



x
2
+ m = 0
g(x) = 0
• Nếu2m + a > 0 : (5) ⇔ (x
2
+ m)
2
= g
2
(x) (với f(x) = g
2
(x)) ⇔

x
2
+ m = g(x)
x
2
+ m = −g(x)
21
Ví dụ: Giải phương trình: x
4
+ x
2
− 6x + 1 = 0 (5.1)
Ta có:
(5.1) ⇔ x
4
+ 4x
2
+ 4 = 3x
2
+ 6x + 3 ⇔ (x
2
+ 2)
2
= 3(x + 1)
2


x
2
+ 2 =

3(x + 1)
x
2
+ 2 = −

3(x + 1)


x
2


3x + 2 −

3 = 0
x
2
+

3 + 2 +

3 = 0





x =

3 −

4

3 −5
2
x =

3 +

4

3 −5
2
Phương trình (5.1) có tập nghiệm: S =


3 −

4

3 −5
2
;

3 +

4

3 −5
2

Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1. x
4
− 19x
2
− 10x + 8 = 0
2. x
4
= 4x + 1
3. x
4
= 8x + 7
4. 2x
4
+ 3x
2
− 10x + 3 = 0
5. (x
2
− 16)
2
= 16x + 1
6. 3x
4
− 2x
2
− 16x −5 = 0
Nhận xét: Phương trình dạng x
4
= ax + b được giải theo cách tương tự.
Phương trình ∆ = 0 là phương trình bậc ba với cách giải đã được trình bày trước. Phương
trình này có thể cho 3 nghiệm m, cần lựa chọn m sao cho việc tính toán là thuận lợi nhất. Tuy
nhiên, dù dùng nghiệm m nào thì cũng cho cùng một kết quả.
[6] Phương trình dạng af
2
(x) + bf(x)g(x) + cg
2
(x) = 0 (6)
Cách 1: Xét g(x) = 0, giải tìm nghiệm và thử lại vào (6).
Trường hợp g(x) = 0: ⇔ a

f(x)
g(x)

2
+ b.
f(x)
g(x)
+ c = 0
Đặt y =
f(x)
g(x)
, giải phương trình bậc hai ay
2
+ by + c = 0 rồi tìm x.
Cách 2: Đặt u = f(x), v = g(x), phương trình trở thành
au
2
+ buv + cv
2
= 0 (6∗)
Xem (6∗) là phương trình bậc hai theo ẩn u, tham số v. Từ đó tính u theo v.
Ví dụ: Giải phương trình: 20(x − 2)
2
− 5(x + 1)
2
+ 48(x −2)(x + 1) = 0 (6.1)
22
Đặt u = x − 2, v = x + 1. Phương trình (6.1) trở thành:
20u
2
+ 48uv − 5v
2
= 0 ⇔ (10u −v)(2u + 5v) = 0 ⇔

10u = v
2u = −5v
 Với 10u = v, ta có: 10(x − 2) = x + 1 ⇔ x =
7
3
 Với 2u = −5v, ta có: 2(x − 2) = −5(x + 1) ⇔ x = −
1
7
Vậy phương trình (6.1) có tập nghiệm: S =

7
3
; −
1
7

 Nhận xét: Nếu chọn y =
f(x)
g(x)
Với f(x) và g(x) là hai hàm số bất kì (g(x) = 0), ta sẽ tạo
được một phương trình. Không chỉ là phương trình hữu tỉ, mà còn là phương trình vô tỉ.
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1. (x − 5)
4
− 12(x −2)
4
+ 4(x
2
− 7x + 10)
2
= 0
2. (x − 2)
4
+ 3(x + 3)
4
− 4(x
2
+ x − 6)
2
= 0
3. 4(x
3
− 1) + 2(x
2
+ x + 1)
2
− 4(x −1)
2
= 0
4. 2(x
2
− x + 1)
2
+ 5(x + 1)
2
+ 14(x
3
+ 1) = 0
5. (x − 10)
4
− 15(x + 5)
4
+ 4(x
2
− 5x −50)
2
= 0
[7] Phương trình bậc bốn tổng quát ax
4
+ bx
3
+ cx
2
+ dx + e = 0 (7)
Phân tích các hạng tử bậc 4, 3, 2 thành bình phương đúng, các hạng tử còn lại chuyển sang vế
phải:
(7) ⇔ 4a
2
x
4
+ 4bax
3
+ 4cax
2
+ 4dax + 4ae = 0
⇔ (2ax
2
+ bx)
2
= (b
2
− 4ac)x
2
− 4adx −4ae
Thêm vào hai vế một biểu thức 2(2ax
2
+ bx)y + y
2
(y là hằng số) để vế trái thành bình phương
đúng, còn vế phải là tam thức bậc hai theo x:
f(x) = (b
2
− 4ac −4ay)x
2
+ 2(by − 2ad)x − 4ae + y
2
Tính y sao cho vế phải là một bình phương đúng. Như vậy, ∆ của vế phải bằng 0. Như vậy ta
phải giải phương trình ∆ = 0. Từ đó ta có dạng phương trình A
2
= B
2
quen thuộc.
Ví dụ: Giải phương trình x
4
− 16x
3
+ 66x
2
− 16x −55 = 0 (7.1)
(7.1) ⇔ x
4
− 16x
3
+ 64x
2
= −2x
2
+ 16x + 55
⇔ (x
2
− 8x)
2
+ 2y(x
2
− 8x) + y
2
= (2y − 2)x
2
+ (16 − 16y)x + 55 + y
2
Giải phương trình ∆ = 0 ⇔ (8 − 8y)
2
− (55 + y
2
)(2y − 2) = 0 tìm được y = 1, y = 3, y = 29.
Trong các giá trị này, ta thấy giá trị y = 3 là thuận lợi nhất cho việc tính toán.
23
Như vậy, chọn y = 3, ta có phương trình:
(x
2
− 8x + 3)
2
= 4(x −4)
2


x
2
− 8x + 3 = 2(x −4)
x
2
− 8x + 3 = −2(x −4)


x
2
− 10x + 11 = 0
x
2
− 6x −5 = 0


x = 3 ±

14
x = 5 ±

14
Phương trình (7.1) có tập nghiệm S =

3 +

14; 3 −

14; 5 +

14; 5 −

14

 Nhận xét: Ví dụ trên cho ta thấy phương trình ∆ = 0 có nhiều nghiệm. Có thể chọn y = 1
nhưng từ đó ta có phương trình (x
2
−8x + 1)
2
= 56 thì không thuận lợi lắm cho việc tính toán,
tuy nhiên, kết quả vẫn như nhau.
Một cách giải khác là từ phương trình x
4
+ ax
3
+ bx
2
+ cx+ d = 0 đặt x = t −
a
4
, ta sẽ thu được
phương trình khuyết bậc ba theo t, nghĩa là bài toán quy về giải phương trình t
4
= at
2
+ bt + c.
Bài tập tự luyện
1. x
4
− 14x
3
+ 54x
2
− 38x −11 = 0
2. x
4
− 16x
3
+ 57x
2
− 52x −35 = 0
3. x
4
− 6x
3
+ 9x
2
+ 2x −7 = 0
4. x
4
− 10x
3
+ 29x
2
− 20x −8 = 0
5. 2x
4
− 32x
3
+ 127x
2
+ 38x −243 = 0
PHƯƠNG TRÌNH DẠNG PHÂN THỨC
[1] Phương trình chứa ẩn ở mẫu cơ bản
Đặt điều kiện xác định cho biểu thức ở mẫu. Quy đồng rồi giải phương trình.
Ví dụ: Giải phương trình:
1
2 −x
+
x
2x −1
= 2 (1.1)
Điều kiện: x = 2; x =
1
2
.
(1.1) ⇔
2x −1 + x(2 − x)
(2 −x)(2x −1)
= 2 ⇔ 2x −1 + 2x −x
2
= 2(4x −2 −2x
2
+ x)
⇔ 3x
2
− 6x + 3 = 0 ⇔ x = 1(thỏa điều kiện)
Vây phương trình (1.1) có tập nghiệm S = {1}
[2] Phương trình dạng x
2
+
a
2
x
2
(x + a)
2
= b (2)
Ta có:
(2) ⇔

x −
ax
(x + a)

2
+ 2x.
ax
x + a
= b


x
2
x + a

2
+ 2a.
x
2
x + a
+ a
2
= b + a
2
24
Đặt y =
x
2
x + a
. Giải phương trình bậc hai theo y để tìm x.
Ví dụ: Giải phương trình: x
2
+
9x
2
(x + 3)
2
= 7 (2.1)
Điều kiện: x = −3.
(2.1) ⇔

x −
3x
x + 3

2
+ 6.
x
2
x + 3
= 7


x
2
x + 3

2
+ 6.
x
2
x + 3
= 7
Đặt y =
x
2
x + 3
. Ta có phương trình
y
2
+ 6y − 7 = 0 ⇔

y = 1
y = −7
 Nếu y = 1: Ta có phương trình x
2
= x + 3 ⇔ x =
1 ±

13
2
 Nếu y = −7: Ta có phương trình x
2
+ 7x + 21 = 0 (vô nghiệm)
Vậy phương trình (2.1) có tập nghiệm: S =

1 +

13
2
;
1 −

13
2

 Nhận xét: Dựa vào cách giải trên, ta có thể không cần phải đặt ẩn phụ mà thêm bớt hằng
số để tạo dạng phương trình quen thuộc A
2
= B
2
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1. x
2
+
4x
2
(x + 2)
2
= 12
2. x
2
+
25x
2
(x + 5)
2
= 11
3. x
2
+
9x
2
(x −3)
2
= 14
4.
25
x
2

49
(x −7)
2
= 1
5.
9
4(x + 4)
2
+ 1 =
8
(2x + 5)
2
[3] Phương trình dạng
x
2
+ nx + a
x
2
+ mx + a
+
x
2
+ qx + a
x
2
+ px + a
= b (3)
Điều kiện:



x
2
+ mx + a = 0
x
2
+ px + a = 0
Xét xem x = 0 có phải là nghiệm phương trình không.
25
Trường hợp x = 0:
(2) ⇔
x +
a
x
+ n
x +
a
x
+ m
+
x +
a
x
+ q
x +
a
x
+ p
= b
Đặt y = x +
a
x
. Điều kiện: |y|  2

|a| ta có phương trình
y + n
y + m
+
y + q
y + p
= b
Giải phương trình ẩn y sau đó tìm x.
Ví dụ: Giải phương trình:
x
2
− 3x + 5
x
2
− 4x + 5

x
2
− 5x + 5
x
2
− 6x + 5
= −
1
4
(3.1)
Điều kiện: x = 1, x = 5.
x = 0 không phải là nghiệm của phương trình.
Xét x = 0 :
(3.1) ⇔
x +
5
x
− 3
x +
5
x
− 4

x +
5
x
− 5
x +
5
x
− 6
= −
1
4
Đặt y = x +
5
x
⇒ |y|  2

5, y = 6. Phương trình (3.1) trở thành:
y − 3
y − 4

y − 5
y − 6
= −
1
4

2
y
2
− 10y + 24
=
1
4
⇔ y
2
− 10y + 16 = 0 ⇔

y = 2 (loại)
y = 8
Từ đó ta có phương trình
x +
5
x
= 8 ⇔ x
2
− 8x + 5 = 0 ⇔ x = 4 ±

11
Vậy phương trình (3.1) có tập nghiệm: S =

4 +

11; 4 −

11

 Nhận xét: Các dạng phương trình sau được giải một cách tương tự:
• Dạng 1:
mx
ax
2
+ bx + d
+
nx
ax
2
+ cx + d
= p
• Dạng 2:
ax
2
+ mx + c
ax
2
+ nx + c
+
px
ax
2
+ qx + c
= b
Bài tập tự luyện
Giải các phương trình sau:
1)
4x
4x
2
− 8x + 7
+
3x
4x
2
− 10x + 7
= 1
2)
2x
2x
2
− 5x + 3
+
13x
2x
2
+ x + 3
= 6
3)
3x
x
2
− 3x + 1
+
7x
x
2
+ x + 1
= −4
4)
x
2
− 10x + 15
x
2
− 6x + 15
=
4x
x
2
− 12x + 5
5)
x
2
+ 5x + 3
x
2
− 7x + 3
+
x
2
+ 4x + 3
x
2
+ 5x + 3
= 7
26
Tổng kết
Qua các dạng phương trình trên, ta thấy phương trình hữu tỉ thường được giải bằng một trong
các phương pháp:
[1.] Đưa về phương trình tích
[2.] Đặt ẩn phụ hoàn toàn
[3.] Đặt ẩn phụ để đưa về hệ phương trình
[4.] Đưa về lũy thừa đồng bậc (thường là dạng A
2
= B
2
)
[5.] Chia tử và mẫu cho cùng một số
[6.] Thêm bớt để tạo thành bình phương đúng
Tuy nhiên, có một số dạng phương trình có những phương pháp giải đặc trưng. Những phương
trình này sẽ được trình bày cụ thể hơn ở những phần khác.
Bài tập tổng hợp phần phương trình hữu tỉ
Phần 1:
1) x
3
− 3x
2
+ 18x −36 = 0
2) 8x
2
− 6x =
1
2
3) x
3
− 4x
2
− 4x + 8 = 0
4) x
3
− 21x
2
+ 35x −7 = 0
5) x
3
− 6x
2
+ 8 = 0
Phần 2:
1) 6x
5
− 11x
4
− 11x + 6 = 0
2) (x
2
− 6x)
2
− 2(x −3)
2
= 81
3) x
4
+ (x −1)(3x
2
+ 2x −2) = 0
4) x
4
+ (x + 1)(5x
2
− 6x −6) = 0
5) x
5
+ x
2
+ 2x + 2 = 0
6) (x
2
− 16)
2
= 16x + 1
7) (x + 2)
2
+ (x + 3)
3
+ (x + 4)
4
= 2
8) x
3
+
1
x
3
= 13

x +
1
x

9)

x −1
x

2
+

x −1
x −2

2
=
40
9
10)
x(3 −x)
x −1

x +
3 −x
x −1

= 15
11)
1
x
+
1
x + 2
+
1
x + 5
+
1
x + 7
=
1
x + 1
+
1
x + 3
+
1
x + 4
+
1
x + 6

Đây là phiên bản tài liệu đơn giản

Xem phiên bản đầy đủ của tài liệu Tổng hợp các phương pháp giải phương trình và hệ phương trình môn Toán